# Orfografiya

**Imla** yamasa **orfografiya** — bul sózlerdi durıs jazıw ushın qaǵıydalar jıynaǵı bolıp, oǵan imla qaǵıydaları, irkilis belgileri, sóz shegaraları, bas háriplerdi qollanıw, defis qoyıw hám pát beriw normaları kiredi.

Kópshilik milliy hám xalıqaralıq tillerdiń ádewir standartlastırılǵan jazıw sisteması bar, sonlıqtan olar awızeki tilge qaraǵanda dialekt variaciyaların az kórsetedi. Bul processler sóylewde endi ádettegi túrde bayqalmaytuǵın aytılıw úlgilerin saqlap qalıwı múmkin (mısalı, inglis tilindegi «would» hám «should»); olar sonday-aq milliy ózgeshelikti saqlaw maqsetinde variantlılıqtı kirgiziwge qaratılǵan maqsetli háreketlerdi de kórsetiwi múmkin, bunı Noa Vebsterdiń amerikalı hám britaniyalı imla arasında ańsat bayqalatuǵın ayırmashılıqlardı kirgiziwge baǵdarlanǵan háreketlerinen kóriwge boladı (mısalı, «honor» hám «honour»).

Orfografiyalıq normalar bilimlendiriw, jumıs ornı hám mámleket sıyaqlı túrli dárejelerde baspa sóz benen ushırasıwlar arqalı sociallıq hám siyasiy tásirler nátiyjesinde rawajlanadı. Ayırım mámleketler milliy tildiń, sonıń ishinde onıń orfografiyasınıń ayırım aspektlerin tártipke salıw maqsetinde til akademiyaların qurǵan - mısalı, Franciyada Francuz akademiyası hám Ispaniyada Korollik ispan akademiyası. Kópshilik tiller, sonıń ishinde inglis tili ushın bunday uyım joq. Ayırım mámleketlik emes shólkemler, mısalı, abıroylı gazetalar hám ilimiy jurnallar belgili bir stil qollanbasın yamasa Oksford imlası sıyaqlı imla standartın engiziw arqalı orfografiyalıq birdeylikti tańlaydı.

## Terminologiya

Inglis tilindegi «orthography» sózi birinshi ret XV ásirde ushırasadı, ol sońında áyyemgi grek tilinen kelip shıqqan: ὀρθός (orthós 'durıs') hám γράφειν (gráphein 'jazıw').

Fonetikalıq jazıw sistemalarındaǵı orfografiya kóbinese imla máseleleri menen baylanıslı, yaǵnıy jazba grafemalar menen sóylewde ushırasatuǵın fonemalar arasındaǵı sáykeslik penen baylanıslı. Orfografiyanıń basqa elementlerine defis qoyıw, bas háriplerdi qollanıw, sóz shegaraları, pát hám punktuaciya kiredi. Solay etip, orfografiya jazıwda qollanılatuǵın belgilerdi hám olardı qollanıwdı tártipke salatuǵın qaǵıydalardı súwretleydi yamasa anıqlaydı.

Imla ilimiy ádebiyatlarda orfografiya dep atalıp, ol máni ańlatıwshı birliklerdiń, bárinen de burın morfemalardıń hám sózlerdiń, sonday-aq sóz dizbegi menen gáplerdiń jazılıw qádeleriniń jıynaǵı dep anıqlama beriledi. Shınında da imla sóylewde jumsalatuǵın dawıslı hám dawıssız seslerdiń, túbir hám affikslerdiń, kómekshi hám qospa sózlerdiń birgelki durıs jazılıwı haqqındaǵı, ótkerme hám bas háriplerdiń durıs qollanılıwı haqqındaǵı qaǵıydalardıń jıynaǵı bolıp sanaladı.

Solay etip imlada tek háriplerdiń durıs jazılıwı ǵana emes, sonıń menen birge sózlerdiń qosılıp ya bólek jazılıwı, defis penen jazılıwı, sózlerdiń qısqartılıp jazılıwı, jazıwda irkilis belgileriniń qollanılıw normaları sıyaqlı kóplegen máseleler sóz etiledi.

Sózlerdi durıs jazıwda olardıń aytılıwı esapqa alınıp ǵana qoymastan, sonıń menen birge, basqa da ayırım jaǵdaylar kózde tutıladı. Atap aytqanda, sózlerdiń, sóz dizbekleriniń grafikalıq qádeler tiykarında aytılıwınday bolıp jazıla bermewi olardıń (sóz hám sóz dizbekleriniń) tildegi rawajlanıw tariyxına, jazıwdıń principlerine, qullası, imla qádelerine baylanıslı boladı.

