Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qıtay tiliKirill

**Qıtay tili** (Qıtaysha: 汉语 / 漢語, pinyin: hàn yǔ) - Qıtayda hám onıń átirapında jasaytuǵın 1 milliarddan aslam xalıqtıń sóylesetuǵın tili.

### Sırtqı siltemeler

* MDBG free online Chinese-English dictionary
* Chinese Characters Dictionary
* Chinese - English Dictionary: from Webster's Online Dictionary - the Rosetta Edition
* CEDICT Chinese-English Dictionary Project
* English-Chinese Translation Dictionary
* CantoDict: Cantonese-English Dictionary Project
* Chinese-English dictionary
# Zen

**Zen** — V-VI ásirlerde Qıtayda payda bolǵan maxayana bagdarındaǵı mekteplerden biri. Onıń tiykarın salıwshısı ápsanalıq monax Boddxidxarma bolıp esaplanadı.«Zen» (latınsha - mediataciya, pikirdi toplaw, dıqqat penen pikir júrgiziw) buddizmniń tiykarģı ózgeshelikleri sıpatında teoriyadan kóre ámeliyatqa, diniy úgit-násiyat hám nızam-qaģıydalardı yadlaw ornına pikir júrgiziwge ayrıqsha itibar beriliwin, irracionalizm hám mistikaga meyillikti atap ótiw múmkin.
Zen buddistler "yoga" shınıǵıwların orınlaw, fizikalıq miynet etiw, kórkem óner túri menen shuǵıllanıwǵa úlken áhmiyet beredi. Hárqanday dogma hám isenim formaların (hátte Buddanı da) biykarlaw, hesh kimge eliklemew hám ruwxıy erkinlikke ayrıqsha itibar beriledi hám "satori" (sanskritshe - jılt etip kóriniw) úgit násiyatlanadı. Trans halatına túsken adamnıń haqıyqatlıqqa erisiwi zenniń joqarı maqseti bolıp esaplanadı.
"Zen buddizm" hámmeni, rasası, milleti, diniy isenimine qaramastan, "hámmege sáykes janlı ámeliy haqıyqat" sırlarınan xabardar bolıwǵa shaqıradı. Házir zen buddistler 10 millionnan artıq, olardıń 85 procenti Yaponiyada jasaydı. Onda alǵa súrilgen ideyalardıń tikkeley "júrekten-júrekke" jetkeriliwi, insannıń óz ruwxıy mánisi menen jaqınlıǵı, belgi hám formalarǵa ǵárezli bolmawı, yaǵnıy pikirdi sóz hám belgilersiz bildiriwi, insannıń óz ishki dúnyasına múrájáát etiwi arqalı Budda sıyaqlı jetiklikke erisiw múmkinligi haqqındaǵı kóz-qaraslar ǵalabalıq tús alǵan.
Házirgi waqıtta Yaponiyada zen ibadatxanaları diniy, siyasiy hám mádeniy orayǵa aylanıp, jaslardıń oy-pikiri, turmıs tárizi, iskerligine úlken tásir kórsetpekte. Ásirese, zen kórkem óneri qıtay hám yapon mádeniyatı dástúrlerinen birine aylanǵan. Samuraylar zen buddizmniń úgit-násiyatlawshıları esaplanadı. zenge "hámmege sáykes janlı ámeliy haqıyqat" dep táriyp berilgen, yaǵnıy insan ishki dúnyası arqalı haqıyqatlıq hám jetiklikke erisiwi múmkin ekenligi tán alınǵan halda qatań tártip hám arnawlı ruwxıy shınıǵıwlarǵa ámel etiw talap etiledi.
Búgingi kúnde zen buddizm Batıs Evropa mámleketleri, AQSH hám Kanada jasları arasında keń tarqalganlıǵın aytıp ótiw kerek. Usı tiykarda mediataciya nızam hám talapların buzıp talqılaw, más etiwshi ishimlik hám narkotik zatlardan paydalanıw arqalı «nirvanaǵa» erisiw múmkin, degen qaraslar da keń jayılıp baratırǵanın ayrıqsha atap ótiw lazım. Jaslardıń bunday qaraslar tásirine beriliwi olardıń turmıs tárizine unamsız tásir kórsetip, ziyanlı meyilliklerdiń kúsheyiwi, alkogolizm hám narkomaniyanıń tereń tamır jayıwına tiykar jaratpaqta.

