# Biologiyalıq sistemalarKirill

=Ekologiya-biologoyalıq sistemalar haqqındaǵı pán=

Insan payda bolǵannan baslap qorshaǵan ortalıq, ósimlikler hám haywanat dúnyası, tábiyatta júz beretuǵın qubılıs hám proceslerdiń sırlı táreplerin
úyrengen. Olardan aldaǵı ómirinde paydalanıw boyınsha dáslepki tájiriybelerge iye bola baslaǵan. Dáslep tábiyatta júz beretuǵın qubılıs hám proceslerdiń ózine tán tárepleri boyınsha óz aldına maǵlıwmatlar toplanǵan. Solay etip insan pikirlewi rawajlanǵan, logikalıq pikir júrgiziw arqalı tábiyattaǵı tirishiliktiń mánisi, ósimlikler hám haywanlar tirishiligindegi máwsimlik beyimlesiwler, tábiyatta júz beretuǵın qubılıs hám proceslerdi túsiniw imkaniyatı payda bolǵan.
Adamnıń tábiyat hám onıń quramındaǵı zatlarǵa bolǵan múnásibeti hám
tábiyattaǵı qubılıs, proceslerdiń mánisin úyreniwi ilimiy biliwdiń tiykarın quraǵan. Ilimiy biliw insan tafakkuriniń joqarı dárejesi bolıp, ilimiy jańalıqlar, ashılıwlar, aldın belgisiz ósimlikler hám haywanlardıń dúzilisi tirishilik
procesleri, nızamlar hám nızamlıqlardı jaratıwǵa baǵdarlanǵan boladı. Solay etip insan ózin qorshap turǵan ortalıqtı úyreniwi nátiyjesinde jerde jasaytuǵın organizmler, olardıń tirishiligine tásir etetuǵın faktorlar haqqında dáslepki ilimiy maǵlıwmatlar payda bolǵan.
Antik dáwirde ilimiy bilimlerdiń birinshi forması tábiyat filosofiyası edi.Tábiyat filosofiyasınııń obekti tábiyatta júz beretuǵın qubılıslardı úyreniw
bolıp esaplanǵan. Tábiyat filosofiyası tábiyat haqqındaǵı maǵlıwmatlardı toplap, XVI-XVII ásirlerde tiri hám anorganikalıq tábiyat haqqındaǵı ǵárezsiz
pán — tábiyat tanıwdıń payda bolıwına imkaniyat jarattı. Tábiyat tanıw pániniń negizinde úyreniw obekti, arnawlı izertlew metodlarına qaray pánlerdiń
qánigelesiwi payda boladı.
Biologiyanıń úyreniw obektleri tábiyattıń tiri materiyası yamasa organizmler bolıp esaplanadı. Biologiya tiri materiyanıń dúzilisi, olardıń tirishilik iskerligi, anorganikalıq tábiyat penen óz ara baylanısın úyrenedi.
Tiri materiyanıń sistemalı dúzilisi. Tiri tábiyat dúnyası hár túrli, dúzilisi boyınsha túrli quramalılıq dárejesine iye biosistemalardı ózinde jámlestiredi.
=Biologiyalıq sistema (biosistema) — óz ara tásir kórsetetuǵın, belgili bir funkciyanı atqaratuǵın, rawajlanıw, óz-ózin payda etiw hám qorshaǵan ortalıqqa beyimlesiw qábiletine iye biologiyalıq obektlerdi ózinde birlestiredi.
Mısalı, gúlli ósimlikler tamır, paqal, japıraq, gúl hám miywe sıyaqlı organlardan ibarat biologiyalıq sistema. Ósimlik — bir pútin organizm, onıń
barlıq vegetativ hám generativ organları óz ara baylanısta bolıp, ósimliklerdiń kóbeyiwi hám qorshaǵan ortalıqqa beyimlesiwin támiyinleydi. Bul organizm dárejesindegi biologiyaıq sistema bolıp esaplanadı.
Shól túrli bakteriya, zamarrıq, ósimlik hám haywanlar populyaciyalarınan ibarat biologiyalıq sistemaǵa mısal bola aladı. Shólde jasaytuǵın hárbir túrdiń populyaciyaları da bir-birine tásir kórsetip, olardıń ortalıqtaǵı turaqlılıǵı
hám rawajlanıwın támiyinleydi.
