Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nemec tiliKirill

Nemis tilinde sóyleytuǵın aymaqlar
**Nemis tili** (Deutsch) - Germaniya, Avstriya, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Belgiya hám Shveycariyanıń rásmiy tili esaplanadı. Sonday-aq, Namibia'nıń milliy tili.

## Nemis Álipbesi

a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z, ä, ö, ü, ß
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Ä, Ö, Ü
# Dan tili

Dan tili
**Dan tili** (*dansk*) — Daniya xalqının ana tili. Dan tili hind-evropa tilleri toparına kiredi. Ana tilinde sóylesetuǵın 5.500.000ge shamalas adam bar.

|  |
| --- |
| Dan tili |
| dansk |
| ,  |
| Jergilikli atı | dansk |
| Qısqa atı | датский, данська, дацкая, даниаг, датски |
| Mámleket | Kingdom of Denmark, Daniya, Farer atawları, Greenland, Germaniya |
| Jergilikli sóylesiwshiler | Schleswig-Holstein, Daniya |
| Geografiyalıq koordinatları | 56°0′0″N 9°0′0″E |
|  |
| Lingvistikalıq klassifikaciyası | subject–verb–object, V2 word order, nominative–accusative language, stress-timed language, flektïvtik tilder, pát, synthetic language, pitch accent |
| Has grammatical case | ataw sepligi, iyelik sepligi |
| Has tense | házirgi máhál, preterite, perfekt, pluperfect, keler máhál |
| Has grammatical mood | indicative, subjunctive, imperative, infinitiv, participle |
| Has grammatical gender | common, neuter |
| Jazılıw forması | Latın jazıwı |
| Uses capitalization for | tolıq atı, toponym |
| Tildi tártipke salıwshı organ | Danish Language Council |
| Tilde sóylesiwshiler sanı | 6 000 000, 5 520 860, 5 621 380 |
| UNESCO language status | 1 safe |
| Etnologiyalıq jaǵdayı | 1 National |
| Úyrenip shıǵılatuǵın tárep | Scandinavian studies |
|  |
|  |
| Derekte súwretleniwi | Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, Small Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, The American Cyclopædia |
| Ózgesheligi | agreement |
| Temanıń tariyxı | history of Danish |
| Category for music in this language | Category:Danish-language music |
| Wikimedia joybarınıń dıqqat orayında | Wikipedia:Vital articles/Level/4 |
| Has conjugation class | first Danish conjugation, second Danish conjugation, third Danish conjugation |
| Tiyisli kategoriyası | Category:Danish pronunciation |
| Female form of label | la langue danoise |
| Til qısqartpası | дат. |
| Stack Exchange tag |  |
| Wikimedia til kodı | da |
| Anıq sáykeslik |  |
| Quramlıq bólegi | Old Danish, Middle Danish, Modern Danish, Jutlandic, Insular Danish, Angel Danish, Southern Schleswig Danish, Perkerdansk, Dano-Norwegian, East Danish |
| Turaqlı tákirarlanıwshı element | Q25930095, Q110087590 |
| Commons kategoriyası | Danish language |
| Negizgi úlgisi | Template:Danish language |
| Temanıń tiykarǵı kategoriyası | Category:Danish language |
| Usı tildegi filmler toplamı | Category:Danish-language films |
|  |
| Danish language |

56°0′0″N 9°0′0″E

## Derekler
# Álem

Álem — mákan hám zamande sheksiz bolmıs, sheksiz materiallıq álem. Hár túrlı bólek denelerdi, olardıń sistemaların, elementlardıń háreketi processinde payda bolatuǵın kosmik ob'yektlarni (Jerge Qaraǵanda bir neshe mln. ret úlken) óz ishine aladı. Dunyada júz bolatuǵın túrli hádiyseler óz-ara baylanıslı hám bir-birin talap etedi. Olar keńislik hám waqıtqa baylanıslı halda rawajlanadı. Bul baylanıslarǵa boysunatuǵın nizamlıqlardı úyreniw tábiyattanıwlıqtıń tiykarǵı waziypası bolıp tabıladı. Elementtıń álemde mákan hám zamande bólistiriliwi, túrli kosmik deneler hám olardıń sistemaları astronomiyada, álemdiń ulıwma dúzilisi, ótken zamanı hám keleshegine tiyisli máseleler kosmologiyada uyreniledi.
# Merkuriy (planeta)

Merkuriy
**Merkuriy** (simbolı: ) — Quyash sistemasındaǵı planeta.