## Ádebiyatlar

Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D.. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480-bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.

## Derekler
# KyotoKirill

Higashiyama, Kyoto 2015
Kyoto gerbi
Kyoto bayragı
**Kyoto**, (yaponsha: *京都市* - *Paytaxtların paytaxtı*) — Yaponiyada jaylasqan qala. Kinki regionda jaylasqan.

## Galleriya

* Kamigamo Shrine
* Shimogamo Shrine
* Tō-ji
* Kiyomizu-dera
* Saihō-ji
* Tenryū-ji
* Kinkaku-ji
* Ryōan-ji
* Nishi Hongan-ji
* Nijō Castle
* Daigo-ji
* Ginkaku-ji
* Ninna-ji
* Kōzan-ji

## Derekler
# TokioKirill

Aspan ibadatqanası Tokio
**Tokio** (yapon tilinde:東京, Tōkyō) — Yaponiyanıń paytaxtı bolıp, sózbe-sóz awdarma qılǵanda «Shıǵıs paytaxt» mánisin bildiredi. Tokiyo Yaponiyanıń wálayat hámde qala statusına iye administrativ birligi bolıp esaplanadı. Tokiyo — Yaponiyanıń paytaxtı. Mámleketdiń siyasiy, ekonomikaliq orayı. Xalqınıń sanı hám sanaatdın ósiw kórsetkishleri boyınsha dúnyadaǵı iri qalalar arasında jetekshi orınlardan birin iyeleydi. Honshu atawınıń qubla shıǵıs bóleginde, Kanto tegisliginde, Edogawa, Arakawa, Sumida, Tama dáryalarınıń Tokiyo qoltıǵına quyılıw jerinde jaylasqan. Klimatı subtropik, mussonlı, eń suwıq ay — yanvardıń ortasha trası 3,G, eń ıssı, ay — avg .diki 25,6°. Jıllıq jawın 1343 mm. Serjawın máwsimde tez-tez tayfun boladı. T. seysmik zonada jaylasqan. Xalqı 13,23 mln. adam (2013 j. 1 aprel). Paytaxt prefekturası (Shutoken).
# Aomori prefekturası

**Aomori prefekturasi** (Yaponsha. *青森県*) Yaponiyada jaylasqan prefekturalardiń biri.

## Tariyxi

## Geografiya

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler

Wikimedia Commonsta  Aomori prefecture boyınsha fayllar bar.
# Hanshin TigersKirill

**Hanshin Tigers**- Yaponiyanıń Osaka qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1935-jılı tiykar salınǵan. Qara hám qızıl klubtıń reńleri esaplanadı. Owner and President is Akinobu Okada.

## Derekler
# Mongol tili

| Mongol tili |
| --- |
| Jergilikli atı | монгол хэл hám ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ |
| Tarqalǵan mámleketler | Mongoliya hám Qıtay |
| Sóylesiwshiler sanı | 5 200 000 |
| Klassifikaciyası |
| Álipbesi | Mongolian hám Kirill jazıwı |
| Til kodları |
| ISO 639-1 | mn |
| ISO 639-2 | mon |
| ISO 639-3 | mon |

**Mongol tili** — Mongoliyanıń rásmıy tili. Mongol tilinde 5,7 million dógeregınde adam sóylesedı, olardıń 90% Mongoliya jasawshıları hám Qıtaydaǵı Ishki Mongoliya avtonom respublikası jasawshılarıdır.

