# Islam

**الإسلام‎
*al-Islām|  Islam dini |
| --- |
| Klassifikaciyası | Abrahamic |
| Muqaddes kitabı | Quran Traditions: Hádis Exegesis: Tafsir |
| Teologiyası | Jeke qudaylıq (monoteistlik) |
| Aymaǵı | Batıs Aziya, Orta Aziya, Qubla Aziya, Qubla-shıǵıs Aziya, Arqa Afrika, Shıǵıs Afrika, Batıs Afrika, Kavkaz, Balqan, Gviana |
| Tili | Quranic Arabic |
| Territory | Islamic world |
| Tiykarın salıwshı | Muhammed |
| Kelip shıǵıwı | ~ eramızdıń 610-jılları Jabal al-Nour, Mekke, Hejaz, Arabian Peninsula |
| Sıyınıwshılar sanı | sham. 2 milliard ▲ (jeke tárizde musılmanlar, al jámáátlik túrde *úmmet* dep qaraladı) |

**Islam** — (arabsha *اَلْإِسْلَامُ*, al-’Islām — «boysınıw», «sıyınıw») — dúnyada keń tarqalǵan úsh dinnen (xristianlıq hám buddalıq penen bir qatarda) biri. Islam dinine sıyınıwshılar arabsha «muslim» («sadıq»; kóplikte «muslimun») dep ataladı. «Muslim», «Muslimun» sózleriniń basqa xalıqlarda basqasha aytılıwı (mısalı, parsılarda — musalmon, qaraqalpaq, qazaq, qırǵız, ózbeklerde — musılman, Ukraina hám Rossiyada — basurman) nátiyjesinde bul dinge sıyınıwshılar túrlishe ataladı, biraq bulardıń ishinde házir musılman ibarası keń tarqalǵan.

Súre
Islam VII ásirde Hijaz (Batıs Arabstan) da payda boldı. Onıń tiykarshısı Muhammed sanaladı. Islam dininiń payda bolıwı haqqında Islam dereklerine tiykarlanǵan diniy dástúrde ol ilahiy hádiyse, insanlardı tuwrı jolǵa salıw ushın Alla taala tárepinen jiberilgen aqırǵı táliymat bolıp esaplanadı. Islam talqılawında dáslep yahudiyler hám xristianlar da musılmanlar sıyınǵan qudayǵa sıyınǵan. Alla adamlarǵa payǵambarlar hám elshiler jibergen, biraq insanlar payǵambarlardıń táliymatın buzǵan. Sonıń ushın Alla insanlarǵa aqırǵı rasul etip Muhammedti tańladı,oǵan óziniń kálamı – Qurandı názil qıldı. Muhammed aldın óziniń qalasındaǵılardı, soń barlıq arablardı qáwim qudaylarına sıyınıwdan waz keshiw hám birden-bir Quday – Allaǵa sıyınıw, hadal turmıs keshiriw, ol dúnyada jánnetke túsiw ushın bul dúnyada jaqsı isler qılıwǵa shaqırdı. Quranǵa kóre, arablar hám yahudiylerdiń babası Ibrahim Allaǵa birinshi bolıp iyman keltirgen. Demek, Islam jańa isenim emes,bálkim Ibrahimge názil bolǵan din.

Muhammedge, 40 jasında (eramızdıń 610-jılı) vahiy(ilahıy kórsetpe) keliwdi baslaydı, biraq onıń birneshe abıroylı aǵayinlerin esapqa almaǵanda, Mekkeniń kópshilik turǵınları, ásirese, Quraysh qawiminiń aqsaqalları onıń úgit-násiyatlarına ashıqtan-ashıq qarsı shıǵadı. Muhammedti ótirikshige shıǵarıp qattı zulım qılınadı. Dáslep bir topar musılmanlar Habashistanǵa hijrat qıladı, Yasribdegi Banu Avs hám Banu Hazraj qáwimleriniń wákilleri 622-jılda musılman jámáatin ózine qabıl qılıw, Muhammedti payǵambar hám Allanı jalǵız hám birden-bir dep tán aladı. Hijrat atın alǵan bul waqıya Islam tariyxında burılıs qıladı. Kóship ótken adamlar muhajirler(kóship kelgenler), Madinada Islamdı qabıl qılǵan Ansorlar(táreptarlar) dep ataladı. Madina hám Mekke ortasında baslanǵan gúres 8 jıl dawam etedi (Badr sawashı, Uhud sawashı, Xandaq sawashı h.t.b). 628-jılda Mekke aqsaqalları Muhammed penen kelisiwge májbúr boladı(Xudaybiye pitimi). 630-jılda musılmanlar armiyası heshqanday qarsılıqsız Mekkege kirip baradı. Mekke xalqı tolıǵı menen Islam dinin qabıl qıladı hám Muhammedti Allanıń elshisi dep tán aladı. Sonnan baslap, Mekke Islam dini orayına, Kaaba musılmanlardıń muqaddes ziyarat ornına aylanǵan. Muhammed qaytıs bolǵan 632-jılda Arabistan yarım atawı tolıq birlestirilgen, onıń kópshilik xalqı Islam dinin qabıllaǵan edi. Arabistannıń siyasıy, ekonomikalıq, etnikalıq hám mádeniy jaqtan birlesiwinde Islam dini áhmiyetli faktor bolıp xızmet etti.