Biologiyalıq sistemalardıń iyerarxiyalıq dúzilisi. Tiri sistemalardıń hár túrli bir-birine baylanıslı, óz ara baylanısta bolǵan dárejeleri iyerarxiyalıq
dúzilisten ibarat. Tirishilik dúzilisiniń iri dárejeleri ózinde kishi dárejelerdi
quram bólegi sıpatında júzege keltiredi hám hárbir dúzilis dárejesiniń óz ara tásiri kólemine qaraslı halda ulıwmalıq nızamlıqlarǵa boysınadı, olardıń óz
ara tásiri sebepli ulıwmalıq qásiyetleri payda boladı.
Biosfera ózinde jerdiń tiri organizm tarqalǵan qabıǵı sıpatında planetamızdaǵı barlıq biogeocenozlardı óz ishine aladı. Biogeocenoz óz náwbetin de ekologiyalıq tárepten bir-birin toltıratuǵın túrli populyaciyalardan turadı.
Populyaciyalar bolsa, áwladları bárqulla almasıp turatuǵın individlerden dúzilgen. Individler pútin bir organizm bolıp, olar organlar sistemalarınan, organlar sistemaları organlardan, organlar toqımalardan, toqımalar kletkalardan ibarat. Tiri organizmlerdiń eń kishi bólegi kletka bolıp esaplanadı. Kletka óz aldına bir kletkalı organizm sıpatında da, sonday-aq, kóp kletkalı organizmniń bir bólegi sıpatında barlıq tirishilik qásiyetlerin kórsetedi. Kletka mudamı bolıwı shárt bolǵan organoidlardan, quramı bolsa anorganikalıq zatlar hám makromolekulalardan ibarat. Kletkada bolatuǵın tirishilik procesleri olardıń quramındaǵı makromolekulalardıń óz ara tásirine baylanıslı.
Tirishilik dárejeleri biri ekinshisine tiykar bolıp, keyingi dárejeni payda etkenligi sebepli, iyerarxiyalıq (tekshe kórinisine uqsas) dúzilis dep atalǵan.
Solay etip, tábiyǵıy obektler hám olar ortasındaǵı óz ara baylanıs kólemi jáne tásirine qaray júdá hár túrli. Olardı úyreniw ushın biologiyanıń túrli bólimleri óz aldına qatnaslar hám izertlew metodların islep shıqqan.
Biologiyalıq sistemalar bir-biri menen kelip shıǵıwı jáne olardıń ortasındaǵı óz ara tásir arqalı payda bolatuǵın, sonday-aq, sırtqı ortalıq penen qatnasları arqalı da bir-birine baylanısqan.
Biologiyalıq sistemalar tábiyattıń tariyxıy rawajlanıw nátiyjesi esaplanadı. Olar ózin-ózi basqarıw, rawajlanıw, kóbeyiw, quram bólekleri ortasında óz ara tásiri, turaqlılıǵı hám teń salmaqlılıqtıń payda bolıwı menen xarakterlenedi.
Tábiyatta tariyxıy progress nátiyjesinde payda bolǵan biosistema teń salmaqlıǵınıń buzılıwı ekologiyalıq sistemalar strukturasınıń ózgeriwine, ayırım jaǵdaylarda olardıń joq bolıwına alıp keledi.
Tábiyat hám jámiyettıń turaqlı birlesimligi ushın qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw, ekologiyalıq basqarıw, jámiyet hám tábiyat ortasındaǵı qatnaslardı
tártipke salıw mashqalasınıń payda bolǵanı insaniyat keleshegi ushın áhmiyetli bolıp esaplanadı. Insaniyat jámiyettiń bar ekenilgi hám rawajlanıwı, tirishilik hám tábiyattıń, tábiyǵıy jámáát hám sistemalardıń rawajlanıw nızamların tereń ańlaw tiykarında rawajlanıwı kerek.