## Derekler
# Túrk tiliKirill

|  |
| --- |
| Túrk tili |
| Türkçe |
|  |
| Jergilikli atı | Türkçe |
| Qısqa atı | турецкий, турецька, türkcə, түрікше, туркаг, türgi keel |
| Milleti | Turks |
| Mámleket | Bolgariya, Kipr, Gretsiya, Túrkiya, Arqa Kipr Túrk Respublikası |
| Jergilikli sóylesiwshiler | Turks, Burgas, Kardzhali, Smolyan, Haskovo, Kipr, Xanthi (regional unit), Rhodope Prefecture, Túrkiya |
| Geografiyalıq koordinatları | 40°0′0″N 30°0′0″E |
| Tiykarlanǵan | Old Anatolian Turkish |
| Lingvistikalıq klassifikaciyası | SOV tili, agglyutinativlik tiller, adjective-noun, syllabic language, synthetic language, nominative–accusative language, Singarmonizm, septewlik |
| Has grammatical case | ataw sepligi, iyelik sepligi, barıs sepligi, tabıs sepligi, orın sepligi, shıǵıs sepligi, dáneker menen qollanılıwı |
| Has tense | házirgi máhál, ótken máhál, keler máhál, definite past tense, indefinite past tense, geniş zaman |
| Has grammatical mood | admirative, imperative, indicative, inferential, necessitative, conditional, optative, interrogative, imprecative |
| Has grammatical gender | mánis joq |
| Jazılıw forması | Turkish alphabet |
| Uses capitalization for | menshik atlıq, calendar month, hápte kúni |
| Tildi tártipke salıwshı organ | Turkish Language Association |
| Tilde sóylesiwshiler sanı | 82 231 620, 5 870 300 |
| UNESCO language status | 1 safe |
| Etnologiyalıq jaǵdayı | 1 National |
| Úyrenip shıǵılatuǵın tárep | tyurkologiya |
| URLda sáwlelengen |  |
| Tiykarǵı tártiplestiriwshi tekst | Constitution of Turkey |
|  |
|  |
| Derekte súwretleniwi | Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary |
| Category for music in this language | Category:Turkish-language music |
| Wikimedia joybarınıń dıqqat orayında | Wikipedia:Hámme Wikipedialarda bolıwı tiyis maqalalar dizimi, Wikipedia:Vital articles/Level/4 |
| Maintained by WikiProject | WikiProject Turkey, WikiProject Languages |
| Tiyisli kategoriyası | Category:Turkish pronunciation |
| Female form of label | la langue turque |
| Til qısqartpası | тур., ਤੁ. |
| Stack Exchange tag |    |
| Wikimedia til kodı | tr |
| Anıq sáykeslik |  |
| Bulardan parqı bar | Turkic, Turki |
| Turaqlı tákirarlanıwshı element | Törek tele |
| Commons kategoriyası | Turkish language |
| Temanıń tiykarǵı kategoriyası | Sanat:Türik tili |
| Usı tildegi filmler toplamı | Category:Turkish-language films |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Turkish language |

40°0′0″N 30°0′0″E

Túkiyadan basqa-da arqa Irakda, Siriyada, Iranda, Kiprde hám Balkan mámleketlerinde sóylesiledi. Ázerbayjan tili de túrk tiline jaqın til esaplanadı.
# Tábiyiy gázKirill

Tabiyiy gáz eskatlaw zavodı
**Tábiyiy gáz** - túrlı organik gázler qatnaspası. Metan bul gázlerdıń top quramalı úleslerinen sanaladı. Tabiyiy gázde, metannan tış, onıń eń jaqın gomologlarınnan — etan, propan, butan bar.

Uglevodorodtıń molekulyar massası qanshalıq zor bolsa, tabiyiy gázde onıń muǵdarı sonshelı azıraq boladı. Tabiyiy gazdıń túrlı jatpaları quramı boyınsha turlıshe. Yaǵnıy, tabiyiy gazdıń suyıq hám qatı jaǵulıwǵa qaraǵanda zor ústınlıklerı bar. Onıń yagnıy jılılıgı shaqtı zor, janǵanda kúlı qalmay, yaǵnıy produktları ekologik jaqtan kóp zıyanlamaydı.

Tábiyiy gáz jılılıq elektrostantsiyalarında, zavodtıń qazan ustanovkalarında, promıslennost' islerınde: domna, marten, kıysa erıtıw h.t.b. islerde qollanıladı. Kónkırıste tabiyiy gáz paydalanıw júda úlken áhmiyetlı esaplanadı.

