# KelbetlikKirill

**Kelbetlik**  — bul atlıq yamasa atlıq dizbegin sıpatlaytuǵın yamasa anıqlaytuǵın sóz. Onıń semantikalıq xızmeti — atlıq bergen informaciyanı ózgertiw. Dástúrli túrde, kelbetlikler inglis tiliniń tiykarǵı sóz shaqaplarınıń biri dep esaplanadı, biraq tariyxıy jaqtan olar atlıqlar menen birge toparlastırılǵan.

Zattıń sının, sapasın, qásiyetin, kólemin, túr-túsin bildiretuǵın sózler *kelbetlik* dep ataladı. Olar *qanday?, qaysı?* degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: *gózzal qız, qara boyaw* — zattıń túr-túsin; *góne kiyim, qattı aǵash* — zattıń sapasın; *úlken júk, awır is, jeńil zat* — zattıń mólsherin bildiredi.

## Alǵı sóz

Kelbetlik sózler — qásiyetti, sapanı bildiretuǵın sóz shaqabı. Al qásiyet, sapa zatlarda boladı. Sonlıqtan kelbetlik sózlerdiń grammatikalıq mánisleri atlıq sózler menen baylanısqanda anıq kórinedi. Kelbetlik ózleri baylanısatuǵın atlıq sózlersiz jumsalsa, zatlardıń atamasına-atlıqlarǵa usaydı. Mısalı, *ǵarrı-ǵarrı kisi, jas-jas jigit, úlken-úlken jay.* Bir jaǵınan kelbetlik sózler atlıqlardan pútkilley ayırılıp tursa (atlıq sıyaqlı zatlardıń ózlerin emes, qásiyetin bildirse), ekinishi jaǵınan kelbetlikler emin-erkin atlıq ornında jumsala aladı. Sońǵı jaǵdayda atlıq qanday grammatikalıq qásiyetlerge iye bolsa, kelbetlik te dál sonday qásiyetlerge iye boladı. Mısalı: *«Jaqsınıń jatı bolmas*» degen gáp penen *«Jaqsı adamnıń jat minezi bolmas»* degen gáplerdegi «jaqsı», «jat» kelbetlik sózlerin salıstırıń. Aldınǵı gápte dál atlıq sıyaqlı grammatikalıq máni bildirip tur. Sońǵı gápte bolsa, anıq (konkret) hám gúńgirt (abstrakt) zatlardıń (adam, minez) qásiyetin bildirip, naǵız kelbetlik xızmetin atqarıp tur.

Sóz shaqaplarınıń ishinde kelbetlik penen atlıq sózler júdá jaqın kategoriyalar ekenin tómendegi mısallardan da kóriwge boladı. *Is, ayır, baqan* sıyaqlı sózlerdiń kelbetlikten ayırması olar zattıń atamasın bildirip turıptı. Ol sózlerdiń kelbetlik sıyaqlı máni bildiriwi atlıq sóz benen dizbeklesiwinde kórinedi: *is jıńǵıl, ayır torańǵıl,baqan aǵash.* Sonday-aq *qamıs qora, sheńgel qora, paxsa jay, shópker jay* usaǵan sóz dizbekleriniń aldıńǵı sıńarları atlıq sózler bola tura, kelbetlik sıyaqlı sapalıq máni bildiredi. Bunday atlıq penen kelbetlik arasında baylanıstıń bolıwı olar ortasındaǵı jaqınlıqtı olardıń usas sóz shaqapları ekenligin kórsetedi.

Sonıń menen birge kelbetlik sózler tek ózlerine tán bolǵan ayrıqsha grammatikalıq kategoriyalarına da iye boladı. Buǵan sapa kelbetlikleriniń dáreje kategoriyasın kórsetiwge boladı (úlken, úlkenirek, úp-úlken).

Kelbetliktiń tiykarǵı sintaksislik xızmeti-gápte olardıń anıqlawısh yamasa bayanlawısh bolıp keliwi. Sóz dizbekleriniń qurılısında kelbetlik sózler mudamı atlıqqa baǵınıp keledi. Al kelbetlikti yamasa onnan da basqa bir sóz shaqabına kiretuǵın sózlerdi baǵındıra almaydı. Mısalı: *Qalada úlken, sulıw jaylar kóplep salınbaqta.* Bul gápte «úlken» hám «sulıw» sózleri óz ara teńdey qatnasta turıp, hár qaysısı bólek-bólek jaǵdayda «jaylar» sózine baǵınadı.

## Etimologiya

Kelbetlik sózi latın tilindegi nōmen adjectīvum sózinen kelip shıqqan, bul eski grek tilindegi ἐπίθετον ὄνομα (familiya), latın álipbesinde epítheton ónoma, sózbe-sóz 'qosımsha atlıq' (bunnan inglis tilindegi epithet sózi de kelip shıqqan). Latın hám grek tilleriniń grammatikalıq dástúrinde, kelbetlikler atlıqlar sıyaqlı jınıs, san hám seplik boyınsha ózgergenlikten (bul process sepleniw dep ataladı), olar atlıqtıń bir túri dep esaplanǵan. Búgingi kúnde ádette atlıq dep atalatuǵın sózler sol waqıtta tiykarǵı atlıqlar (nōmen substantīvum) dep atalǵan. Inglis tilinde burın tiykarǵı atlıq hám kelbetlik atlıq terminleri qollanılǵan, biraq házir olar gónergen.

## Kelbetliktiń jasalıwı

Kelbetlik 2 túrli usıl menen jasaladı:

1. Sóz jasawshı qosımtalardıń qosılıw usılı. Bul usılda kelbetlik jasawshı qosımtalar arqalı jańa mánidegi dórendi kelbetlik jasaladı: aqıl-lı, bil-gir, oy-sız, talap-shań, shala-ǵay.
2. Sóz qosılıw usılı. Bul usıl arqalı qospa kelbetlik jasaladı: qara qoyıw qaslı, aq reńli, aq-qara, uzın boylı, túrli-túrli.

Atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, ráwish — hámmesi juwmaqlastırılıp til biliminde atawısh sózler dep ataladı.

|  |  |
| --- | --- |
| **Dórendi kelbetlik** | **Qospa kelbetlik** |
| túbir | dórendi | birikken | dizbekli | jup |
| sulıw

gózzal
sarı
aq
batır
taynapır | aqıl-lı

ep-shil
sóz-sheń
qorq-aq
diywal-ı
toń-ǵaq | ashkóz

jelókpe
esersoq
kózashıq
janashır
qaqbas | aq kewil

biyday
reńli
er júrek
sarı ala
toq reńli
ala shubar | aq-qara

uzınlı-kelteli
ǵarrı-jas
jeke-siyrek
úlken-kishi
saw-salamat | úlken-úlken

beles-beles
sulıw-sulıw
keń-keń
jańadan-jańa
uzın-uzın |

## Derekler