Quyash sistemasındaǵı segiz planeta ishinde Quyashqa eń jaqını Merkuriy bolıp, ertede onı arablar Utorud dep ataǵan. Utorudtıń orbitası basqa planetalardandikine qaraǵanda sozılmalı ellips formasında bolıp keledi. Sonıń ushın da bul planetanıń Quyashtan uzaqlıǵı 0,31 den 0,47 asttronomiyalıq birlikke shekem ózgerip baradı. Planetanıń Quyashtan ortasha uzaqlıǵı 57,91 million kilometrdi quraydı. Merkuriydiń diametri 4879 kilometr bolıp, onıń sırtında tartısıw kúshi Jerdikine qaraǵanda 2,6 esege kem. Basqasha aytqanda, awırlıǵı Jerde 80 kg bolǵan adam Merkuriyde barı-joǵı 30 kg shıǵadı. Bul planeta óz orbitası boylap sekundına ortasha 48 kilometr tezlik penen háreketlenip, Quyash átirapın 87,97 kúnde aylanıp shıǵadı. Merkuriy sırtınıń kúndizgi ortasha temperaturası +345 gradusqa shekem (Quyash tik kelgen jerlerde +480 gradusqa shekem – Selsiy shkalasında) kóterilgen túrinde, keshte –180 gradusqa páseyedi.Planetalar aralıq stanciya 1974-jılı Merkuriyden 47 mıń 981 kilometrlik aralıqtan ótip atırıp, planeta sırtıniń 500 ge jaqın sıpatlı súwretlerin aldı. Bul súwretler planeta «júz dúzilisi» jaǵınan Ayǵa júdá uqsaslıǵın kórsetti.Merkuriy sırtqı deneleriniń tıǵızlıǵı Aydikinen, yaǵnıy 3,0–3,3 g/cm3 bolıp, ortasha tıǵızlıǵı 5,44 g/cm3 ekenligi onıń oraylıq bóleginde temir yadrosı yaki eń keminde silikat jınslar joqarı basım astında metallıq halatqa ótip atırǵanınan derek beredi. Planeta júdá siyrek atmosferaǵa iye. Merkuriydiń joldası joq.
# VeneraKirill