Házırgı waqıtta gáz (joqarı basım astında ballonnarǵa toltırıp) avtotransportta qullanıla basladı. Ol benzindı ekonomlawga, dvigateldıń tozıwın kemeytıwge hám jaǵılǵıniń tejelıwıne jardem beredı arqasında hawa basseynınıń tazalıǵın saqlawǵa imkanıyat beredı.

Tábiyiy gáz — ximiya promıslennostı ushın áhmiyetlı, bul máselede onıń rólı joqarı. Metannan vodorod, atsetilen, qorı alınadı. Etandı fıltırlep etilen alınadı, onıń negızınde kóp túrlı sintezler basqarıladı. Tabiyiy gázdegı basqa uglevodorodlar da paydalanıladı.
# TwitterKirill

**Twitter** – (inglisshe «shuǵırlasıw», «sáwbetlesiw» degendi bildiredi) – qálegen jastaǵı internet paydalanıwshıları ushın veb-interfeys, SMS, tez xabar almasıw yamasa úshinshi tárep qarıydar baǵdarlamaları járdeminde ǵalaba xabar almasıw ushın arnalǵan sociallıq tarmaq. Djek Dorsi tárepinen 2006-jılı tiykar salınǵan sociallıq tarmaqtaǵı blog formatındaǵı qısqa jazıwlardıń járiyalanıwı «mikrobloglar» delinedi.

Twitter, mikroblok saytlariniń eń belgili tarmaǵi. Twitteri paydalaniwshilari 140 háriplik xat ya-da SMS jaziwga múmkinshilik beredi. Amerikadaǵi saylawlarda Barack Obamaniń saylanǵan waqtida twitterden paydalanilǵan.

## Derekler
# IncheonKirill

Incheon – Qubla Koreyadaǵı qala. Xalqı sanı: 2,064,861.

Klimatı: Tundra.

## Galereya

* Incheon portı
* Qala kóshesi
* Incheon
* Incheondaǵı temirjol
* Qala avtobusı
# Hind tilleri

Házirgi hind-ariy hám dard tilleriniń tarqalıwı
**Hind tilleri** yaki **Hind-ariy tilleri** (ingl. *Indo-Aryan languages*, rus. *Индоари́йские языки*) — hind-evropa tilleriniń bólimlerinen biri bolǵan hind-iran tilleri quramına kirgen (Iran tilleri hám jaqın bolǵan dard tilleri menen birge) tuwısqan tiller toparı. Tiykarınan Qubla Aziyada, sol qatarı Arqa hám Oraylıq Hindistan, Pakistannıń arqa wálayatları, Bangladesh, Shri-Lanka, Maldiv Respublikası, Nepal aymaqlarında tarqalǵan bul tillerde sóylewshiler sanı XXI ásir basında 800 mln. átirapında bolǵan. Bunnan basqa, Hindistan yarım atawınan tısqarı, Arqa-batıs Evropa, Batıs Aziya, Arqa Amerika, Karib teńizi basseyni, Qubla-shıǵıs Afrika, Polineziya hám Avstraliyada, jáne, bir neshe million rumın tillerinde sóylesiwshiler toplanǵan Qubla-shıǵıs Evropada iri immigrant hám ekspatriaciya etilgen hind-ariy tillerinde sóylesiwshi jámáátler jasaydı. Búgingi kúnge kelip 200 den artıq hind-ariy tilleri málim.

Zamanagóy hind-ariy tilleri áyyemgi hind-ariy tillerinen, mısalı, dáslepki Vedik sanskritinen, Orta hind-ariy (Prakrit) tillerinen kelip shıqqan. Sóylesiwshiler sanı boyınsha eń úlken tiller hind-urdu (shama menen 329 million), bengal (242 million), panjabi (shama menen 120 million), maratxi (112 million), gudjarati (60 million), radjastxani (58 million), bxodjpuri (51 million), oriya (odiya) (35 million), maytxili (shama menen 34 million), sindxi (25 million), nepal (16 million), assam (15 million), chxattisgarxi (18 million), singal (17 million) hám cıgan (shama menen 3,5 million) tilleri bolıp tabıladı. 2005-jılǵı esap-kitaplarǵa qarasaq, hind-ariy tillerinde ana tili sıpatında sóylesiwshilardiń ulıwma sanı derlik 900 million adamdı quraydı .

