Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Angela Merkel

| Angela Merkel |
| --- |
|  |
|  |
|  Germaniya kancleri |
| Prezident |
Horst Köhler Christian Wulff Joachim Gauck Frank-Walter Steinmeier |
|  |
| Jeke maǵlıwmatları |
| Tuwılǵan sáne | 17-iyul 1954-jılı(1954-07-17) (71 jasta) |
| Tuwılǵan jeri | Gamburg |
| Sıylıqları | Avstriya aldındaǵı xızmetleri ushın ordeni «Ullı Vitautas úlken xoch» ordeni kavaleri |

**Angela Merkel (Angela Dorothea Kasner)** (nemisshe: [ˈaŋɡela doʁoˈteːa ˈmɛʁkl̩] ( tıńlań); 1954.17.7, Gamburg) — Germaniya mámleketi kansleri. Fizika pánleri doktorı (1986). Leypzig universitetin tamamlaǵan, bunnan tısqarı onlaǵan universitet dárejesine iye. Tiykarınan, 2019-jıl dúnyanıń eń abıraylı universitetlerinen bolǵan Garvard Universiteti doktorlıq dárejesine iye boldı hám universitette sóylep shıqtı. 1978-jıldan Germaniya Demokratiyalıq Respublikası Pánler Akademiyasınıń fizikalıq ximiya oraylıq institutı ilimiy jumısshısı, 1990-jıl Germaniya Demokratiyalıq Respublikası demokratiyalıq húkimetiniń baspasóz xatkeri orınbasarı, birlesken Germaniya federal húkimetiniń baspasóz hám informaciya mekemesi referenti, 1990-jıldan Xristian-demokratiyalıq awqam hám GFR bundestagı aǵzası, 1991-jıldan Germaniya hayal-qızlar hám jaslar jumısları boyınsha, 1994-jıldan qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám yadro reaktorları qáwipsizligi máseleleri boyınsha federal ministr, 1998-jıldan Xristian-demokratiyalıq awqamı bas xatkeri, 2000-jıl aprelden baslıǵı, 2002-jıl sentyabrden GFR bundestagında Xristian-demokratiyalıq awqam/Xristian social awqamınıń birlesken frakciyası baslıǵı. 2015-jılda bolsa «Time» jurnalı tárepinen «Jıl Adamı» dep tán alınǵan hám sonıń menen birge kóp márte «Forbes» tárepinen dúnyanıń «Eń abıraylı hayalları dizimi»inde joqarı orınlardı iyelegen. 2005-jıl 22-noyabrden GFR federal kansleri. 2021-jılda Angela Merkel napaqaǵa shıqtı hám onıń pensiya pulı 15 000 evro bolıwı aytıldı.

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# Musılmanlar

Kair musılmanları ibádat waqtında, 1865-jıl
**Musılman** yaki **musılmanlar** (arab. مسلم‎ [muslim], háyel adamlarǵa qarata مسلمة‎ [muslima]) — islam dinine iseniwshi hám onıń ámellerin orınlap júriwshi adam(lar). Rossiya imperiyasında musulmanlardı Muhammadiyler, hátte odan aldın bolsa basurmanlar dep ataǵan.

Musılmanlardıń múqaddes kitapı Quran bolıp tabıladı. Islamǵa bola, Quran Jabreyil perishte arqalı Muhammed payǵambarǵa jiberilgen musılmanlar qudayı Allanıń sózleri jıyındısı bolıp tabıladı. Musılmanlar Quranǵa, sonıń menen birge, dástúriy hádisler jıynaqlarında (súnnet) belgilengen Muhammedtiń táliymatları hám ámeliyatlarına ámel etedi.
# Geografiyalıq koordinatlarKirill

Geografiyalıq boylıq (ekvatorǵa perpendukilyar sızıqlar) hám geografiyalq keńlik (ekvatorǵa parallel sızıqlar)
**Geografiyalıq koordinatlar** — geodeziyalıq hám astronomiyalıq koordinatlardıń ulıwmalastırılǵan túsinigi bolıp, ápiwayı sóz benen aytqanda bul Jerdegi qálegen noqattıń ornın belgileytuǵın keńliktiń hám boylıqtıń mánisleri. Jerdegi kópshilik noqatlardıń koordinatları bir waqıttıń ózinde hám keńlik hám boylıqqa iye. Esaptan tısqarılar — Arqa hám Qubla polyusler. Geografiyalıq polyuslerde boylıq joq, sebebi barlıq meridianlar polyusta birlesedi. Sol ushın Arqa polyustıń geografiyalıq koordinatları 90° a. k., Qubla polyustıń geografiyalıq koordinatları bolsa 90 ° q. k. dep kórsetiledi.