Vеnеrа
**Venera** (simbolı: ) — Quyash sistemasındaǵı planeta. Áyyemgi rim ápsanasında muhabbat qudayinıń atı menen atalatuǵın bul planetanıń Quyashtan ortasha uzaqlıǵı 108,81 million kilometr. Venera (ózbekshe atı Zuhra) orbitası boylap sekundına 35 kilometr tezlik penen háreketlenip, 225 kúnde Quyash átirapında bir ret tolıq aylanıp shıǵadı. Ayqınlıǵı jaǵınan Quyash hám Aydan keyin turatuǵın bul planeta júdá erteden adamlar dıqqatın ózine tartıp, qozǵalmaytuǵın juldızlar fonında háreketleniwi birinshi bolıp sezilgen «adasqan» jaqtırtqısh bolıp tabıladı. Ol tez-tez erte tańda Quyash shıǵıwınan aldın shıǵıstan kóringeni ushın onı «Tań juldızi»depte ataydı. 1610-jıldan-aq G. Galiley ózi soqqan teleskopta onı baqlap, Veneranıń Ay sıyaqlı fazalarda bolıwınıń guwası boldı. Bul hádiyse Venera da Ay sıyaqlı shar formasındaǵı aspan denesi ekenliginiń dáslepki dálili edi. Veneranıń úlkenligi Jerdikindey bolıp, diametri 12 mıń 104 kilometrdi quraydı. 1761-jıl 6-iyunda planetanıń háreketi Quyash diskinde proyekciyalanıp ótti.
Bunday ájayıp hádiyseni baqlaǵan rus alımı M.V. Lomonosov Veneranıń qalıń atmosfera menen qaplanǵanıń anıqladı.Planetanı kosmik apparatlar járdeminde tekseriw XX ásirdiń 60-jıllarınan
baslanǵan, bul Veneraǵa tiyisli kóplegen jumbaqlardı sheshiwge járdem berdi.
Nátiyjede Veneranıń óz oqı hám Quyash átirapında haqıyqıy aylanıw dáwirleri anıqlandı. Bizge belgili bolǵanınday, planetanıń aylanıw oǵı onıń orbita tegisligine derlik tik jaylasqan bolıp(anıgı 93°), onda Jerdikindey jıl máwsimler ushıramaydı. Sonday-aq, planetanı radiotolqınlarda baqlaw, Veneranıń óz oǵı átirapında
juldızlarǵa qaraǵanda aylanıw dáwiri 243,16 kúnge teń ekenligi hám de ol Quyash sistemasınıń (óz oǵı átirapında) shıǵıstan batısqa aylanıwshı jalǵız planetası ekenligi belgili boldı. «Tań juldızi»nıń bir kúni, yaǵnıy Quyashqa qaraǵanda óz oǵı átirapında aylanıw dáwiri 117 Jer kúnine teń bolıp, bir jılı onıń eki kúninen sal azlaw shıǵadı.
# YupiterKirill

Jupiter New Horizons
**Yupiter** – (simbolı: ) — quyash sistemasındaǵı 5-shi planetası. Quyash sistemasınıń planetaları ishinde eń irisi esaplanǵan Yupiter tábiyatı hám dúzlisi boyınsha jumbaqlarǵa baylıǵı menen astronomlar dıqqatın ózine tartqan. Yupiterdiń ortasha radiusı Jer radiusınan shama menen 11 esege
úlken. Bul úlken planeta Quyash átirapında ortasha 778,5 million kilometrli aralıqta aylanadı. Planetanıń Quyash átirapında aylanıw tezligi sekundına 13 kilometr bolıp, 12 jılda bir ret aylanıp shıǵadı.Qızıǵı sonda, Yupiterdiń óz oǵı átirapında aylanıwı Jer tipindegi planetalardikinen parq etip, ekvator bólegi tezirek – 9 saat 56 minut dáwir menen, túrli keńlikleri bolsa túrlishe múyesh tezlik penen aylanadı. Onıń massası Jer massasınan 318 ese awır. Sonıń ushın da Yupiterdiń tartısıw kúshi Jerdikinen eki yarım esege artıq. Bul úlken planetaǵa tabiyatı elege shekem jumbaqlıǵın saqlap kiyatırǵan obyektler – eni bir neshe mıń kilometrge shekem baratuǵın onıń ekvatorǵa parallel qara-qızǵısh lentaları kiredi. Yupiter atmosferası vodorod, geliy, azı-kem metan hám ammiak gazlerinen quralǵan. Alınǵan maǵlıwmatlar onda geliydiń muǵdarı planeta atmosferasınıń 9 payızına teń ekenligin kórsetti. Planeta atmosferasıniń tiykarǵı bólegi vodorod
(90%) quraydı.Gigant planeta atmosferasında suw puwlarıniń tabılıwı da úlken waqıya boldı.
Sebebi, alımlar onıń bulıtlı qatlamlarıniń anıqlanǵan temperaturası –130°C tan
tómen bolıp, bunday temperaturada suw puwları barháma muz túrinde bolıwı múmkin dep shamalaǵan edi. Gigant planetanıń magnit maydanı bolıp, ol Quyashtan kelip atırǵan oń hám
teris zaryadlı kosmik bóleksheler menen tásirlesip, olardı óz sferasında «qápes»ke
túsirgen, nátiyjede bunday jaǵday planeta átirapında Jerdikine uqsas kúshli
radiaciya belbewleriniń payda bolıwına alıp kelgen.Yupiter Quyashtan Jerge qaraǵanda 5 ese zıyat aralıqta bolǵanı ushın, bul planeta beti birliginiń Quyashtan alatuǵın energiyası jerdikinen 27 esege kem. Biraq soǵan qaramastan onıń Quyashtan alatuǵın energiyası 2,5 esedey
kóp energiya menen nurlanadı. Planeta haqqında qolǵa kirgizilgen eń sońǵı maǵlıwmatlar tiykarında bul úlken planetanıń ishki dúzilisi matematik modellestirildi. Usı model boyınsha, Yupiter atmosferasıniń shuqırlıǵı ≈104 km bolıp, bul shegaradan tómende suyıq faza kórinisindegi massası jaylasqan, planeta orayında awır elementlerden quralǵan qattı túrindegi yadro bar dep boljanǵan.Ol jerde basım bir neshe on mln. atom bolıp, temperatura 15 000 – 25 000°C qa shekem baradı.Yupiter óz joldasları menen úlken bir «semyani» quraydı, onıń tabılǵan joldaslarıniń sanı maydaları menen esaplaǵanda 60 tan asıp ketti. Planetanıń bul joldaslarınan tórtewi eń irisi 1610-jılda G.Galiley tárepinen tabılǵan.