Muhammed qaytıs bolǵannan soń, Abu Bakr Siddıq, Umar ibn Xattob, Usman ibn Affon hám Ali ibn Abu Talib payǵambardıń orınbasarı (xalifa) sıpatında húkimranlıq qıladı. Olar hám olardan keyingi xalifalar VII-VIII ásirlerde Irak, Falastin, Suriya, Iran, Mawarannaxr, Mısr, Arqa Afrika, Pireney yarım atawı, Arqa Hindstandı fath qıladı. Bir ásirden azıraq waqıt dawamında Arqa Qıtaydan Ispaniyaǵa shekem, Kavkaz artınan Hind okeanına shekem bolǵan jerler basıp alınadı hám bul aymaqlarda Islam dini engiziledi.

Islamnıń muqaddes kitabı Quran. Musılmanshılıqta bul kitaptıń pútkil mazmunı Allanıń vahiy qılǵan dálalatı dep túsiniledi. Islamnıń aqidaları, ibadat talapları, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normaları, sheklewleri Quran menen birge onıń tafsirlerinde, hadis toplamları hám sháriyat qollanbalarında, sonıńday-aq, VIII-XII ásirlerde júzege kelgen ilahiyat ádebiyatlarında óz sáwleleniwin tapqan.

Islamnıń tiykarǵı aqidası – «Alladan basqa ilah joq hám Muhammed onıń rasuli». Islam ilahiyatınıń dáslepki forması – kálam bolıp, VIII ásirde Arab xalifalıǵında júzege kelgen. Mutakallimler Islam dini aqidaların islep shıǵadı.
Islam dini 5 «tiykar» yaki «ústin» (arkon ad-din al-islomiy)ge iye :

1) Kalimai shahadat;

2) Namaz oqıw;

3) Oraza tutıw;

4) Zakat beriw;

5) imkaniyat tabılsa hajǵa barıw.

Bulardan birinshisine iyman, qalǵanlarına ibadat dep ańlatılǵan. Iyman 7 aqidanı – Allaǵa, onıń perishtelerine, muqaddes kitaplarına(Quran Injil, Tawrat, Zabur) payǵambarlarına, aqıret kúnine, taǵdirge(jaqsılıq hám jamanlıq Allanıń qálewi menen bolıwı) hám ólgennen keyin tiriliwine isenimdi óz ishine aladı. Islamda Oraza hayıtı, qurbanlıq qılıw hám Qurban Hayıtı, aqiqa, mavlid sıyaqlı ózine tán diniy máresim hám bayramlar bar. Jergilikli xalıqlarda Islamǵa shekem bar bolǵan úrp-ádetler, pal ashıw, dem saldırıw, ata-babalarǵa hám muqaddes jerlerge sıyınıw sıyaqlılar Islamiy dástúrlerge óz-ara maslasıp ketken. Bul nárse, ásirese, Orta-Aziya musılmanları arasında elege shekem saqlanıp qalǵan. Negizinde, Islam aqidasına kóre, orınlarǵa sıyınıw, shaxslarǵa sıyınıw, pal ashıw hám pal ashtırıw haram qılınǵan, yaǵnıy Alla taaladan basqa ózgesinen járdem soraw qadaǵan etilgen.

Islamda eń dáslepki dáwirlerde payda bolǵan eń úlken mashqala – joqarı hákimiyattı iyelewge payǵambardan keyin kim haqlı degen másele edi. Ali táreptarları "Shia" atın alǵan hám Islamda birinshi bóliniwdi baslap bergen. Úshinshi xalifa Usman áyne usı bóliniwdiń qurbanı sıpatında jan táslim qıladı. Eki tárep – sunniylik hám shialıq ortasındaǵı gúres tiykarında xorijiyler degen úshinshi jónelis payda boladı, biraq Islam tariyxında sunniylik (90%ten ziyat) tiykarǵı jónelis bolıp keldi. Orta ásirlerde húkimranlıq qılǵan abbasiyler, seljukiyler, ayyubiyler, mamlukler, Osmanlı túrkler, temuriyler dinastiyaları sunniylik baǵdarında bolǵan. Házirgi kúnde de sunniyler musılmanlardıń basım kópshiligin (93%) quraydı. Birden-bir mámleket – Iranda shialıq rásmiy diniy jónelis sıpatında qabıllanǵan. Irak, Livan, Arqa Yaman, Azerbayjan hám Awǵanstanda shialardıń iri toparları bar. Umman hám Arqa Afrikada xorijiylerdiń bazı taypaları saqlanıp qalǵan.