## Geografiyalıq keńlik hám boylıq

Noqattıń **geografiyalıq keńligi** — ekvatordan berilgen noqatqa shekem bolǵan meridian doǵasınıń gradustaǵı mánisi. Ol 0° (ekvator) tan 90° (polyus) qa shekem ózgerip turadı. Ádette arqa hám qubla keńliklerge bólinedi, qısqasha a.q. hám q. k. delinedi.

Ekvatordıń qublasındaǵı hár qanday noqat qubla keńlikke iye boladı hám ekvatordıń arqasındaǵı hár qanday noqat arqa keńlikke iye boladı. Hár qanday noqattıń geografiyalıq keńligin anıqlaw ol jaylasqan paralleldiń keńligin anıqlawdı ańlatadı.

Noqattıń **geografiyalıq boylıǵı** — bul bas meridiannan berilgen noqatqa shekemgi bolǵan parallel doǵanıń gradustaǵı mánisi. Bas (nollik yamasa Grinvich) meridian London qasında jaylasqan Grinvich observatoriyasınan ótedi. Bul meridiannıń shıǵısındaǵı barlıq noqatlardıń boylıǵı shıǵıs, batısındaǵı noqatlardıń boylıǵı bolsa batıs dep aytıladı. Boylıq 0 den 180° qa shekem ózgerip turadı.

Hár qanday noqattıń geografiyalıq boylıǵın anıqlaw ol jaylasqan meridiannıń mánisin anıqlawdı ańlatadı.

## Derekler
# Xalıq tıǵızlıǵı

**Xalıq tıǵızlıǵı** - 1 km² ǵa tuwrı keletuǵın xalıq sanı. Xalıq tıǵızlıǵı boyınsha esap-kitaplar xalıq jasamaytuǵın aymaqlar hám úlken ishki suwlardı esapqa almawı múmkin.
2013-jıl jaǵdayına kóre, dúnya xalqınıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km² ushın 52 adam, Antarktidanı esapqa alǵan halda 48 adam. Xalıq sanı artqan sayın tıǵızlıq da asıp baradı. 1890-jılda dúnya xalqınıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km² ǵa 12 adamdı quraǵan bolsa, 1950-jılda ol 18 adamdı, 1992-jılda bolsa 40 adamdı quradı.

2018-jılǵı Mámleketler xalqınıń tıǵızlıǵı boyınsha jáhán kartası.(hár kvadrat kilometrge adamlar)
## Xalıq tıǵızlıǵı boyınsha dúnya mámleketkeri hám qalalardıń kórsetkishleri

Birliktegi maǵlıwmatlar : kvadrat kilometrge adam

* Dakka - 44 000 (2014-jıl esabı)
* Mumbai - 32 300 (2014-jıl esabı)
* Minsk - 5509 (2014-jıl esabı)
* Maldiv atawları - 1208
* Evropa Awqamı - 115
* Avstraliya - 3
* Mongoliya - 2

Iri basqarıw birlikler arasında xalıqtıń eń tómen tıǵızlıǵı Nunavutda bolıp, ol 0,02 adam/km². Nunavut Kanadanıń eń úlken hám eń jańa aymaǵı bolıp, onıń maydanı 1, 9 million km2 hám xalqı 33 697 adamdı quraydı.

## Eń kóp xalıq jasaytuǵın mámleketler hám aymaqlar

Dizim kishkine mámleketler esapqa alınbaǵan halda dúzilgen, maǵlıwmatlar 2013-jıl jaǵdayına kóre berilgen . Birliktegi maǵlıwmatlar: kvadrat kilometrge xalıqtıń qatnası.

