# Qol qoyıwKirill

Djon Xenkoktıń qolı Amerika Qurama Shtatlarınıń Ǵárezsizlik deklaraciyası hám konfederaciya statyalarında eń kórneklisi bolıp tabıladı. «Djon Xenkok» yamasa ápiwayı ǵana «Xenkok» atı Amerika Qurama Shtatlarında «qol qoyıw» sóziniń sinonimine aylanǵan.
**Qol, qolı** yamasa **qol qoyıw** (/ˈsɪɡnɪtʃәr, ˈsɪɡnәtʃәr/; latınsha: signare, «belgi qoyıw») — bul adam atınıń, laqabınıń yamasa hátte jeke ózin ápiwayı «X» yamasa basqa bir belginiń súwretleniwi bolıp, onı adam hújjetlerge kimligin hám niyetin tastıyıqlaw retinde jazadı. Qol qoyıwlar kóbinese, biraq bárqulla emes, qoldan jazılǵan yamasa stillestirilgen boladı. Qol qoyıwshı — **signator** yamasa **qol qoyıwshı** dep ataladı. Qoldan jazılǵan qolǵa uqsas, avtorlıq jumıs jumıstıń jaratıwshısın ańsat tanıtatuǵınlıǵın súwretleydi. Qol qoyıwdı avtograf penen shatastırıw múmkin, ol tiykarınan kórkem qol qoyıw bolıp tabıladı. Bul adamlar hám avtograf, hám qol qoyıwǵa iye bolǵanda shatasıwlarǵa alıp keliwi múmkin, sonlıqtan kópshilik aldındaǵı ayırım adamlar óz avtografların tolıq járiyalap, qol qoyıwların jasırın saqlaydı.

## Funkciyası hám túrleri

### Identifikaciya

Bendjamin Franklinniń qolı (1706–1790)
Serbiyanıń birinshi Arxiepiskopı I Savanıń kirillica alfavitindegi qolı (1169/1174–1236). Bul jerde A hám V háripleri bir digrafqa biriktirilgen.
Qol qoyıwdıń dástúrli funkciyası — bul hújjettiń pútkil yamasa belgili bir bóleginiń mazmunın sol adamnıń jeke gúwalıǵı hám tastıyıqlawınıń fizikalıq dálili retinde, adamnıń unikal jeke ózin-ózi anıqlawın hújjetke turaqlı túrde biriktiriw. Mısalı, kóplegen tutınıwshı shártnamalarındaǵı qol qoyıwdıń roli tek shártnama tárepiniń kimligin dálillep qoymay, sonıń menen birge talqılaw hám xabardar kelisimniń de dálilin támiyinlew bolıp tabıladı.

Qurama Shtatlarda qol qoyıwlar jeke adam hám maqsetti kórsetetuǵın hár túrli belgiler menen háreketlerdi qamtıydı. Nızamlı qaǵıyda boyınsha, eger nızam arnawlı bir qol qoyıw usılın kórsetpese, onı hár qıylı usıllarda ámelge asırıw múmkin. Olarǵa mexanikalıq yamasa rezina mór faksimilesi kiredi. Qol qoyıw boljanǵan qol qoyıwshı tárepinen qoyılıwı múmkin; alternativ túrde, qol qoyıwshı tárepinen rásmiy túrde wákillik etilgen basqa birew, qol qoyıwshınıń qatnasıwında hám onıń kórsetpesi boyınsha, qol qoya aladı.

Kóplegen adamlardıń ádettegi kursiv jazıwına qaraǵanda quramalıraq, sonıń ishinde quramalı joqarı, tómen elementler hám ekzotikalıq bezewleri bar qol qoyıwları boladı, bul kalligrafiyalıq jazıwdaǵıday. Mısal retinde, AQSH Ǵárezsizlik deklaraciyasındaǵı Djon Xenkoktıń ataqlı qolındaǵı sońǵı «k» háribi onıń atınıń astın sızıw ushın arqaǵa qaytadı. Bunday bezew paraph dep te ataladı, bul francuzsha bezew, inicial yamasa qol qoyıw degen mánisti bildiredi. Paraph grafologiya analizlerinde qollanıladı.