## Ádebiyatlar

* Елизаренкова Т. Я. Исследования по диахронической фонологии индоарийских языков. М., 1974.
* Зограф Г. А. Морфологический строй новых индоарийских языков. М., 1976.
* Зограф Г. А. Языки Индии, Пакистана, Цейлона и Непала, М.. 1960.
* Трубачев О. Н. Indoarica в Северном Причерноморье. М., 1999.
* Чаттерджи С. К. Введение в индоарийское языкознание. М., 1977.
* Языки Азии и Африки. Т. 1: Индоарийские языки. М., 1976.

## Derekler
# ShanxayKirill

**Shanxay** — (qıt. 上海), pinyin: *Shànghǎi*, [zãhe], *Zånhae*) - Qıtaydıń eń iri qalası. Xalıq sanı boyınsha dúnyanıń eń iri qalası.

Qıtay kúnshıǵısında, Yanczi dáryası deltasında ornalasqan. Xalıq sanı 23 800 000 adam (2012). Dúnyanıń eń úlken portı. Qıtay Xalıq Respublikasınıń áhmiyetli mádeniy hám ekonomikalıq bólegi. XXI ásırdiń basında shanxay kishi balıqshı qaladan top dúnyanıń sanaat orayına aylandı.

## Qala atı

Qıtaysha qala atı eki ieroglif penen jazıladı. Birinshi ieroglif - "janında", ekinshi - "deńiz" degen sóz. Solay etip túrli awdarmalarǵa qaramastan shanxay maǵanası - "teńiz janındaǵı" qala.

Qıtay tilinde Shanxay "Hu" (沪) bolıp jazıladı.

## Tariyxı

Qala bolǵanga shekem Suntszan wálayatına kirgen.

Sun dinastiyası dáwirinen berli (960-jıldan) Shanxay iri portǵa aylandı.

XV ásirden Lutszagen - Yantszı jılǵasınıń eń iri portı. Sońıraq ol óz áhmiyetin joǵaltqan.

1553-jıldan Shanxayda qala diywalı dúziledi hám ol qala statusın aladı.

XIX ásirde - **Birinshi afyun soǵısı** waqıtında Ullı Britaniya Shanxaydı basıp aladı.

1842-jılda **Nankin kelisiwi** - afyun soǵısı tamamlanadı.

1843 jılda - **Vansan shártnaması** nátiyjesinde Shanxay kúnbatıs eller ushın ashıladı.

1853 jıl - Taypin kóterilisi.

1863-jılda - Ullı Britaniya hám AQSh Xuanlu jılǵasında ornasqan awılları Shanxay xalıqara settlementin dúziledi.

1894-1895-jıldaǵı Yaponiya-Qıtay soǵısı nátiyjesinde Shanxayda yapon shirketleri kelip shıǵadı.

1932-jılda - Yaponiya áskerleri shanxay qalasın otqa tutadı.

1937-jılda - Yaponiya Shanxaydı basıp aladı hám qurırshaq hákimiyatan ornastıradı.

Ekinshi Jáhan urısında Shanxayǵa soǵıstan qashqan muxajırlar keledi.

1949-jılda kommunistler Shanxay qalasın basıp aladı.

1992-jıldan elekke Shanxay meri Tszyan Tsze Min qalada salımlardı kimeta hám qala iqtisadı 9-15% ósiwin bir jılda kórsetedi.

## Galleriya

* Nankin kóshesi
* "Jańa dúnya" kompleksi
* Pudun rayonı kórinisi
* Xuanpu jılǵası
* Shanxay jáhan sanaat orayı
* Tszin Mao
* Tszin Mao
* Pudun rayonı
* Xuanpu jılǵası
* Yeski kóshe
* Shanxay politex muzeyi
* Rossiya konsullıǵı
* Stadion
* Shanxay avtodromı
# SintaksisKirill

Sintaksis—grammatikanıń bir bólimi. Ol grek sózi, «dúzilis», «dizbeklesiw»— degen mánini ańlatadı.