Musılman huquqtanıwshılıǵı — fiqhde 4 sunniy (hanafiylik, shofiʼiylik, molikiylik, hanbaliylik) va 1 shia (Jaʼfariylik) mázhebleri qáliplesken. Mázhebler diniy firqalardan parıqlanadı. Firqalar, tiykarınan, geografiyalıq hám klimat faktorları hámde Islamdı qabıllaǵan xalıqlardıń aldıńǵı mádeniyatı, dástúrleri hám diniy qarasları tásirinde payda bolǵan. Olardıń basım kópshiligi shia jónelisine tiyisli hám olardıń eń irileri – imamiyler, ismailiyler hám zaydiyler. Islamda erte dáwirlerden baslap sháriyat(hámme tolıq ámel etiwi kerek bolǵan nızamshılıq) penen tariqat(tek ayırımlar Allanıń márhamatına miyassar bolıw ushın) teńbe-teń rawajlanıp kelgen. VIII-IX ásirlerde Islamda diniy-filisofiyalıq baǵdar tasavvuf payda boldı. Shıǵısta eń belgili bolǵan tasavvuf tariqatları - naqshbandiylik, qodiriyler hám shoziliyler.

Islam dininiń áhmiyetli ózgesheliklerinen biri — onı qabıl qılǵan xalıqlar wákilleri ushın Islam aqidaların islep shıǵıwda qatnasıw imkaniyatınıń berilgenligi. Din rawajlanıwdıń ózine tán 3 basqıshınan yamasa dáwirinen ótedi. Birinshisi, shártli tárizde, Quran dáwiri dep ataladı. Quranı Kárimde óz sáwleleniwin tapqan Arabistan xalqınıń diniy sanası dárejesin ańlatıwshı diniy-siyasıy hám sociallıq qaraslar, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normalar pútkil musılman álemi ushın házirge shekem ulıwmalıq qádiriyat bolıp tabıladı. Derlik 4 ásir dawam etken ekinshi dáwir Islamda ulıwmalıq islamiy ahkomlar húkimranlıǵı astında túrli pikirlerge jol qoyılǵanlıgı menen ajıralıp turadı. Áyne usı dáwirde Islamdaǵı jónelisler, mázhebler hám firqalar payda boldı. Musılmanlardıń diniy birligi sheshilmeytuǵın mashqala bolıp qaldı. X-XI ásirlerde dástúrlerge sadıq sunniyler menen imamiy shialar, moʻʼtaziliyler hám ashʼariyler ortasındaǵı múnasibetler keskinlesip bardı. Xalifa Qodir (991-1031) dástúriy Islamdı nızam tiykarında hámme ushın májbúriy bolǵan mámleketlik din sıpatında belgilewge urınıp kórdi. Sol maqsette dástúrge sadıq ilahiyatshılar tastıyıqlaǵan «Dinniń qodiriy nıshanı» járiyalandı. Onda «haq din» dep járiyalanǵan dástúriy diniy tálimattıń tiykarǵı qaǵıydaları mufassal bayan etildi, onnan shetke shıǵıw jazalawǵa ılayıq isenimsizlik dep qaraldı, biraq bul ilaj da Islamda diniy birlik ornatılıwına alıp kelmedi. Ideologiyalıq gúresler keyingi ásirlerde de dawam etti. Islamdaǵı úshinshi rawajlanıw basqıshı musılman dúnyası «shetki» úlkeleriniń ornı hám áhmiyeti asqanlıǵı menen baylanıslı. Pútkilley ózge mádeniy úrp-ádetlerge iye bolǵan xalıqlar musılman dúnyasınıń mánawiy turmısına qosılǵannan keyin, Islamǵa ózleriniń diniy hám ádep-ikramlılıq qarasları, huquqıy normaları hám ádetlerin alıp kiredi. Mawarannaxr, Iran, Arqa Afrika, Hindstan, Indoneziya sıyaqlı iri tariyxıy-mádeniy aymaqlarda Islam ózine tán ózgesheliklerge iye.