## Derekeler
# 15-iyunKirill

|  |
| --- |
| ← **iyun** → |
| Dú | Si | Sá | Pi | Ju | She | Ek |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |
| 2026-jıl |

|  |
| --- |
| 15-iyun |
| Bólegi | iyun |
| Hápte kúni | ekshembi, dúyshembi, siyshembi, sárshembi, piyshembi, juma, shembi |
| Category for births in this time period |  |
| Category for deaths in this time period |  |
| Turaqlı tákirarlanıwshı element | June 15 |
| Commons galereyası | June 15 |
| Commons kategoriyası | 15 June |
| Temanıń tiykarǵı kategoriyası | Category:June 15 |
| 15 June |

## Bayramlar

## Waqıyalar

## Tuwılǵanlar

## Qaytıs bolǵanlar

* 1888 — Fridrix III (Germaniya imperatorı), 57.

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru 2012-06-07 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.(russha)
# GeologiyaKirill

Bul geolog St. Helens tawındaǵı vulkannıń atılıwın kútip otır.
**Geologiya** Jerdi quraǵan jansız zatlardı úyreniwshi ilim. Geologiya topıraq hám taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar "Geologlar" dep ataladı. Jerdiń ústingi qabatın qaplaǵan topıraq hám taslardı úyreniwi arqalı geologlar Jer tarıyxı haqqında kóp zatlardı úyreniwi múmkin. Jer tarıyxında hár qıylı áhmiyetli "waqıyalar" bolǵan, olarǵa mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı hám jer silkiniwlerin keltirip ótsek boladı.

Geologiya keń taraw. Ol geologiyanıń basqa bólimlerin úyreniwshi tómendegi kishi tarawlarǵa bólingen:

* Petrologiya - taslardıń qalay payda bolıwı hám olar qay jerden ekenligin uyrenetuǵın ilim.
* Mineralogiya - minerallar haqqında ilim.
* Tariyxıy geologiya - Jerdi payda qılǵan waqıyalar tarıyxı.
* Gidrologiya - Jer astındaǵı suwdı izertleytuǵın ilim.
* Vulkanologiya - Jer betindegi yamasa okean astındaǵı vulkanlardı úyreniwshi ilim.