Alfavitten basqa jazıw sistemaların qollanatuǵın bir neshe mádeniyattıń tilleri óz aldına qol qoyıw haqqındaǵı Batıs túsinigin bólispeydi: óz atına «qol qoyıw» standart usılda óz atın «jazıw»dıń nátiyjesinen ózgeshelenbeytuǵın jazba ónimge alıp keledi. Bul tiller ushın jazıw yamasa qol qoyıw birdey jazba simvollardı óz ishine aladı.

### Qol qoyıw ornına belgi

Ayırım yurisdikciyalarda, sawatsız qol qoyıwshı nızamlı hújjetlerge «belgi» (kóbinese «X» biraq geyde jeke simvol) qoya aladı, eger hújjetke sawatlı gúwa qarsı qol qoysa. Angliya hám Uels sudları ádette bunday belgini nızamlı jaramlı dep tanıwǵa beyim. Ayırım ellerde sawatsız adamlar jazba qol qoyıwdıń ornına nızamlı hújjetlerge bas barmaq izin qoyadı.

### Mexanikalıq túrde islengen qol qoyıwlar

Avtoqálem dep atalatuǵın arnawlı qol qoyıw mashinaları adamnıń qol qoyıwın avtomat túrde qaytalay aladı. Olar ádette ataqlı adamlar, mámleket basshıları yamasa bas direktorlar sıyaqlı kóp baspa materialǵa qol qoyıwı kerek bolǵan adamlar tárepinen qollanıladı. Sońǵı waqıtlarda Amerika Qurama Shtatları Kongressi aǵzaları óz qol qoyıwların TrueType shrift faylına aylandıra basladı. Bul Kongressmenniń keńsesindegi xızmetkerlerge onı xat almasıwlarda, nızamshılıqta hám rásmiy hújjetlerde ańsat qaytalawǵa múmkinshilik beredi. Qıtay, yapon hám koreys sıyaqlı Shıǵıs Aziya tillerinde adamlar dástúr boyınsha qoldan jazılǵan qol qoyıw ornına tensyo jazıwında (mór jazıwı) oyılǵan atı bar mór sıyaqlı obyektlerdi paydalanadı.

### Hól qol qoyıwlar

Hól qol qoyıw — bul adamnıń óz qolı menen sıya menen jazǵan atı. Ayırım mámleketlik mákemeler kásiplik xızmetkerlerdiń yamasa rásmiy tekseriwshilerdiń mazmundı jeke ózleri kórgenin tastıyıqlaw ushın dáslepki túpnusqalarǵa hám barlıq kóshirmelerge qol qoyıwın talap etedi. Kóplegen mámleketlerde, qol qoyıwlar belgili bir kontekstlerde nızamlı kúshke iye bolıwı ushın notarius qatnasıwında qoyılıwı, gúwalıq etiliwi hám dizimge alınıwı kerek. Amerika Qurama Shtatlarında bul arxitekturalıq hám qurılıs jobalarında keń tarqalǵan. Onıń maqseti — qátelerdiń yamasa aldawdıń aldın alıw, biraq bul ámeliyattıń nátiyjeli ekeni belgili emes.

### Jasalma qol qoyıwlardı anıqlaw

Qoljazba ekspertleri «hár qanday adam ushın bir qol qoyıwdıń yamasa basqa júdá sheklengen jazba úlginiń jasalma (jalǵan) ekenin anıqlaw júdá qıyın» deydi.
Saylaw keńseleri saylawshılardan kelgen pochta byulletenlerin qabıllaw yamasa qabıllamawdı sheshkende,
hám bálkim bankler sheklerdi tólew yamasa tólemewdi sheshkende qol qoyıwlardıń úlken kólemdegi tekseriwi ámelge asırıladı. Qol qoyıwdı tekseriwdegi eń joqarı qáte dárejeleri qarapayım adamlarda tabıladı, bul kompyuterlerden joqarı, olar óz gezeginde ekspertlerden kóbirek qáte jiberedi.

Qol qoyıw tekseriwleriniń jas hám az sanlı saylawshılardıń byulletenlerin basqalardan joqarıraq dárejede nadurıs qabıl etpeytuǵını, saylawshılardıń biykarlawǵa shaǵım etiw múmkinshiliginiń bolmawı yamasa sheklengenligi haqqında táshwishler bolǵan
. Bank shekleri menen qáteler jiberilgende, tólewshi bankten dúzetiwler soray aladı.