Sintaksis morfologiya menen tıǵız baylanıslı úyreniledi. Sózlerdiń sintaksislik baylanısı arqalı dúziletuǵın sóz dizbegi, gáp hám gáp aǵzaları, tekst sintaksiste úyreniledi.

Irkilis belgileriniń qoyılıw qaǵıydaları punktuaciyada úyreniledi. Punktuaciya — latınnıń «punktum» «noqat» degen sózinen alınǵan. Ol sintaksis penen birge úyreniledi.

Sóz dizbegi, gáp hám teksttiń dúziliw hám qollanıw nızamlıqları úyreniletuǵın til ilimine sintaksis dep ataladı.

Irkilis belgileriniń qoyılıw qaǵıydaları úyreniletuǵın ilimge punktuaciya delinedi.
# Óndiris revolyuciyasıKirill

Edmund Cartwright (Edmund Kartrayt), tigiw stanogin oylap tapqan adam. Óndiris revolyutsiyasında tigiw stanogi eń úlken ashılıwlardıń biri bolǵan, sebebi onıń járdeminde tigiw protsessi ádewir qısqarǵan.
**Óndiris revolyuciyası** bul zatlardıń islep shıǵarıw usılında úlken hám tez ózgerisler bolǵan tariyxıy dáwirge berilgen at.

Bul 18-ásirdiń ortalarında Ullı Britaniyada baslanǵan hám 19-ásirdiń baslarına kelip Evropa hám Amerikaǵa jayılǵan. Bul kópshilik zatlardıń qol kúshi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda kúshli mashinalar tárepinen kóp muǵdarda aytarlıqtay arzan islep shıǵarılıwın ańlatar edi.

Jańa pikirler hám ashılıwlar shaxtyorlıq, metal óndirisi hám tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. Óndiris revolyutsiyasınıń eń áhmiyetli ashılıwı puw dvigateliniń oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) tárepinen oylap tabılǵan puw dvigatel fabrikalardı isletiwde hám tereń shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonıń menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı kómir ıssılıǵı tiykarǵı energiya jetkerip beriw ózegine aynaldı.

Geybir tariyxshılardıń pikirinshe, óndiris revolyutsiyası 1820-jıllarda juwmaqlanǵanday bolǵan, biraq olar házirgi waqıtqa shekem dawam etip atırǵan óndiris ózgerisleriniń baslanıwı bolǵanlıgın moyınlaydı.

Tariyxshılar elege shekem óndiris revolutsiyanıń baslanǵan waqtın hám ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslanǵanlıǵın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul óz náwbetinde, tariyxshılar tárepinen *Bilim dáwiri* dep atalǵan 17-ásirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspaǵan siyasiy turaqlı mámleket bolǵan.

Angliya sonıń menen birge, óz shegarasında óndiris ushın kerekli kóplegen shiyki zatqa hám mashinalardı isletiw ushın energiyaǵa iye bolǵan. Angliyada sonday-aq islep shıǵarılǵan zatlardı satıp alıwshı hám paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada támiyinlewshi koloniyaları bolǵan. Óndiris revolyutsiyası dáwirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasınıń kóplegen jerlerinde ámelde bolǵan, bul jańa óndirislerdi islep shıǵarıwǵa sarplanatuǵın puldıń tiykarı bolǵan.
# Thomas EdisonKirill

| Tomas Edison |
| --- |
|  |
| Tuwılǵan sánesi | 11-fevral 1847(1847-02-11) |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 18-oktyabr 1931(1931-10-18) (84 jasta) |

**Tomas Alva Edison** (11 Fevral, 1847 - 18 Oktabr, 1931) Amerikalı oylap tabıwshı bolǵan. Ol kóp zatlardı oylap tapqan. Kópshilik adamlar onı elektrik lampochka oylap tapqan dep oylaydı, biraq negizinde ol tek ǵana onı jaqsıraq etiwge, onı kóbirek janıp turıwına úlesin qostı.

Edison patentleri sanı boyınsha rekord iyesi. Onıń patentleri sanı 1093.