*
*
*
*
# KatoliklikKirill

**Katoliklik** (latınsha:catholicismus, grekshe:καθολικός - katholikos - ulıwmalıq, tiykarǵı) – xristianlıqtaǵı tiykarǵı aǵımlardan biri. Katoliklik diniy táliymat hám shirkew shólkemi sıpatında 1054-jılda shirkewlerdiń bóliniwi menen júzege keldi. XVI ásirde Katoliklikten protestantizm ajıralıp shıqtı. Katolik shirkewi kúshli oraylasqan, birden-bir oray Vatikan, onıń birden-bir baslıǵı – Rim papası. Katoliklik xristianlıqtıń tiykarǵı aqida hám máresimlerin qamtıydı. Sonıń menen birge ózine tán aqidalarıda bar.

Katolikler Isa payǵambardan burın da bar boǵan, olar tımsallarǵa sıyınǵan sońınan xristianlıqtı qabıllaydı. Biraq, olar Isanı quday sıpatında kóredi. Isa payǵambar Allanıń qulı hám Rasulı. Onıń ózi Bibliyada meni valiynemat demeń, valiynemat (nemat iyesi) tek Alla taala, men onıń rasulı hám qulıman dep atap ótedi.

Katoliklik muqaddes ruwx tek quday-atadan emes, quday-uldan da payda bolǵan, Rim papası Isanıń jerdegi nayıbı, ol din hám ádep-ikramlılıq islerde gúna qılmaydı, onıń hákimiyatı jáhan soborları hákimiyatınan joqarı turadı dep esaplaydı. Katoliklik tek muqaddes jazıw (Bibliya)nı emes, muqaddes ráwayattıda diniy táliymattıń deregi dep biledi. Katoliklikde, pravoslaviyeden parıqlı rawishte, muqaddes ráwayatqa katolik shirkewleri jáhan soborlarınıń qararları hám papanıń pikirleride qosılǵan. Ruwxanıylerdiń úylenbeytuǵınlıǵı, Biybi Máryam bokira bola turıp Isanı tuwıwı, onıń denesi aspanǵa kóterilip ketiwi aqidasın óz ishine qamtıwı, isenim tımsalına aʼrof aqidasın qosıwı Katoliklikge tán ózgeshelik bolıp tabıladı.

Katoliklik ushın máresimlerdi saltanatlı ótkiziw,japa shekkenlerdi, awliyelerdi izzet-húrmet etiw xarakterli. Katoliklikte ibadat ásirler dawamında latın tilinde alıp barılǵan, II Vatikan soborı (1962—65) ibadattı milliy tillerde ótkiziwge ruqsat bergen. Katoliklikge kóbirek Foma Akvinskiydiń diniy qarasları tiykar etip alınǵan.

Katoliklik jáhan siyasatında belgili dárejede ról oynaydı. Katolik shirkewi kóp sanlı ruwxanıyler, monaxlıq ordenleri, klerikal partiyalar, missionerlik shólkemleri h.t.b iye. Shirkew statistikasına kóre, katolikler 900 mln.ǵa jaqın adamdı quraydı. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Franciya, Belgiya, Avstriya hám Latın Amerikası mámleketlerinde Katoliklik húkimran diniy táliymat esaplanadı. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya hám Kubada katolikler dinge iseniwshi xalıqtıń kopshiligin quraydı. 20-ásirdiń 60-jıllarınan baslap Katoliklik aqidaları, máresimleri hám siyasatı zaman talaplarına maslastırılıp atıR.

## Derekler
# Televiziyalıq kórsetiw

Jonli televizion ko‘rsatuv olinish jarayoni.
Televiziyalıq kórsetuvlar (televiziyalıq programmalar retinde de belgili) televideniyada kórsetiw etiletuǵın barlıq programmalardıń ulıwma nomi bolıp tabıladı. Televiziyalıq programmalar televiziyalıq kanallarda kórsetiw etiledi. Hárbir programmanıń arnawlı bir múddeti bar bolıp, búgingi kúnde Tv kórsetuv hám programmalardıń kóp túrleri bar.