Islamnıń rawajlanıwına Mawarannaxrda jetilisip shıqqan ulamalar úlken úles qosqan. Imam Buxariy kıtap halına keltirgen hádisler toplamı – «Al-Jome as-Sahih» Islam dininde Quranı Karimnen keyingi ekinshi derek esaplanadı. Buxariy hám onıń saplasları Islam ilahiyatınıń barlıq jónelisleri boyınsha áhmiyetli izertlewler alıp barǵan, yaǵnıy, Islam teoriyasında joqarı bahalanatuǵın «Ilal ashshariat va Xatm ul-Asliyot» shıǵarmasın jazǵan Hakim Termiziy, Islam huquqtanıwshılıǵın úyreniwdiń tiykarǵı qollanbası esaplanǵan «Hidaya» shıǵarmasınıń avtorı Burhaniddin Marǵunaniy, Islam aqidası tiykarların belgili bir tártipke salǵan, kálam iliminde mektep jaratqan Imam Moturidiy, ullı faqih Abu Lays Samarqandiy, musılman dúnyasınıń eń húrmetli muxaddislerinen Isa Termiziy, keń qamrawlı ilimler iyesi, atap aytqanda, tafsir, hadis, shariyat nızamshılıǵında salmaqlı shıǵarmalar dóretken Zamaxshariy, tasavvufta ózine tán iz qaldırǵan Axmet Yassawiy, Bahauddin Naqshband, Mahdumi Azam, Najmiddin Kubro, Suwpı Allayar, Xoja Ahrar, Abduxoliq Ǵijduwaniy hám basqalardı mısal qılıp keltiriw múmkin. Olar musılman isenimin xalıq dúnyaqarası menen uyǵınlastırǵanı sebepli Orta Aziyada mádeniy ómirdiń ádebiyat, qurılıs, muzika sıyaqlı tarawlarında rawajlanıw júzege keldi.

Islam dini musılman mámleketleri kórkem-ónerinde óz izin qaldırdı. Arxitektura tarawında bul process jańa imarat túrleriniń(meshit, minara,xonaqoh, medrese h.t.b) payda bolıwına hám keń tarqalıwına sebep boldı. Islam dini payda bolǵan dáwirde háwij alǵan butparaslıq, súwretparaslıqtıń aldın alıw maqsetinde Muhammed súwretshilikti qadaǵan qılıp qoyǵan edi. Sol tiykarda Islamnıń belgili oyshıl hám huquqtanıwshıları da súwretlew óneriniń bul túrin(ámeliy óner túrleri, naǵıs, bezek hám ósimliklerden tısqarı) sheklengen isler qatarına qosqan. Islamda insan súwretin sızıw yaki onıń háykelin salıwdıń qadaǵan etiliwine tiykarǵı sebep – payǵambar hám áziz-áwliyelerdiń súwretlerin yaki háykellerin salıp, olarǵa sıyınıw qáwpiniń bar ekenligi. XX-XXI ásirlerge kelip, Islam dúnyası ulamalarınıń bul ónerge bolǵan múnásibetlerine jáne bir márte anıqlıq kiritildi: ilahiylestiriw hám adamlardıń sıyınıw maqsetinde insan súwretin sızıw múmkin emesligi eskertildi. Ulamalardıń bergen fatvolarına kóre, musılmanlarǵa faxsh hám uyat nárselerdi ańlatıwshı súwretler, but, sánem hám ikona kórinisler qadaǵan etilgen.

Musılman shıǵısı VIII-XI ásirlerde rawajlanıwda Batıstan aldında edi: batıs alımları musılman filosofları hám táwiplerinen sabaq alǵan; batıs sawdageri Islam dúnyasındaǵı sawdanıń kólemine hawes penen qaraǵan; shıǵıs tovarları batısta bezeniw buyımları esaplanǵan. Shıǵıs qalalarınıń baylıǵı hám sawlatlılıǵı batıs ushın ápsanaday túyilgen. Bulardıń bárshesinde tiykarǵı ideologiya wazıypasın atqarǵan Islamnıń xızmeti ullı, álbette, biraq XII-XIII ásirlerden keyin musılman dúnyası dáslep turǵınlıq, soń krizis baslanıp, rawajlanıw tómenleydi. Bazılar konservativ (qatıp qalǵan) din sıpatında Islam rawajlanıwǵa tosıq boldı, dep oǵan úlken ayıp qoyajaq boldı. Negizinde sońǵı orta ásirlerde júzbergen musılman dúnyasınıń túskinligi júda quramalı sociallıq-ekonomikalıq faktorlar menen baylanıslı edi.