Tomas Alva Edison Milan, Ohayo qalasında tuwılǵan. Edison 7 jasında ata-anası menen Port Guron, Michiganǵa kóship ótti. Edison awırıwı sebepli oqıwdı kesh basladı. Úsh aydan keyin Edison oqıwdan shetletildi, sebebi ol sabaqta muǵallimine itibar beriwge qıynaldı. Onıń Kanadada muǵallim bolıp islegen anası Edisondı úyinde oqıttı hám onıń jaqsı oqıwshı bolıp shıǵıwına járdem berdi.

Edison 12 jasında awırıwǵa ushıradı. Usı awırıwı hám poezd konduktori onıń qulaǵınan tartıwı sebepli Edisonnıń shep qulaǵı ulıwma hám oń qulaǵı 80 protsent gereń bolıp qaldı. Ol Morze kodın hám telegraftıń paydalanılıwın úyrendi, hám telegraf operatorı retinde jumıs islep basladı. 16 jasında Edison óziniń birinshi oylap tabıwı "avtomatik qaytalawshı"nı oylap taptı. Bul qaytalawshı adamsız stantsiyalar ortasında telegraf signalın jiberedi, hám bul qálegen adamnıń kodtı awdarmalawǵa imkaniyat jarattı.

1868-jılı Edison Shıǵısqa kóshti hám Boston, Massachusetste Western Union kompaniasında telegraf operatorı retinde isledi. Ol háptesine altı kún, hár kúni 12 saat jumıs isledi, sonday-aq ol óziniń proektleri ústinde túnge shekem islewdi dawam etti. Altı ay ishinde ol óziniń birinshi patentın aldı. Bul patent "elektrik dawıs sanaw mashinası" ushın berildi. Bul saylawlarda dawıs beriwdi tezletti.

Keyin Edison New-York, New-Yorkqa ketti hám ol jerde hár qıylı úskenelerdi ońlaw menen aylanıstı. Al túnleri ol óz proektleri ústinde tınbay isledi. 29 jasında Edison karbon ótkizgish ústinde islep basladı. Bul ótkizgish Alexander Graham Bell oylap tapqan telefon dawısın kúsheytip berdi. 1877-jılı Edison dawıstı jazdırıp hám qayta oynaytuǵın birinshi mashina - fonografti oylap taptı. Bul oylap tabıw onı dúnya júzine tanıttı.

1879-jılı Edison kóbirek waqıt janatuǵın elektrik lampochkanı oylap taptı. Nátiyjede lampochkalar dúnya júzi boylap keń tarqaldı.

## Shańaraǵı

Ol 1871-jılı Mery Stilwil menen turmıs qurdı. Olardiń úsh balasi boldi: Marion Estelle Edison (sonday-aq Dot dep atalǵan), Thomas Alva Edison, Jr. (sonday-aq Dash dep atalǵan) hám William Leslie Edison. Mary Edison 1884 jili qaytis bolǵan. Thomas Edison Floridadan jer satip aldi hám ol jerde jay saldi. Ol 35 jasinda 19 jasar Mina Millerge úylendi hám úsh balali boldi: Madeleine Edison, Charles Edison (bul balasi ákesi ólgennen keyin oniń kompaniyasin basqardi hám keyinshelik New Jersey shtatiniń Gubernatori bolip saylandi), hám Theodore Miller Edison.

## Derekler
# Nikola TeslaKirill

| Nikola Tesla |
| --- |
|  |
| Tuwılǵan sánesi | 10-iyul 1856(1856-07-10) |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 7-yanvar 1943(1943-01-07) (86 jasta) |
| Qaytıs bolǵan jeri | Nyu-York, AQSh |
| Puqaralıǵı | Avstriya imperiyası →  AQSh |
| Kásibi | Oylap tabıwshı |
| Qol úlgisi |