## Derekler
# Shıǵıs TimorKirill

**Shıǵıs Timor Demokratiyalıq Respublikası**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Shıǵıs Timor bayraǵı | Shıǵıs Timor gerbi |

 |
|
Shıǵıs Timor dúnya kartasında |
| **Paytaxtı** | Dili |
| **Prezidenti** | José Ramos-Horta |
| **Rásmiy til(ler)i** | tetum hám portugal |
| **Gimni** | Pátria |
| **Jer maydanı** | 15 007  km² |
| **Xalqınıń sanı**  – adam/km² | 1 291 358  85,3/km² |
| **Ǵáresizlik kúni** | 20-may 2002-jıl |
| **Pul birligi** | sentavo |
| **Waqıt poyası** | +9 |
| **Telefon kodı** | +670 |
| **Internet domeni** | .tl |

**Shıǵıs Timor** yaki **Shıǵıs Timor Demokratiyalıq Respublikası** — Timor atawınıń shıǵıs bólegin, sonıń menen birge, sol atawdıń batıs yarımındaǵı kishi eksklavtı (Okusi-Ambeno wálayatı) hám Atauru (arqada) hám Jaku (shıǵısta) kishkene atawların iyelegen Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı mámleket. BMSh terminologiyasında Timor-Leshti, al geyde Timor-Leste transliteraciyası da ushırasadı.

Mámleket XVI ásirde Portugaliya imperiyası tárepinen koloniya etilgen hám dekolonizaciyadan aldın Portugal Timorı atı menen belgili bolǵan. 1975-jıldıń aqırında Shıǵıs Timor óz ǵárezsizligin járiyaladı, lekin sol jıldıń aqırında Indoneziya tárepinen basıp alındı hám keyingi jılı Indoneziyanıń 27-sanlı wálayatı dep daǵaza etildi.

1999-jılda Birlesken Milletler Shólkemi tárepinen qollap-quwatlanǵan xalıqlardıń óz táǵdirin ózi belgilew aktınan keyin, Indoneziya húkimeti aymaq ústinen qadaǵalawdı joǵalttı hám 2002-jıl 20-mayda Shıǵıs Timor XXI ásirdegi dúnyadaǵı birinshi jańa suverenli mámleketke aylandı. Ǵárezsizlikke erisken mámleket Birlesken Milletler Shólkemi hám Portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiligine aǵza boldı. 2011-jılda mámleket Qubla-Shıǵıs Aziya mámleketleri Associaciyasına qosılıw haqqında óz qálewin bildirip, shólkemniń on birinshi aǵzası bolıw ushın arza tapsırdı.

Shıǵıs Timor Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı xalqı tiykarınan xristianlardan ibarat bolǵan eki mámlekettiń biri (jáne biri Filippin).

## Etimologiya

"Timor" toponimi indonez tilindegi *timur*dan (qaraqalpaq tilindegi awdarması "shıǵıs") kelip shıqqan bolıp, portugal tilinde "timor" dep jazılıp, bul "shıǵıstaǵı shıǵıs" mánisin ańlatıwshı tavtologiyalıq jer atamasınıń qáliplesiwine alıp keldi, mısalı: portugal tilinde *Timor-Leste* (Leste - "shıǵıs" degen mánisti ańlatadı ), tetum tilinde - *Timo'r Lorosa'e* (Lorosa'e - "shıǵıs", tolıǵıraq mániste "shıǵıp atırǵan quyash"). Indonez tilinde bul mámleket Timor Timur dep ataladı, bunda atawdıń portugalsha atınan (Timor) keyin indonezshe "shıǵıs" sózi (Timur) paydalanılǵan, sebebi indonez tilinde kelbetlikler atlıqtan keyin qoyıladı.

Mámlekettiń portugal tilindegi rásmiy atı - República Democrática de Timor-Leste, al tetum tilinde bolsa Repúblika Demokrátika Timor-Leste dep júritiledi.

## Derekler
# Birja

Birja ataması Bryugge qalasındaǵı "'Burse'" miymanxanası janında sawdagerler toplanatuǵın jerdiń atınan kelıp shıqqan. Birjalar Bryuggede 1409-jılı. Antverpende 1460-jılı, Lionda 1462-jılı payda bolǵan.