XIX ásirdiń basınan XX ásirdiń 2-yarımına shekem bolǵan bir yarım ásir waqıt dawamında Islamnıń rawajlanıwında áhmiyetli burılıw basqıshı boldı. Shıǵıs mámleketleriniń sociallıq-ekonomikalıq dúzilisindegi ózgerisler jańa klass – milliy burjuaziyanıń júzege keliwi, milliy-azatlıq háreketiniń háwij alıwı – bulardıń hámmesi Islamnıń jámiyetdegi abıroyına bolǵan qaraslarda da, sociallıq ómirdegi jańalıqlardı islamiy qarastan bahalawda da ózgerislerdi júzege keltirdi. Islam diniy-filosofiyalıq hám huquqıy normalardıń jańa tariyxıy shárayatǵa maslasıw beyimlesiw processi XIX ásirdiń ortalarınan baslanıp, házirge shekem dawam etpekte. Bul processti kópshilik izertlewshiler «Islam reformaciyası» dep ataydı.
Orta ásirlerde qáliplesken musılman sud sistemasında úlken ózgerisler júz berdi. Musılman huquqı sistemasınıń ózi belgili dárejede ózgerdi: sháriyat sudları huquqı áste-áste sheklenip bardı; XIX ásir ortalarına kelip, Osmaniyler imperiyası aymaǵında sháriyat sudları hám dúnyalıq sudlardıń wákilligi shegaralanıp qoyıldı. Birqansha mámleketlerde sháriyatda kózde tutılmaytuǵın jınayat kodeksleri hám basqa huquqıy hújjetler engizildi. Mısrda Muhammed Aliniń reformaları hám Osmaniyler imperiyasındaǵı tanzimot siyasatı (reformalar) sebepli Islamnıń sociallıq turmıstaǵı abıroyında birqansha ózgerisler júz berdi.

Sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıw talapları musılman reformashıları hám huqutanıwshıların islamnıń birqansha dástúriy qaǵıydaların jańasha kóriniste ańlatıwǵa májbúr ete basladı, biraq bul process ańsatlıq penen bolmadı hám uzaqqa sozılıp ketti. Bul process, musılman mámleketlerinde bank sistemasın jaratıw múmkinbe(yaki gúna bolama) degen másele júzesinen baslanǵan diskussiyada óz sáwleleniwin taptı. Musılman mámleketlerinde isbilermenliktiń háwij alıwı sháriyat qaǵıydalarında da, musılmanshılıqtaǵı basqa dástúriy principlerdi de jańalawga alıp keldi. Sociallıq sana tarawında júz bergen ózgeris júda áhmiyetli ról oynadı. Bul, eń áwele, milliy ózin ańlaw processine tiyisli. Usı process dawamında islamnıń barlıq musılmanlar birligi haqqındaǵı dástúriy qaǵıydası jańasha mazmunǵa iye boldı. Jamoliddin al-Afǵoniy musılmanlardıń birligi ideyasın kóterip shıqtı. M. Abdu, Jamoliddin al-Afgʻoniy, Rashid Rizo hám basqalardıń ideyaları milliy azatlıq háreketlerine túrtki bolıp kópshilik musılman mámleketleriniń siyasıy ǵarezsizlikge erisiwinde áhmiyetli ról oynadı. Áyne waqıtta islam birligi ideyasına tiykarlanǵan xalıqaralıq Islam háreketi qáliplese basladı: 1926-jılda birinshi xalıqaralıq musılman shólkemi – Islam álem kongressi ((Muʼtamar al-alam al-islomi) shólkemlestirildi. Sonıńday-aq Islamnıń Muhammedtiń zamanındaǵı «negizgi» principlerine qaytıwǵa shaqıratuǵın túrli fundamentalistik aǵımlar (mısalı Vahhobiylik) hám olardıń quramında óz ideyaları ushın gúreste terror usılına tayanatuǵın toparlar, ekstremistik todalar payda boldı(Iran Islam revolyuciyası, Liviya Jamahiriyası h.t.b).

Bir qatar mámleketlerde (Quwayt, Saudiya Arabstanı, Iran, Pakistan, Awǵanstan h.t.b) Islam mámleketlik din (rásmiy din) sıpatında tán alınǵan. Ayırım mámleketlerde «Islam» sózi mámlekettiń rásmiy atı quramına kirgizilgen: Iran Islam Respublikası, Pakistan Islam Respublikası, Mavritaniya Islam Respublikası hám basqa Aziya, Afrika kontinentindegi bazı mámleketlerde Islamnıń tarqalıwına musılman partiyaları tásir etip atır, olar kóbinshe siyasatda áhmiyetli ról oynap atır. Irandaǵı Islam Respublikası partiyası, Indoneziyadaǵı Birlik hám Rawajlanıw partiyası, Malayziyadaǵı Panmalayziya islam partiyası, Hindstan hám Pakistan Jámáati islam partiyası buǵan mısal bola aladı. Birqansha mámleketlerde diniy-siyasıy shólkemler (sonıńday-aq, qarılıq mektepleri, medreseler, musılman universitetleri), islam jámiyetleri, missionerlik shólkemleri, islam bankleri, qamsızlandırıw kompaniyaları islep tur.