2018-jılı Ullı Britaniyadaǵı ereseklerdiń besten biri sonshelli siyrek qol qoyatuǵının, hátte turaqlı qol qoyıwları da joq ekenin aytqan, sonıń ishinde 18-24 jastaǵılardıń 21%-i hám 55 jastan asqanlardıń 16%-i. Ullı Britaniya eresekleriniń 55%-i siyrek jaǵdaylarda bir nársege qol qoyatuǵının aytqan.

Izertlewshiler kompyuterlestirilgen qol qoyıwdı tekseriw ushın qáte dárejelerin járiyaladı. Olar ulıwma haqıyqıy hám jasalma qol qoyıwlar maǵlıwmatlar bazasında hár túrli sistemalardı salıstıradı. Eń jaqsı sistema haqıyqıy qol qoyıwlardıń 10%-in nadurıs qabıl etpeydi, sol waqıtta ol jasalma qol qoyıwlardıń 10%-in qabıllaydı. Basqa bir sistemanıń ekewinde de qáte dárejeleri 14%, al úshinshi eń jaqsısınıń qáte dárejeleri 17%. Jasalma qol qoyıwlardıń azıraq bólegin biykarlaw esabına, azıraq haqıyqıy qol qoyıwlardı biykarlaw ushın qatańlaw bolmawǵa boladı. Kompyuter algoritmleri:

> salıstırılıp atırǵan qol qoyıwlar arasında belgili bir sanlı uqsaslıq noqatların izleydi ... qol qoyıwlardı tekseriw ushın hár túrli algoritmler hám standartlar, hárbiri sol mashina óndiriwshisine tán bolıp, qollanıladı. Bunnan basqa, okruglar sazlawlardı basqarıwda hám óndiriwshilerdiń kórsetpelerin ámelge asırıwda erkinlikke iye ... avtomatikalıq qol qoyıwdı tekseriw ushın mámleket boyınsha standartlar joq ... kópshilik okruglarda olar paydalanatuǵın qol qoyıwdı tekseriw kriteriyaları hám processleri haqqında jámiyetke ashıq, jazba túsindirme joq.
>
>

Bir eksperimentte, ekspertler haqıyqıy qol qoyıwlardıń 5%-in hám jalǵan qol qoyıwlardıń 71%-in qabıl etpedi. Olar haqıyqıy qol qoyıwlardıń taǵı 57%-ine hám jalǵan qol qoyıwlardıń 27%-ine gúmanlandı. Eger kompyuter tekseriwi ekspertler isenimli bolǵan nárselerdi sáwlelendiriw ushın sazlanǵan bolsa, ol haqıyqıy qol qoyıwlardıń 5%-in nadurıs qabıl etpeydi hám jalǵan qol qoyıwlardıń 29%-in nadurıs qabıllaydı. Eger kompyuterler qatańlaw sazlanǵan bolsa, ekspertler gúmanlanǵan barlıq qol qoyıwlardı biykarlap, kompyuterler haqıyqıy qol qoyıwlardıń 62%-in shetke qoyar edi hám jalǵan (jasalma) qol qoyıwlardıń 2%-in ele de nadurıs qabıl etetuǵın edi. Qarapayım adamlar kóbirek qáteler jiberedi hám azıraq gúmanlanadı, degen menen izertlew olardıń qáteleriniń kóbirek jalǵan qol qoyıwlardı qabıllaw yamasa kóbirek haqıyqıy qol qoyıwlardı biykarlaw ekenin xabarlamaydı.

Qısqa atlı saylawshılar qolaysız jaǵdayda, sebebi ekspertler azıraq «burılıs noqatları hám kesilispeleri» bar qol qoyıwlarda kóbirek qáteler jiberedi. Bul izertlewdegi qatnasıwshılardıń salıstırıw ushın 10 haqıyqıy qol qoyıwı bar edi, bul kópshilik pochta byulletenlerin tekseriwlerinen kóbirek. AQSH Ádillik ministrligi ushın jaqında islengen izertlew qol qoyıw tekseriwdiń itimallıq tábiyatın tastıyıqlaydı, biraq sanlardı usınbaydı.