## Derekler
# 9-aprel

**9-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 99 - (kabisa jılında 100-) kúni. Jıl juwmaǵına 266 kún qaladı.

|  |
| --- |
| ← **aprel** → |
| Dú | Si | Sá | Pi | Ju | She | Ek |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |   |   |   |
| 2026-jıl |

## Bayramlar

*Jáne qarań: Kategoriya:9-aprel bayramları*

* 1993— Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyası qabıl etilgen.

## Waqıyalar

*Jáne qarań: Kategoriya:9-aprel waqıyaları*

* 1667— Parijde dúnyada birinshi xalıqaralıq kórgizbe ashıldı.
* 1882— telebaslawshı Barnum AQShqa Jambo  *(súwrette)*  pilin alıp keldi.
* 1940 — Germaniya Norvegiya hám Daniyaǵa bastırıp kirdi.
* 1989— Tbilisidaǵı narazılıq kórsetiwlerde 16 adam qaytıs boldı.

## Tuwılǵanlar

*Jáne qarań: Kategoriya:9-aprelde tuwılǵanlar*

* 1336— Ámir Temur
* 1931— Heysuke Hironaka
* 1935— Hajimurat Ibrahimov
* 1938— Viktor Chernomirdin
* 1944— Abdulaziz Mansur
* 1957— Islam Babajanov
* 1972— Alain Berset
* 1974— Jenna Jameson
* 1979— Albina Jańabaeva
* 1990— Kristen Stewart

## Qaytıs bolǵanlar

* 1904 — Izabella II, 74, ispan qıraliyshası.
* 1959 — Frank Lloyd Wright, 92, amerikalı arxitektor (1867-1959).
* 1973 — Qallı Ayımbetov, 65, qaraqalpaq folkloristi.
* 1990 — Naǵmetulla Urumbaev, 69, qaraqalpaq tili alimi.
* 2021 — Filipp (Edinburg gercogı), 100.

## Siltemeler

* days.peoples.ru 2006-07-18 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.(russha)
# YavaKirill

Yava — Malay arxipelag nıń Úlken Zond atawlarına kiredi. Indoneziya qúramında. Maydanı 126, 5 mıń km². Jer júzinde xalıq eń tıǵız jaylasqan aymaqlardan biri. Relyefi, tiykarınan, vulkan nátiyjesinde payda bolǵan tawlılardan ibarat, eń bálent noqati 3676 m (Semeru vúlkani). 100 den artıq vulkan bor, olardan 30 ı háreketdegi vúlkanlar. Tez tez den kúshli jer silkiniwleri bólip turadı. Jıllıq jawın tegisliklerde 1000 -1500 mm, tawlarda 5000 mm den zıyat. Dáryaları suwlı. Bir neshe milliy baǵlar islengen. Tiykarǵı qalaları :Jakarta, Bandung, Surabaya.

* Borobodur xramı
* Bromo Vulkanı(shepte, 2329 metr) hám Semeru (ońda, 3676 metr).

### Galereya

## Derekler

Bul maqalada Ózbekstan Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maǵlıwmatlarınan paydalanıldı

## Sırtqı siltemeler

Bul tez arada qosıladı.
# Kinetika

**Kinetika** (grekshe: *kinetikos* — «háreketke keltiriwshi») — mexanikanıń dinamika (kúsh tásirinde zattıń háreketin úyrenedi) hám statika (kúsh tásirinde zattıń teńligin úyrenedi) tarawların birlestiriwshi bólimi.