Musılman sud islerin alıp barıw sisteması saqlanıp qalmaqta. XIX ásirdiń 70-80-jıllardaǵı sháriyattıń aldın ámeliyatda biykar etilgen bazı bir qaǵıydalardı tiklewge urınıp kórildi (mısalı, Pakistanda; Sudanda Prezident J. Nimeyri dáwirinde, arab monarxiyalarında jınayıy isler ushın dene jazaların beriw).

Ótken ásirdiń 70-jılları aqırı – 80-jıllardıń basında xalıqaralıq islerde húkimet dárejesinde hám húkimet dárejesinde emes jumıs alıp baratuǵın xalıqaralıq musılman shólkemleri belgili dárejede abıroyǵa iye bola basladı. Bunday shólkemlerden eń ataqlısı Islam konferenciyası shólkemi (Munazzamat al-muʼtamar al-islomi) bolıp, 1969-jılda dúzilgen, oǵan 55 mámleket aǵza. Xalıqaralıq húkimet dárejesinde emes musılman shólkemleri arasında Islam álemi uyımı, Islam álemi kongressi, Islam álemi shólkemi, Evropa islam keńesi, AQSH Joqarǵı Islam keńesi hám basqalardı kórsetiw múmkin. Olat, tiykarınan, Islamdı úgit-násiyatlaw hám en jaydırıw, diniy iskerlerdiń xalıqaralıq ushırasıwların shólkemlestiriw, túrli mámleketlerdegi Islam jámáatlerine járdem beriw menen shuǵıllanadı.

## Etimologiyası

Islam sózi arabsha Aslama sóziniń úsh háripli s-l-m túbirinen alınǵan hám «qabıllaw, táslim bolıw, baǵınıw yaki qaram bolıw» mánilerin bildiredi. Bul sóz Quranda birneshe mániste keltirilgen. Bazı ayatlarda Islamǵa berilgen sıpatlamada bul insandaǵı ishki pushaymanlıq dep aytıladı:«Alla kimdi hidayat qılajaq bolsa, onıń qálbin Islamǵa ashıp qoyadı».. Basqa bir ayatda «Islam» hám «din» atamaları óz ara baylanıstırıladı: Islam bul iymannıń tekǵana tildegi tastıyıǵı emes, Allaǵa qaytıw jolıdur..

### Islamnıń 5 ústini

1. Iyman.
2. Hárkúni bes máhal namaz oqıw.
3. Ramazan ayında30 kún oraza tutıw.
4. Zakat beriw. Zakat Islamda qarjılay ibadat esaplanadı, yaǵnıy baylıǵı nisobǵa(belgili muǵdarǵa) jetken musılmanlardıń jılına birmárte haqdarlarǵa beriwi parız.
5. Hajǵa barıw. Bul ámel materiallıq jaqtan qurbı jetetuǵınlar ushın parız.

### Demografiyası

Dúnya xalqınıń 24,9%i, yaǵnıy 1,1–1,8 milliard adam Islam dinine sıyınadı. Musılmanlardıń ⅔ bóleginen kóbiregi Aziyada jasaydı hám bul kontinent xalqınıń 20 % ten aslamın quraydı. 30 % musılmanlar Afrikaǵa tuwrı keledi(kontinent xalqınıń derlik yarımı). Dúnyada musılman toparları bar bolǵan 120 dan artıq mámleketten 40 tan ziyatında musılmanlar xalıqtıń basım kópshiligin quraydı – Arqa Afrika, Batıs Aziyanıń barlıq mámleketlerinde (Kipr, Livan, Izraildan tısqarı), Senegal, Gambiya, Niger, Somali, Awǵanstan, Pakistan, Bangladesh, Indoneziya hám basqa bazı bir mámleketlerde xalıqtıń 80 % tten artıǵı musılman; jáne birqansha mámleketlerde musılmanlar xalıqtıń yarımınan 80 % tine shekem quraydı(Gvineya, Mali, Livan, Chad, Sudan). Malayziya hám Nigeriyada derlik yarımı, bazi bir mámleketlerde (Gvineya-Bisau, Kamerun, Burkina-Faso, Syerra-Leone hám basqa) musılmanlar azshılıqtı qurasa da, tásiri júda kúshli. Musılmanlardıń sanı boyınsha eń aldıńǵı mámleketler – Indoneziya, Hindstan, Pakistan hám Bangladesh; musılmanlardıń kópshiligi Oraylıq Aziya mámleketleri, Qıtay, Tailand, Efiopiya, Tanzaniya, Kiprde, Evropanıń ayırım mámleketleri (Yugoslaviya, Albaniya, Ullı Britaniya, Germaniya, Franciya h.t.b), Arqa hám Qubla Amerika kontinenti mámleketlerinde (AQSh, Kanada, Argentina, Braziliya, Gayana, Surinam, Trinidad hám Tobago), Avstraliyada, Fiji atawlarında jasaydı.

