# FeyilKirill

**Feyil** — bul kóbinese háreketti *(alıp keliw, oqıw, júriw, juwırıw, úyreniw)*, waqıyanı *(bolıw, júz beriw)* yamasa haldı (bolıw, bar bolıw, turıw) ańlatatuǵın sóz. Inglis tiliniń ádettegi táriypinde, onıń «to» janapayı menen yamasa qollanılatuǵın tiykarǵı forması infinitiv bolıp tabıladı. Kóplegen tillerde feyiller máhál, aspekt, meyil hám dárejeni ańlatıw ushın fleksiyalanadı (formasın ózgertedi). Feyil, sonday-aq, onıń ayırım argumentleriniń, mısalı baslawısh yamasa tolıqlawıshtıń beti, jınısı yamasa sanı menen sáykes keliwi múmkin.

Zattıń is-háreketin bildiretuǵın sózler **feyil** delinedi. Olar *ne qıldı?, ne isledi?, ne qılıp atır?, ne islep atır?* degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: *Olar oqıdı (ne qıldı?).* Balalar súwret salıp atır (ne islep atır?).

Feyil sóz basqa sóz shaqaplarınan mánisi, túri, ózgesheligi bette, sanda ózgeriwi, qosımtaları, gáptegi xızmeti boyınsha ajıraladı. Mısalı: *bala* atlıq sózi zattı atasa, *oqı* feyil sózi zattıń is-háreketin ańlatadı. Bala sózi *balaman, balasań, bala* túrinde betlik jalǵawların qabıl etse, *oqı* feyil sózi háreketti bildirgeni ushın úsh máhálde, meyli ótken máhálde *oqıdım, oqıdıń, oqıdı* túrinde óz qosımtalarına iye.

## Ózgesheligi

Tildegi jumsalıw aktivligi hám muǵdarı boyınsha feyil sózler sózlik quramda úlken orın iyeleydi. Feyil sózlerdi semantikalıq-grammatikalıq belgileri boyınsha eki úlken toparǵa bóliwge boladı: túp feyil hám hártárep feyiller dep atalatuǵın qalǵan feyil sózler. Feyil sóz shaqabınıń barlıq tiykarǵı qásiyetlerin ózine sińirgen morfologiyalıq jaqtan máhál, meyil, dáreje kategoriyalarına iye bolǵan, sintaksislik jaqtan predikativlik (bayanlawıshlıq) xızmet atqaratuǵın feyil sózlerdiń úlken bir toparın túp feyiller deymiz. Túp feyiller úsh máháldiń (ótken, keler, házirgi) hám úsh bettiń (I, II, III) birewine tiyisli bolǵan háreketti bildiredi. Hár tárep feyiller bir jaǵınan feyillik grammatikalıq mániske iye bolsa, ekinshi jaǵınan basqa sóz shaqaplarına tán bolǵan grammatikalıq mániske iye boladı. Mısalı, *oqıw (oqımaq), oqıǵan, oqıp* degen sózler bir jaǵınan háreket procesin ańlatıp, feyillik grammatikalıq mániske iye bolsa, ekinshi jaǵınan onday feyillerdiń birewleri atlıq sıyaqlı hárekettiń atın *(oqıw, oqımaq), e*kinshileri kelbetlik sıyaqlı sındı (oqıǵan), úshinshileri ráwish sıyaqlı jaǵdaydı (oqıp) ańlatadı. Bunday feyillerdi «hár tárep» feyiller dep atawǵa, birinshiden, feyil sıyaqlı hám oǵan qosımsha basqa sóz shaqabı sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye bolıwı sebepshi bolsa, ekinshiden, olardıń hár túrli tiykarǵı sóz shaqaplarına (atlıqqa, kelbetlikke, ráwishke) usawı sebepshi bolǵan. Túp feyillerge tán grammatikalıq kategoriyalar máhál, meyil hám dáreje kategoriyaları bolıp sanaladı.

Házirgi waqıtqa shekem anıqlanǵan hárbir til atlıq penen feyil arasında qandayda bir forma jasaydı, bul múmkin adamlar tárepinen jetkeriletuǵın mánistiń grafikke uqsas tábiyatına baylanıslı bolıwı múmkin, yaǵnıy, atlıqlar «obyektler», al feyiller olar arasındaǵı «baylanıslar» bolıp tabıladı. Feyil sózi latın tilindegi 'verbum' ('sóz' yamasa 'feyil') sózinen kelip shıqqan hám 'word' sózi menen birdey hind-evropa túbirine iye.

## Kelisim

Feyil túrlenetuǵın tillerde, ol kóbinese óziniń tiykarǵı argumenti (baslawısh) menen bet, san yamasa jınıs boyınsha kelisedi. «to be» feyilinen tısqarı, inglis tili tek úshinshi bet birliktegi, házirgi máhál formasında kórinedi, olar «-s» (walks) yamasa «-es» (fishes) qosıw arqalı belgilenedi. Basqa betler feyilde ayırmashılıq kórsetpeydi (I walk, you walk, they walk, hám t.b.).

Latın tili hám roman tilleri feyillerdi máhál-aspekt-meyil (qısqasha TAM) ushın túrlendiredi hám olar baslawısh penen bet hám san boyınsha kelisedi (biraq, mısalı, polyak tilindegidey jınıs boyınsha emes). Yapon tili, SOV sóz tártibine iye kóplegen tiller sıyaqlı, feyillerdi máhál-aspekt-meyil, sonday-aq bolımsızlıq sıyaqlı basqa kategoriyalar ushın túrlendiredi, biraq baslawısh penen hesh qanday kelisimdi kórsetpeydi — bul qatań belgilew tili. Ekinshi tárepten, bask, gruzin hám basqa da ayırım tillerde kóp betli kelisim bar: feyil baslawısh, tuwra tolıqlawısh hám hátte, eger bar bolsa, ekinshi dárejeli tolıqlawısh penen de kelisedi, bul kóp Evropa tillerinde ushırasatuǵın joqarı dárejeli bas belgilew bolıp tabıladı.