* Bangladesh - 1087
* Palestina aymaǵı - 734
* Tayvan - 649
* Qubla Koreya - 505
* Livan - 464
* Ruanda - 422
* Puerto-Riko - 410
* Niderlandiya - 404
* Burundi - 391
* Hindistan - 388

## Derek
# DST

**Jazǵı waqıt** — jıldıń jaz aylarında tiyisli (regionlıq waqıt) sheńberinde málim bir muǵdarda (ádetde 1 saatqa) saat waqtıniń aldınǵa jılısıwı bolıp tabıladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Jazǵı waqıt ámelde bolǵan hám bolmaǵan mámleketler dizimi
*  (inglizshe)
# IdeologiyaKirill

**İdeologiya** (grekshe: *ιδεολογία*, — idеya; hám — bilim) —
**İdеоlоgiya** — ulıwma bеlgılengеn idеyalardıń (pоlitikа, sotsial hámde jámaatlık) jıynalǵan stukturalar sisteması.

Tаr mаǵınаdа **İdеоlоgiya**  — pоlitikа hám оnı ózgertetın logikalıq hámde psiqologiyalıq jıynaǵı.

## İdeologiya tiplerı

XIX ásirdе 5 bas ideologıyalıq tıp qurаlǵan:

1. Liberalızm
2. Konservаtizm
3. Sotsiyalist (Kommunist)
4. Аnarxist
5. Мilletshi

XX ásirde Fashıst ideologiya quralǵan.

## Sırtqı siltemeler
# DemokratiyaKirill

Parfenon demokratiyanıń belgisi esaplanadı.
**Demokratiya** (Ancient Greek: δημοκρατία, latınsha: *dēmokratía*) — mámleket basqarıwınıń bir túri bolıp, onda siyasiy hákimiyat xalıqqa yaki mámleket xalqına beriledi. Demokratiyanıń minimalistlik anıqlaması boyınsha, basqarıwshılar jarıslı saylawlar arqalı saylanadı, al keńirek yamasa maksimalistlik anıqlamalar demokratiyanı jarıslı saylawlardan tısqarı puqaralıq erkinlikleri hám insan huqıqları kepillikleri menen baylanıstıradı.

Tikkeley demokratiyada xalıq nızamshılıqtı másláhátlesiw hám sheshiwde tikkeley wákillikke iye. Wákillik demokratiyasında basqarıwshı hámeldarlardı saylaw arqalı xalıq tańlaydı. «Xalıq» atamasınıń anıqlaması hám olar arasında hákimiyattı bólisiw yamasa olar tárepinen wákillik beriw usılları hár qıylı mámleketlerde waqıt ótiwi menen hám hár qıylı dárejede ózgergen. Demokratiyanıń ózgesheliklerine kóbinese jıynalıw, birlesiw, jeke múlk, din hám sóz erkinligi, puqaralıq, basqarıwshılardıń razılıǵı, saylaw huqıqları, jasaw hám erkinlik huqıqınan húkimettiń tiykarsız ayırıwınan erkinlik, azshılıqlar huqıqları kiredi.

Demokratiya túsinigi waqıt ótiwi menen biraz ózgerdi. Tariyx boyınsha jámáátler qararların xalıq jıynalısı arqalı qabıl etetuǵın tikkeley demokratiyanıń dálillerin ushıratıw múmkin. Búgingi kúnde demokratiyanıń ústem forması wákillik demokratiyası bolıp esaplanadı, bunda puqaralar óz atınan basqarıw ushın mámleket xızmetkerlerin saylaydı, máselen, parlament yamasa prezidentlik demokratiyasında. Liberal demokratiyanıń keń tarqalǵan variantında kópshiliktiń wákillikleri wákillik demokratiyası sheńberinde ámelge asırıladı, biraq konstituciya hám joqarǵı sud kópshilikti shekleydi hám azshılıqtı qorǵaydı, ádette, sóz erkinligi yamasa birlespeler erkinligi sıyaqlı barlıq individual huqıqlardan paydalanıwdı támiyinlew arqalı.