## Islamda bóliniw

Sunniylik (sunna sózinen) — islam dinindegi 2 tiykarǵı jónelisten biri hán eń keń tarqalǵanı. Dúnyadaǵı barlıq musılmanlardıń shama menen 93 % i Sunniy (qalǵan 7 % shia). Sunniylik táreptarları tiykarınan, Aziya hám Afrikada (Pakistan, Bangladesh, Hindstan, Indoneziya, Malayziya, Qıtay, Awǵanstan, Turkiya, Arabistan yarım atawı hám Persiya qoltıǵı átirapındaǵı arab mámleketlerinde, Suriya, Livan, Iordaniya, Arqa-shıǵıs hám batıs Afrika mámleketlerinde), Balkan mámleketleri, Kipr hám AQSHta jasaydı.

Islamda dáslepki dáwirde heshqanday jónelis, mázheb hám aǵımlarǵa bólinbegen. VII ásirdiń ortalarında túrli siyasıy sebeplerge bola, musılmanlarda bóliniw payda boldı. Dáslep, shialar, soń xorijiyler musılmanlardan ajıralıp shıǵadı. Olar óziniń haq ekenligin dálillew ushın óz pikirin, jónelisin qorǵap basladı, solayınsha hárbir topardıń ózine tán aqidası qáliplese basladı.

Sunniylik principleri, tómendegilerden ibarat:

1. Jaratılıslardıń haqıyqat hám mazmunı bar nárse bolıp, olardı biliw múmkin. Biliw quralları – bes seziw organları, ilahiy derekler hám aqıl.
2. Álem ázeliy emes, qashanlardur Alla tárepinen jaratılǵan.
3. Pútkil barlıqtı jaratqan Allah birew, ol ózine tán ázeliy hám ómirbaqıy kópǵana sıpatlarǵa iye.
4. Ajıralmas sıpatları sanalatuǵın ilim, qudiret, ómir, jiger, esitiw, kóriw, sóylew Allanıń ázeliy hám ómirbaqıy sıpatlarıdur.
5. Allanıń ismleri kóp. Hadiste onıń 99 ismi zikr etilgen. (al-Asmo al-Husno)
6. Allanıń ádalatlı ekenligi. Hidayat hám Zalolat jolların kórsetip qoyǵannan keyinde, adasqan hám kufr joldı tańlaǵanlardı jazalawı ádalat esaplanadı. Egerde, zalolat jolınan saqlap qalsa – bul Onıń fazli, márhamatı. Saqlamasa, ádalatı esaplanadı.
7. Payǵambarlardıń hámmesin barhaq dep tastıyıqlaw. Payǵambarlardıń birinshisi – Adam, aqırǵısı – Muhammed
8. Payǵambarlardıń káramatların haq dep iseniw
9. Islamnıń 5 rukni – iyman kaliması, namaz, oraza, zakat, haj hárbir musılman ushın farzi ayn ekenligi. Farzlardan birewinde sebepsiz tárk etse, yaki qadaǵan etilgen islerge qol ursa, qattı gúnakar bolıwı, biraq kápir bolmaytuǵının tastıyıqlaw.
10. Iyman – Muhammed Alla tárepinen keltirgen barlıq xabar hám maǵlıwmatlardı haq hám rás ekenligine til menen ıqrar bolıp, dil menen tastıyıqlaw dep biliw. Solih ámellerdi kóp qılǵanda iyman nurı kóbeyip, gúna islerdi kóp qılǵanda iyman nurı azayıp turatuǵınlıgın tastıyıqlaw h.t.b .

Sunniylikde 4 diniy-huquqıy mázxab bar(hanafiylik, molikiylik,shofiʼiylik, hanbaliylik). Sunniylik Islamda dástúriy isenim jolı dep esaplanıp kelingen.

Sunniylik penen shialıq ortasında hákimiyat máselesinde, ayırım diniy máresim hám dástúrlerde bir qansha parıq bar.