Ekologiya pán sıpatında. XX ásirdiń baslarında biologiya pániniń jańa tarmaǵı — ekologiya payda boldı. Bul pán joqarıda keltirilgen mashqalalardı sheshiwde ilimiy tiykar bolıp xızmet etedi. «Ekologiya» (yunan tilinde
«oykos» — úy, baspana, «logos» — pán, bilim beriw) ataması birinshi márte
pánge 1866-jılı nemis alımı Ernest Gekkel tárepinen kirgizilgen.Ekologiya ayırım individlerdiń rawajlanıwı, kóbeyiwi, jasawın, populyaciya hám jámáátlerdıń quramı jáne ózgerislerin jasaw ortalıǵına baylanıslı halda úyrenedi.
Ekologiya — organizmlerdiń óz ara hám qorshaǵan ortalıq penen qatnasları haqqındaǵı pán. Dáslepki basqıshta ekologiya organizmlerdiń óz ara tásirin úyrenetuǵın pán bolǵan. Házirgi waqıtta onıń huquqı sezilerli dárejede keńeydi. Organizmlerden basqa, populyaciya, biocenoz (jámáát), biogeocenoz (ekosistemalar) hám biosferanı óz ishine aladı.
Sońǵı jıllar dawamında ol maǵlıwmatlardı maqsetli jıynap, insaniyat, insan iskerliginiń barlıq tarawları — awıl xojalıǵı, sanaat, ekonomika hám siyasat, bilim, densawlıqtı saqlaw jáne mádeniyatqa salıstırǵanda óz tásirin
kúsheytirmekte. Ekologiyalıq bilimler tiykarında tábiyattı qorǵawdıń nátiyjeli sisteması hám tábiyattı aqılǵa muwapıq basqarıwdı rawajlandırıw múmkin.
Ekologiya pánine bir qatar wazıypalar júklengen:
–  hár túrli organizm toparlarınıń qorshaǵan ortalıq faktorları menen qatnası nızamlıqların úyreniw;
–    biologiyalıq resurslardan aqıllılıq penen paydalanıw, adam iskerligi tásirinde tábiyat ózgerislerin boljaw, tábiyatta júz berip atırǵan proceslerdi basqarıw jolların úyreniw;
– zıyankeslerge qarsı gúresiwdıń biologiyalıq usılların jaratıw;
– sanaat kárxanalarında shıǵındısız texnologiyanı islep shıǵıw hám engiziw;
–   organizmlerdiń dúzilisi, tirishilik iskerligi hám háreketine qorshaǵan
ortalıqtıń tásirin úyreniw;
–   tiri organizmlerdiń qorshaǵan ortalıqqa iykemlesiwiniń ekologiyalıq
mexanizmlerin úyreniw;
– túrdiń hár túrli populyaciyalardaǵı individler sanınıń ózgeriwine salıstırǵanda sırtqı ortalıq tásirin úyreniw;
–    biosferadaǵı júz beretuǵın proceslerdiń turaqlılıǵın támiyinlew maqsetinde olardı izertlew;
– jeke adamnıń iyeleytuǵın kásibi hám jasınan tısqarı olarda ekologiyalıq dúnya qaras, ań, oy-óris hám ekologiyalıq mádeniyattı payda etiw.
Ekologiyalıq mádeniyat jámiyet hám tábiyat ortasındaǵı múnásibetlerge
salıstırǵanda juwapkerli qatnasta bolıw tiykarında payda boladı.
Ekologiyalıq mádeniyatqa jámiyet hám tábiyat ortasındaǵı múnásibetlerdi uyǵınlastırıwǵa qaratılǵan ekologiyalıq bilim, ekologiyalıq ań hám ekologiyalıq iskerliktiń birligi sıpatında qaraladı. Planetamızdıń házirgi ekologiyalıq
jaǵdayı tábiyatqa jánede jaqsı múnásibette bolıwdı talap etedi. Bul jámiyetimizdiń hárbir aǵzasınan tek keń ekologiyalıq bilim menen birge, tábiyatqa
jańa múnásibetti rawajlandırıw, tábiyat hám jámiyettiń turaqlılıǵın támiyinlewshi faktorlardı izlewge tiykarlanǵan ekologiyalıq dúnya qarastı rawajlandırıwdi talap etedi.