## Tariyxı

XIX ásirde Filipp Fols tárepinen salınǵan súwret, Afina siyasatshısı Perikl óziniń belgili jerlew bayanatın assambleyası aldında aytıp atırǵan súwret.
Demokratiyalık jıynalıslar adamzat túri sıyaqlı eski hám adamzat tariyxı boyınsha ushırasadı, biraq on toǵızınshı ásirge shekem demokratiyaǵa, tiykarınan, qarsı bolǵan iri siyasiy ǵayratkerler boldı. Respublika teoriyalıları demokratiyanı kishi kólem menen baylanıstırdı: siyasiy birliklerdiń kólemi ósken sayın, húkimettiń despotizmge aylanıw itimalı artıp bardı. Sonıń menen birge mayda siyasiy birlikler basıp alıwǵa mútáj edi. «Respublika kishi bolsa, sırtqı kúsh tárepinen, úlken bolsa, ishki kemshilikten wayran boladı», dep jazǵan edi Monteske. Djon Xopkins universitetiniń siyasattanıwshısı Deniel Dyudniniń pikirinshe, úlken kólemi hám óz ara tıyıq hám teń salmaqlılıq sisteması menen Amerika Qurama Shtatlarınıń jaratılıwı eki tárepleme kólem mashqalalarınıń sheshimi boldı. Demokratiya formaları dúnyadaǵı bir-biri menen baylanısta bolmaǵan jámiyetlerde organikalıq túrde payda boldı.

## Derekler
# MámleketKirill

**Mámleket** — májbúr etiw kúshine, yaǵnıy hákimiyatqa iye bolǵan, óz puqaraları, sonday-aq, aymaqta jasawshı barlıq insanlardıń máplerin qorǵaytuǵın, basqa mámleketler menen siyasiy, ekonomikalıq, mádeniy qatnasıqqa kirisetuǵın erkin siyasiy shólkem bolıp tabıladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

| Evropadaǵı mámleketler |
| --- |
|  Albaniya ·
 Andorra ·
 Armeniya2 ·
 Arqa Makedoniya ·
 Avstriya ·
 Ázerbayjan2 ·
 Belgiya ·
 Belorussiya ·
 Bolgariya ·
 Bosniya hám Gercegovina ·
 Chernogoriya ·
 Chexiya ·
 Daniya ·
 Estoniya ·
 Finlyandiya ·
 Franciya ·
 Germaniya ·
 Greciya ·
 Gruziya2 ·
 Irlandiya ·
 Islandiya ·
 Ispaniya ·
 Italiya ·
 Kipr2 ·
 Latviya ·
 Litva ·
 Lixtenshteyn ·
 Lyuksemburg ·
 Malta ·
 Moldaviya ·
 Monako ·
 Norvegiya ·
 Polsha ·
 Portugaliya ·
 Qazaqstan1 ·
 Rossiya1 ·
 Rumıniya ·
 San-Marino ·
 Serbiya ·
 Shveciya ·
 Shveycariya ·
 Slovakiya ·
 Sloveniya ·
 Túrkiya1 ·
 Ukraina ·
 Ullı Britaniya ·
 Vatikan ·
 Vengriya
 Xorvatiya · |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Afrikadaǵı mámleketler** |  |
|
Aljir ·
Angola ·
Benin ·
Botsvana ·
Burkina-Faso ·
Burundi ·
Efiopiya ·
Qubla Afrika ·
Qubla Sudan ·
Djibuti ·
Chad ·
Ekvatorlıq Gvineya ·
Eritreya ·
Kot-dIvuar ·
Gabon ·
Gambiya ·
Gvineya ·
Gvineya-Bisau ·
Gana ·
Kabo-Verde ·
Kamerun ·
Keniya ·
Komor Atawları ·
Kongo Respublikası ·
Kongo DR ·
Lesoto ·
Liberiya ·
Liviya ·
Madagaskar ·
Marokko ·
Malavi ·
Mali ·
Mavrikiy ·
Orayliq Afrika ·
Mısır1 ·
Mozambik ·
Mavritaniya ·
Namibiya ·
Niger ·
Nigeriya ·
Ruanda ·
San-Tome hám Prinsipi ·
Senegal ·
Seyshel Atawları ·
Somali ·
Sudan ·
Svaziland ·
Syerra-Leone ·
Tanzaniya ·
Togo ·
Tunis ·
Uganda ·
Zambiya ·
Zimbabve |
| Negizi ǵárezsiz, biraq tanılmaǵan hám yarım tanılǵan mámleketler: Azavad · Batıs Saxara · Somaliland |
| 1. Azlaǵan bólimi Aziyada |