Imla norması tiykarında ǵana hámme bir qıylı sawatlı jazıwǵa erisiwi múmkin. Imla normasın qatań saqlaw tildiń fonetikalıq, leksikalıq, grammatikalıq normaların saqlaw menen barabar boladı. Sóylewde sesler durıs aytılmasa, sózler durıs tańlanıp jumsalmasa, grammatikalıq formalar orınlı paydalanılmasa, onday sóylewdi túsiniw qıyın bolatuǵını sıyaqlı sawatsız jazılǵan xattı da oqıw hám onı túsiniw qıyın.

## Qaǵıydalar

Imlanıń kópshilik qádeleri grafikalıq qádeler menen sáykes keledi. Imla qádeleri grafikalıq qádelerge tiykarlanadı. Sebebi barlıq fonografiyalıq jazıwda tildiń mánili birlikleri olardıń aytılıwı (sesleniwi) tiykarında jazıladı. Grafikalıq qádeler tiykarında birden-bir durıs jazılǵan sóz imlası jaǵınan da durıs jazılǵan bolıp sanaladı. Ásirese, aytılıwı menen jazılıwında parıq bolmaytuǵın sózlerdiń jazılıwında grafikalıq hám imla qádeleri birdey dárejede boladı. Degen menen, tek grafikalıq qádeler tiykarında sózlerdi imlası jaǵınan durıs jazıwǵa erisiw múmkin emes. Grafikalıq qádeler boyınsha jazıwda bir neshe variantlar bolıwı múmkin. Al imla qádeleri tiykarında tek birewin (durısın) jazıw normasına sáykes dep qabıl aladı da, qalǵanların qáte dep jazıwdan shıǵarıp taslaydı. Usı arqalı bir qıylı sawatlı jazıwǵa erisiwge boladı. Máselen, orıs tiliniń qádeleri tiykarında [a] foneması pátsiz buwında birde a háribi menen *(сапог, разбить*), birde o háribi menen (*водить, колени, отрез*) jazıladı. Sonday-aq, qaraqalpaq jazıwında orfografiyalıq jaqtan *salı, samal, salǵam, naǵıs, ǵaz, ǵarǵa, ǵarrı, Xalqabad* túrinde jazılǵanı durıs. *Al, shalı, shamal, shalǵam, naǵısh, qaz, qarǵa, ǵarrı, Xalqabat* túrinde jazılıwı nadurıs dep sanaladı. Usınday jazıwda qabatlasıp keletuǵın sózlerdiń qaysısın imlası jaǵınan durıs dep esaplaw kerekligin anaw ya mınaw imla ólshemleri (principi) tiykarında sheshiw múmkin.

Fonetikalıq ólshem (princip) grafikaǵa hám imlaǵa súyenedi. Sózler kóbinshe qalay e sitilse, solay jazıladı. Fonetikalıq ólshemniń ózi usıǵan — «esitiliwine qaray jazılıwı» degen ólshemge (principke) tiykarlanadı. Máselen, *tor, bas, qala, tańla, basqaldaq, qalpaq, qarman, tarnaw* hám t.b. sózler grafikalıq tańbalar menen aytılıwına qaray jazılıp tur. Keltirilgen sózler fonetikalıq jaqtan da, fonematikalıq jaqtan da sáykeslesip tur. Olarda hár bir hárip sáykes bir fonemanı ańlatıp tur. Normadan shetlewshilik hesh sezilmeydi. Sonlıqtan joqarıdaǵı sózlerdiń jazılıwın fonetikalıq ólshem tiykarında jazılǵan dew menen birge fonematikalıq ólshemge tiykarlanıp jazılǵan dese de boladı. Sonday- aq, fonemalardıń hár túrli reńkleriniń ayrıqsha háripler menen tańbalanbay, reńklerdiń hámmesi ushın bir háriptiń alınıwı fonetikalıq emes, al fonematikalıq ólshem tiykarında boladı. Mısalı, *kanal, balalar* sózlerindegi a fonemasınıń reńkleri belgili dárejede hár túrli bolıp aytıladı (a, a). Biraq olar bir tańba menen (a háribi menen) belgilenedi: *tas, tes, tus, tús* sózlerinde t foneması tórt túrli reńklerde aytılǵanı menen olar bir tańba menen (t háribi menen) belgilenedi.