## Qosımsha qarań

* Ximiyalıq kinetika
* Fizikalıq kinetika

## Derekler
# Grigoriy kalendarı

**Grigoriy kalendarı** (yamasa jańa usıl) - Rim papası Grigoriy XIII tárepinen Yulian kalendarı (eski usıl) ornına 1582-jılı engizilgen kalendar. Perudji universiteti oqıtıwshısı Luidji Lilio 1576-jılı usınıs etken joybar boyınsha dúzilgen. Yulian kalendarında jol qoyılǵan qáteshilik dúzetilip, esaplaw 10 kún aldıǵa kóshirildi. Báhárgi teń kúnlik, yaǵnıy 21-martqa tuwra kelgen. Qátelik jáne tákirarlanbawı ushın hár 400 jılda kabisa jılı 3 kúnge qısqartılǵan, yaǵnıy 100 kabisa jılı ornına 97 kabisa jılı engizilgen. Grigoriy kalendarı boyınsha aqırǵı 2 cifrı 4 ke bólinetuǵın jıllar kabisa jılları bolıp tabıladı, biraq 2 nól menen tamamlanıp, 400 ge bólinbeytuǵın jıllar buǵan kirmeydi, máselen, 1700-, 1800-, 1900 hám 2100-jıllar ápiwayı jıl, 1600-, 2000, 2400 hám 2800-jıllar bolsa kabisa jılları bolıp tabıladı. Sol esapta jıldıń dawamlılıǵı 365, 242500 sutkanı qurap, tropikalıq jılǵa qaraǵanda hár jılı 26 sekund artıp baradı hám sál kem 3300-jılda 1 kún qáte islenedi. Grigoriy kalendarınıń birden-bir qolaysızlıǵı aylardaǵı kúnler sanınıń hár qıylılıǵı bolıp tabıladı. Sovet Awqamına (sonıń ishinde, Ózbekstanda) Grigoriy kalendarı 1918-jıl 14-fevraldan (eski usılda 1-fevraldan) baslap qabıl etilgen.

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# Venger tiliKirill

**Majar tili** (óz atı: Magyar) — majarlar tili. Fin-ugor tilleri toparınıń ugor bólimine kiredi. Ol kóbinshe Majarstannıń ózinde hám ol menen shegaralas bolǵan Rumıniya, Chexiya, Slovakiya, Serbiya hám Ukrainanıń Zakarpate wálayatlarında tarqalǵan. Majar tilinde 14,83 mln. adam sóylesedi.

Majar tili fonetikası ushın únlilerdiń hám palatal, hám labial uyǵınlasıwı gúzetiledi. Bul hádiyse sóz negizlerinde qosımsha arttırılǵanda gúzetiledi. morfologik jaqtan qaralsa agglyutinativlik. atlar san (birlik hám kóplik), kelisim (20 ǵa jaqın) menen túrlenedi. Olarda grammatik parıq joq. Spat hám sanlar basqa sózler menen birlesiw arqalı birigedi. atlar suffiks hám negizler birigiwi arqalı jasaladı. Feller san (birlik hám kóplik), úsh shaxe, úsh zaman, (anıqlıq, búyrıq, shárt) penen túslenedi. Járdemshi sózler — kómekshi, baylawshı, júklemeler, anıq hám gúman artikllerinen ibarat. Leksikasında kópǵana túrkiy hám nemis tillarinen ózlesken sózler bar.

Majar tili jazba estelikleri 14-a. dıń 2-yarmına tiyisli bolıp, qabir taslarında ushraydı. 17-a. den majar ádebiy tili rawajlana baslaǵan. Jazıwı latın alifbesi tiykarında jazıladı.

## Sırtqı siltemeler

* Венгерский язык. Кругосвет.
* Венгерский язык. БСЭ
* Русско-венгерский словарь
* Английско-венгерский словарь
# Baku

Baku qalası Ozarbayjon xaritasida.
**Baku**- Ázerbayjannıń paytaxtı.

**Baku** (Azerbayjansha: Bakı) — qala, Azerbayjanniń iri Sanaat, ham madeniyat Orayi. Kaspiy teńiziniń Batis jagasindagi iri port. Xalqı 2,122,300. (2012); Xalqı, Azerbayjanlar ham ruslar, yahudiylar, daǵistonliklar ham b. Ibarat.

## Klimatı

Yanv.diń ortasha t-rasi 3°, iyuldiki 25—30°, jilina 180–300 mm jawin jawadi. Guz Mawsiminde kushli Samallar bolib turadi.