**Nikola Tesla** (Serb kirill álipbesinde: Никола Тесла) (10 Iyul' 1856 – 7 Yanvar' 1943) - oylap tabiwshi hám mexanika hám elektr tarawi injeneri. Avstriya Imperiyasi, Xorvatiya Krajinasi, Smiljanda tuwilǵan ol Avstriya Imperiyasiniń puxarasi bolǵan etnik Serb edi hám keyinirek Amerika puxarasi boldi. Tesla tez-tez zamanogóy dunyaniń eń áhmiyetli ilimpazi hám oylap tabiwshisi, "jerdiń betine jaqtiliq keltirgen adam" dep qaraladi. Ol 19 ásir aqiri 20-ásirdiń basindaǵi elektr hám magnetizm tarawlarina qosqan áhmiyetli úlesleri menen belgili. Teslaniń patentleri hám teoriyaliq isleri ózgermeli aǵim elektr toki (AC) sistemalari, soniń ishinde Ekinshi Sanaat Revolyutsiyasin alip kelgen polifaza tok tarqatiw sistemalari hám AC motordiń tiykarin saldi.

* Белград қаласының орайлық бөлиминде Никола Тесла музейи жайласқан.
* Сочи қаласында (Международная 6 көшесинде) "Никола Тесла электр музейи ("Электрический Музей Николы Тесла").
* АҚШтың Нью-Йорк қаласындағы Тесла Вондерклиф илмий орайы 2020-жылы ажыратылан грант (750 000 доллар) себепли бир лабораторияны Тесла ҳә оның мийрасы музейине, билимлендерииў ҳәм изертлеў орайына ҳәм Исбилерменлик ҳәм технологиялар программасына айландырады.
# HádisKirill

**Hádis** — arab tilinen alınǵan bolıp, «ráwiyat» degen
mànini bildirip, Qurannan keyingi muqaddes kitaplardıń
birinen esaplanadı. Hádis kitapları kóp ásirler hám jıllar
aralıǵında jazılǵan. Sońǵı dáwirlerde jazılǵanları da bar.
Biraq eń anıq hám tolıq jazılǵan hádis Muhammed
Payǵambar óliminen keyin bir ásir keyinirek, VII ásirde
payda bolǵan. Sebebi sońǵı dáwirlerdegi musılman mám-
leketlerinde Quran negizinde zańlardı keńeytiw, Payǵambar
ráwiyatları tiykarında Quran súrelerin túsindiriw úlken
dástúr bolǵan. Hádis tap sonday zárúrliklerden payda
bolǵan kitap bolıp esaplanadı. Sonıń ushın da, Hádis
payǵambarlar ómiri menen tıǵız baylanısadı. Hádislerdiń
eń tolıq túrin dóretken Abu Abdulla Muhammed ibn
Ismayıl al-Buxariy hijriy 194-jılı Buxarada tuwılıp, hádis ilimin iship alǵan ulama. Ol óziniń pútkil dúnyaǵa belgi-
li bolǵan «Hádis» (Al-Jami as-Saxix), dep atalǵan tórt
tomlıq kitabın tayarlaǵan. Kitaptıń bas betinde avtor iymanlı bolıwdıń bes shártleri haqqında sóz etedi:
1. Kaliyma shádáát qaytarmaq;
2. Namaz oqımaq;
3. Maldan, bastan zákat bermek;
4. Qúdireti kelse, Kaabaǵa barıp haj etpek;5. Oraza tutpaq.
# Respublika

**Respublika** sózi grekshe *ulıwmalıq is* mánisin bildiredi. Respublikalar prezidentlik respublikası hám parlamentar respublika túrlerine bólinedi. Prezidentlik respublikasında mámleketti tuwrıdan-tuwrı xalıq saylaytuǵın hám júdá keń wákilliklerge iye bolǵan prezident basqaradı. Ol atqarıwshı hákimiyattıń tuwrıdan-tuwrı basqarıwshısı esaplanadı.
Prezidentlik respublikasına mısal etip AQSh, Braziliya, Argentina hám Meksika mámleketlerin kirgiziw múmkin. Parlamentar respublikada mámleket baslıǵı-prezident saylanıwshı lawazımlı shaxs bolıp tiykarınan parlament tárepinen saylanadı. Parlamentar respublikaǵa mısal etip Italiya, Germaniya, Portugaliya, Greciya, Irlandiya hám Hindstan mámleketlerin kirgiziw múmkin.

## Derekler