### Onlayn qollanıw

Elektron pochta hám jańalıqlar toparlarında, tilden ǵárezsiz bolǵan basqa bir qol qoyıw túri bar. Paydalanıwshılar qol qoyıw blogı dep atalatuǵın bir yamasa bir neshe arnawlı tekst qatarın óz xabarlarına avtomat túrde qosıw ushın ornata aladı. Bul tekst ádette at, baylanıs informaciyası, al geyde citatalar hám ASCII súwretlerin óz ishine aladı. Qol qoyıw blogınıń qısqartılǵan forması, tek ǵana birewdiń atın óz ishine alıp, kóbinese ayırım bir ajıratıwshı prefiks penen, ápiwayı ǵana posttıń yamasa juwaptıń aqırın kórsetiw ushın qollana aladı. Ayırım veb-saytlar sonıń menen birge grafikalıq súwretlerdi paydalanıwǵa da ruqsat beredi. Biraq, bul túrdegi qol qoyıw elektron qol qoyıwlar yamasa cifrlı qol qoyıwlar menen baylanıslı emesligin este saqlań, olar tábiyatı boyınsha kóbirek texnikalıq hám adamlar ushın tikkeley túsinikli emes.

### Qol qoyıw betlerin qayta paydalanıw

Angliya hám Uelste qollanılatuǵın, aldınnan qol qoyılǵan qol qoyıw betlerin keyinirek «virtual» qol qoyıwdı ámelge asırıw ushın hújjetlerge biriktiriw boyınsha kórsetpeler ushın, Merkuriy boyınsha orınlawdıń jaramlılıǵı haqqındaǵı 1989-jılǵı Múlk Nızamına (Hár túrli Qaǵıydalar) qarań.

## Kórkem óner

Vermerdiń qolı
Súwret yamasa basqa kórkem óner shıǵarmasındaǵı **qol qoyıw** kelip shıǵıwın bahalawda áhmiyetli faktor bolıp tabıladı. Jasalma (jalǵan) qol qoyıwlar geyde súwrettiń bahasın arttırıw ushın qosıladı yamasa onıń haqıyqıylıǵın tastıyıqlaw ushın jasalma súwretke qosıladı. Bir belgili jaǵday – bul kórkem óner jalǵan qoldan islewshisi Xan van Megeren tárepinen islengen «Emmaustaǵı keshki awqat» atlı jasalma súwrettegi Yoxannes Vermerdiń qolı. Biraq, súwretshilerdiń qol qoyıwlarınıń waqıt ótiwi menen kóbinese ózgerip turıwı (ásirese zamanagóy hám házirgi dáwirlerde) máseleni quramalastırıwı múmkin. Ayırım súwretshilerdiń qol qoyıwları jasalmalardı anıqlawda azıraq áhmiyetke iye bolǵan kórkem formaǵa iye. Eger súwret abstrakt yamasa eki mánili bolsa, qol qoyıw qaysı tárepi joqarı ekenin anıqlaw ushın jalǵız kórsetkish bolıwı múmkin.

## Avtorlıq huqıq

Britaniya nızamı boyınsha, qol qoyıwlardıń sırtqı kórinisi (atları emes) avtorlıq huqıqı nızamı menen qorǵalıwı múmkin.

Amerika Qurama Shtatlarınıń avtorlıq huqıqı nızamı boyınsha, «atamalar, atlar [...]; tipografiyalıq bezewlerdiń, háriplerdiń yamasa reńlerdiń ápiwayı variaciyaları» avtorlıq huqıqına iye emes; biraq, qol qoyıwlardıń sırtqı kórinisi (atları emes) avtorlıq huqıqı nızamı menen qorǵalıwı múmkin.

## Birdey kommerciyalıq kodeks

Amerika Qurama Shtatlarınıń Birdey Kommerciyalıq Kodeksiniń §1-201(37)-statiyası ulıwma alǵanda qol qoyılǵandı «jazbanı qabıllaw yamasa maqullaw ushın házirgi maqseti menen orınlanǵan yamasa qabıl etilgen hár qanday simvoldı paydalanıw» dep anıqlaydı. Aylanıstaǵı bahalı qaǵazlar ushın Birdey Kommerciyalıq Kodeksiniń §3-401(b)-statiyası bılay deydi: «Qol qoyıw (i) qol menen yamasa qural yaki mashina járdeminde, hám (ii) sawda yamasa qabıl etilgen attı óz ishine alǵan hár qanday attı qollanıw arqalı, yamasa jazıwdı tastıyıqlawdıń házirgi maqseti menen adam tárepinen orınlanǵan yamasa qabıl etilgen sóz, belgi yamasa simvol arqalı qoyılıwı múmkin».

## Derekler