## Ádebiyatlar

* Karimov I., Alla qálbimizde, júregimizde, T., 1999; Karimov I.,Ozbekistan XXI ásir bosaǵasında: qáwipsizlikge qáwip, bárkamallıq shártleri hám rawajlanıw kepillikleri,T., 1997; Quranı karim, T., 2001; Hádis (AlJomiʼ as-sahih), 1-4-j.lar (2-baspa), T., 1997; Hidoya (1-j.), T., 2000; Sogʻuniy A., Tarixi Muhammadiy (1-2-kitob), T., 1997; Hasanov A., Áyyemgi Arabstan hám dáslepki islam (1-kitap: Johiliya asri), T., 2001; Komilov N., Tasavvuf, T., 1999; Husniddinov 3., Islam: jónelisler, mázxablar, aǵımlar, T., 2000.

## Derekler

## Qosımsha qarań

* Encyclopedia of Sahih Al-Bukhari by Arabic Virtual Translation Center (New York 2019, Barnes & Noble ISBN 978-0-359-67265-3). The foundation of Islam: from revelation to tawhid.
* Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). *Sharing Your Faith with a Muslim*. Minneapolis: Bethany House Publishers. *N.B*. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur’an, and this religionʼs affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to „dialogue“ on the basis of what both faiths really teach. ISBN 0-87123-553-6
* Ahmad, Imad-ad-Dean (2008). Hamowy, Ronald. ed. *The Encyclopedia of Libertarianism*. Thousand Oaks, CA: SAGE; Cato Institute. 256–258 b. doi:10.4135/9781412965811.n155. ISBN 978-1-4129-6580-4. LCCN 2008009151. OCLC 750831024. Úlgi:Google books.
* Akyol, Mustafa*. Islam Without Extremes*, 1-, W.W. Norton & Company, 2011. ISBN 978-0-393-07086-6.
* Arberry, A.J.*. The Koran Interpreted: A Translation*, 1-, Touchstone, 1996. ISBN 978-0-684-82507-6.
* Cragg, Kenneth (1975). *The House of Islam*, in *The Religious Life of Man Series*. Second ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Company 1975. xiii, 145 p. ISBN 0-8221-0139-4.
* Hourani, Albert (1991). *Islam in European Thought*. First pbk. ed. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1992, cop. 1991. xi, 199 p. ISBN 0-521-42120-9; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0.
* Khan, Muhammad Muhsin; Al-Hilali Khan; Muhammad Taqi-ud-Din*. Noble Quran*, 1-, Dar-us-Salam Publications, 1999. ISBN 978-9960-740-79-9.
* Khanbaghi, A, (2006). *The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran*. I. B. Tauris.
* Khavari, Farid A. (1990). *Oil and Islam: the Ticking Bomb*. First ed. Malibu, Calif.: Roundtable Publications. viii, 277 p., ill. with maps and charts. ISBN 0-915677-55-5.
* *The Jewish Discovery of Islam: Studies in Honor of Bernard Lewis*. Syracuse University Press, 1999. ISBN 978-965-224-040-8.
* Kuban, Dogan*. Muslim Religious Architecture*. Brill Academic Publishers, 1974. ISBN 978-90-04-03813-4.
* Lewis, Bernard*. Islam and the West*. Oxford University Press, 1994. ISBN 978-0-19-509061-1.
* Lewis, Bernard*. Cultures in Conflict: Christians, Muslims, and Jews in the Age of Discovery*. Oxford University Press, 1996. ISBN 978-0-19-510283-3.
* Mubarkpuri, Saifur-Rahman*. The Sealed Nectar: Biography of the Prophet*. Dar-us-Salam Publications, 2002. ISBN 978-1-59144-071-0.
* Najeebabadi, Akbar Shah*. History of Islam*. Dar-us-Salam Publications, 2001. ISBN 978-1-59144-034-5.
* Rahman, Fazlur*. Islam*, 2-, University of Chicago Press, 1979. ISBN 978-0-226-70281-0.
* Schimmel, Annemarie*. Deciphering the Signs of God: A Phenomenological Approach to Islam*. State University of New York Press, 1994. ISBN 978-0-7914-1982-3.  2019-04-22 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.
* Tausch, Arno*. What 1.3 Billion Muslims Really Think: An Answer to a Recent Gallup Study, Based on the "World Values Survey". Foreword Mansoor Moaddel, Eastern Michigan University*, 1-, Nova Science Publishers, New York, 2009. ISBN 978-1-60692-731-1.
* Tausch, Arno; Heshmati, Almas; Karoui, Hichem*. The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world*, 1-, Nova Science Publishers, 2015. ISBN 978-1-62948-899-8.  Prepublication text available at: *Tausch, Arno; Heshmati, Almas; Karoui, Hichem* «The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world». *ResearchGate* (2014-yil yanvar).

* Walker, Benjamin*. Foundations of Islam: The Making of a World Faith*. Peter Owen Publishers, 1998. ISBN 978-0-7206-1038-3.

## Sırtqı siltemeler

* www.islom.uz