## Feyildiń betleniwi

Qaraqalpaq tilinde feyil sózler úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda qollanıladı.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **bet** | **betlik jalǵawlardıń tolıq variantı** | **betlik jalǵawlardıń qısqarǵan variantı** |
| **birlik** | **kóplik** | **birlik** | **kóplik** |
| I

  | -man, -men

-ban, -ben
-pan, -pen | -mız, -miz

-bız, -biz
-pız, -piz | -m | -q |
| II | -sań, -seń | -sız-lar,

-siz-ler | -ń | -ńız |
| III | -dı, -di

-tı, -ti | -dı, -di

-tı, -ti | - | - |

Feyil sózlerge betlik jalǵawları jalǵanıwı arqalı is-hárekettiń kimge, nege, yaǵnıy qaysı betke tiyisli ekenligi bildiriledi. Isháreket I bette sóylewshiniń ózine, II bette tıńlawshıǵa, III bette basqa birewge tiyisli boladı. Mısalı: *Men kinoǵa bardım* (I bet, birlik san, is-háreket sóylep turǵan adamnıń ózine tiyisli). *Sen kinoǵa bardıń* (II bet, birlik san, is-háreket tıńlawshıǵa tiyisli). *Ol kinoǵa bardı* (III bet, birlik san, is-háreket basqa birewge tiyisli). Feyil sózlerdiń birlik hám kóplik sanlarda úsh bette ózine tán betlik jalǵawları boladı. Olardıń sol betlik jalǵawları menen ózgeriwi *feyildiń betleniwi* dep ataladı.

|  |
| --- |
| **Feyildiń betleniwi** |
| **Birlik san** | **Kóplik san** |
| I-bet. Oqıyman | oqıyıq |
| II-bet. Oqıysań | oqıńız |
| III-bet. Oqıydı | oqısın |

## Máhál, aspekt hám modallıq

Ispan tilindegi bir sózli feyil waqıt (ótken, házirgi, keler), bet hám san haqqında informaciyanı óz ishine aladı. Bul informaciyanı bildiriw ushın feyildi grammatikalıq jaqtan ózgertiw procesi betleniw dep ataladı.
Tilge baylanıslı, feyiller grammatikalıq máhál, aspekt yamasa meyildi ańlata aladı.

### Máhál

Grammatikalıq máhál - bul kómekshi feyillerdiń yamasa fleksiyalardıń qollanılıwı bolıp, hárekettiń yamasa jaǵdaydıń belgili bir waqıt noqatınan aldın, oǵan sáykes yamasa onnan keyin bolǵanın bildiredi. Bul waqıt noqatı sóylew waqtı bolıwı múmkin, bul jaǵdayda feyil absolyut máháldi ańlatadı, yamasa ol gápte aldınnan belgilengen ótken, házirgi yamasa keler máhál waqtı bolıwı múmkin, bul jaǵdayda feyil salıstırmalı máháldi ańlatadı.

### Aspekt

Aspekt hárekettiń yamasa jaǵdaydıń waqıt dawamında qalay júz beretuǵının ańlatadı. Áhmiyetli mısallarǵa tómendegiler kiredi:

* tamamlanǵan aspekt, bunda háreket tolıq tamamlanǵan túrde qaraladı (mısalı, «Men mashinanı kórdim»)
* tamamlanbaǵan aspekt, bunda háreket dawam etip atırǵan túrde qaraladı; ayırım tillerde feyil tamamlanbaǵan aspektti tar mániste ańlata aladı:
	+ ádettegi aspekt, bunda háreket qaytalanıp turadı (mısalı, «Men ol jerge hár kúni baratuǵın edim»), yamasa
	+ dawamlı aspekt, bunda háreket úziliksiz júz beredi; dawamlı aspekt óz gezeginde tómendegilerge bólinedi
		- statikalıq aspekt, bunda jaǵday turaqlı, rawajlanbaytuǵın halatta boladı (mısalı, «Men francuz tilin bilemen»), hám
		- progressiv aspekt, bunda jaǵday úziliksiz rawajlanıp baradı (mısalı, «Men juwırıp atırman»)
* pitken (perfekt), ol aspekt hám máháldiń elementlerin birlestiredi hám onda aldınǵı waqıya da, onnan kelip shıqqan nátiyje de ańlatıladı (mısalı, «ol sol jerge bardı», yaǵnıy «ol ol jerge ketti hám ele sol jerde»)
* úzilikli ótken máhál, ol ótken máhál waqıyasınıń elementlerin hám onnan kelip shıqqan nátiyjeniń keyin ala keri qaytarılǵanlıǵın ańlatadı (mısalı, «ol sol jerge barǵan» yamasa «ol sol jerde bolǵan», yaǵnıy, «ol sol jerge bardı, biraq házir qaytıp kelgen»)

Aspekt leksikalıq bolıwı múmkin, bul jaǵdayda aspekt feyildiń mánisine sińgen boladı (mısalı, «quyash jarqıraydı», bunda «jarqıraydı» leksikalıq jaqtan turaqlı), yamasa ol «Men juwırıp atırman» mısalındaǵıday grammatikalıq jaqtan ańlatılıwı múmkin.

## Derekler