Morfologiyalıq ólshem,  álbette,  fonetikalıq  ólshemge qarama-qarsı  qoyıladı. Fonetikalıq ólshem boyınsha sózler e sitiliwine qaray jazılatuǵın  bolsa, morfologiyalıq ólshem boyınsha esitiliwine qaray emes, al sózdiń túbiriniń hám qosımtalardıń dáslepki pútinliginiń saqlanıp jazılıwı kózde tutıladı. Morfologiyalıq ólshemdi ádebiyatlarda «etimologiyalıq- morfologiyalıq», «morfematikalıq» ólshem dep te ataydı. Morfologiyalıq ólshem ásirese seslerdiń almasıwın jazıwda esapqa almawdan kórinedi. Basqasha aytqanda, morfologiyalıq ólshem boyınsha seslerdiń almasıwı jazıwda sáwlelenbeydi. Bul ólshem orıs tiliniń imlasında baslı orındı iyeleydi. Mısalı, orıs tilinde *вода* sóziniń o menen jazılıwı *вод* sózine baylanıslı; *vod* sóziniń d arqalı jazılıwı *вода* , vodnıy sóziniń bolıwına baylanıslı. Bolmasa v*oda* sózinde [o] foneması joq; bul jerde pátli buwındaǵı *(vod* sózindegi) [o] foneması pátsiz buwında *вода* sózinde) [a] fonemasına almasadı. Solay etip ol sózdiń fonematikalıq transkripciyası — [bada]. Biraq bunday seslerdiń almasıwı (o-a) jazıwda esapqa alınbaydı. Sonday-aq, *vod* sózinde [d] foneması joq. Sózdiń aqırında orıs tilinde únli jabısıńqılar jumsalmaydı, al mudamı únsizler menen almasadı. Bul sózde [d] foneması [t] menen orın almasqan. Al, *вода* sózinde [d] foneması bolǵanlıqtan jazıwda *вод* sóziniń aqırındaǵı [t] foneması d háribi menen jazıladı. Seslerdiń almasıwınıń esapqa alınbaw faktleri hám usı tiykarda morfologiyalıq ólshemniń iske asıwı orıs tili menen birlikte bolgar, polyak, chex, nemis hám t.b. kóp ǵana tillerdiń imlasına tán jaǵday bolıp tabıladı.

Qaraqalpaq tilinde morfologiyalıq ólshem túbir hám qosımtalardıń pútinliginiń saqlanıp jazılıwınan kórinedi. Mısalı, *bashshı, qoshshı, túńgi, isembedi* bolıp aytılatuǵın sózler jazıwda *basshı, qosshı, túngi, isenbedi* túrinde túbirleri saqlanıp jazıladı.

Tariyxıy  ólshemdi (principti)  geyde  «etimologiyalıq», «tradiciyalıq», «konservativlik» ólshem degen terminler menen de ataydı. Házirgi tilge sáykeslespewin fonetikalıq jaqtan da, orfologiyalıq jaqtan da dálillewge bolmaytuǵın jazıwda burınnan ádetke aylanıp ketiwi tiykarında jazılıwı tariyxıylıq princip bolıp sanaladı. Buǵan mısal etip orıs tilindegi *молоко, коровa* sózleriniń birinshi buwınlarındaǵı o háribiniń jazılıwın kórsetiwge boladı. Bul sózlerde a arqalı aytılǵan seslerdi o háribi menen ańlatıwdı *(карова- корова, малоко-молоко)* fonetikalıq ólshem menen de, morfologiyalıq ólshem menen de túsndiriwge bolmaydı. Sonday-aq, qaraqalpaq tilindegi *samal-shamal, salı-shalı* tipindegi parallel jumsalatuǵın sózlerdiń aldıńǵılarınıń *(samal, salı)* jazıwda ádebiy norma retinde qabıl alınıp, imlası jaǵınan onı durıs dep tastıyıqlaw dástúrge aylanǵan. Biraq, ol sózlerldiń jazılıwında fonetikalıq ólshemge de, morfologiyalıq ólshemlerge de tiykarlanılǵan emes.

Differenciaciyalaw ólshemi (principi) geyde «simvolikalıq», «ierogliflik» ólshem dep te aytıladı. Bul ólshem boyınsha jazıwda omonimlerdiń hár bir komponentine qosımsha tańba belgilewdi kózde tutadı. Buǵan mısal retinde 1918-jılǵa  shekem  jumsalǵan e ski orıs imlası boyınsha миръ (paraxatshılıqmánisinde) menen мир (dúnya mánisinde) omonim sózleriniń hár túrli bolıp jazılıwın kórsetiwge boladı. Francuz tilindegi mınaday omonimlerdiń jazılıwı da differenciaciyalaw ólshemine jatadı: la (artikl) hám lá (anda); ispan tiliniń imlasında: di (ayt), di (berdim); bolgor tili imlası boyınsha i (hám) hám y (oni-j.rod) omonimleri de usınday. Orıs tilindegi *мука*′*-му*′*ка, замо*′*к-за*′*мок* sózleriniń pát belgisiniń qoyılıwı arqalı ayrılıwı da differenciyalaw principine kiredi.

Dúnya tillerinde eń keń taralǵan jazıwlar qatarına kiretuǵın fonografiyalıq jazıwlardıń kópshiliginde tiykarǵı imla ólshemleri bolıp fonetikalıq hám morfologiyalıq ólshemler sanaladı. Sonıń menen birge, geypara tillerdiń imlasında tariyxıy (etimologiyalıq) ólshem jetekshi orın tutıwı múmkin. Ásirese, jazıw dástúri erteden baslanatuǵın xalıqlardıń imlasında tariyxıy ólshem basımıraq boladı. Buǵan mısal retinde inglis tiliniń imlasın kórsetiwge boladı.

## Derekler