Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wikimaǵlıwmat

**Wikimaǵlıwmat** — «Wikimedia Foundation» tárepinen xosting etilgen, birgelikte redaktorlanatuǵın kóp tillerdegi bilimler grafigi bolıp tabıladı. Ol Creative Commons CC0 jámiyetlik múlk astında shıǵarılǵan ashıq derekli maǵlıwmatlar deregi esaplanadı. Bul hám «Wikimedia», hám sırtqı joybarlardıń paydalanıwı ushın mólsherlengen. Wikimaǵlıwmat — MediaWiki baǵdarlaması menen isleytuǵın, sonıń ishinde yarım strukturalı maǵlıwmatlar ushın keńeytpesi bolǵan Wikibaseni qamtıytuǵın wiki. 2025-jıldıń baslarında Wikimaǵlıwmat 1,65 milliard elementli málimlemelerge (semantikalıq úshlikler) iye edi.

## Koncepciya

Bul diagramma Wikimaǵlıwmatta qollanılatuǵın eń zárúrli terminlerdi kórsetedi.
Wikimaǵlıwmat — bul hár qıylı temalardı, túsiniklerdi yamasa obyektlerdi ańlatatuǵın «elementlerge» qaratılǵan hújjetke baǵdarlanǵan baza. Hár bir elementke «QID» dep atalatuǵın birdey turaqlı identifikator ajıratıladı, ol «Q» bas háribi menen baslanatuǵın oń pútin san bolıp tabıladı. Bul hesh qanday tildi tańlamastan, hár bir element óz ishine alǵan temanı súwretlewshi tiykarǵı maǵlıwmatlardıń awdarmaların usınıw imkaniyatın beredi.

Elementler hám olardıń QIDlerine ayırım mıسالlar: Úlgi:Wikidata entity link, Úlgi:Wikidata entity link, Úlgi:Wikidata entity link, Úlgi:Wikidata entity link hám Úlgi:Wikidata entity link.

Element «atamaları» birdey bolıwı shárt emes. Mısalı, «Elvis Presley» atamalı eki element bar: Úlgi:Wikidata entity link — amerikalı qosıqshı hám aktyordı ańlatadı, ал Úlgi:Wikidata entity link bolsa onıń óz atı menen atalǵan albomın ańlatadı. Degen menen, atama menen onıń «túsindirmesiniń» kombinaciyası birdey bolıwı kerek. Sonlıqtan, túsiniwshiliktiń aldın alıw ushın elementtiń QIDi bul kombinaciya menen baylanıstırılǵan.

### Bas bólimleri

Wikimaǵlıwmat betiniń birinshi fazasındaǵı tórt tiykarǵı komponenti: ataması, túsindirmesi, laqapları hám tiller aralıq siltemeler
Tiykarınan, bir element tómendegilerden ibarat boladı:

* Identifikator (QID), ataması hám túsindirmesine baylanıslı.
* Qaǵıyda boyınsha, birneshe laqaplar hám birqansha málimlemeler (hám olardıń qásiyetleri menen mánileri).

## Eskertiwler

## Derekler
# Japıraq

**Japıraq** — narttıń qaptal vegetativ organı. Japıraq tómendegi funkciyalardı ámelge asıradı: fotosintez suwda puwlandırıw — transpiraciya, gaz almasıwı hám vegetativ kóbeyiwge xızmet etedi.

## Dúzilisine qaray túrleri

Ósimliklerdiń japıraqları dúzilisine qarap ápiwayı hám quramalı boladı. Japıraq baldaǵında bir japıraq bolsa, bunday japıraq ápiwayı japıraq dep ataladı. Bularǵa alma, almurt, erik, tut, shabdal, júzim, ǵawasha, terek, rovosh(sárbi), jantaq sıyaqlılardıń japıraqları kiredi.

Bul japıraq baldaǵında birneshe japıraq baldaqshaları arqalı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar quramalı japıraq dep ataladı. Quramalı japıraqlı ósimliklerge ótirik kashtan, piste, ǵoza, jiyde, qızılgúl (shipovnik), qulpınay, lobiya, noqat, jer ǵozalar kiredi.
# Charles Darwin

| Charles Darwin |
| --- |
|  |
| Tuwılǵan sánesi | 12-fevral 1809(1809-02-12) |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 19-aprel 1882(1882-04-19) (73 jasta) |

**Charlz Robert Darvin (Charles Robert Darwin)** (1809-jıl 12-fevral — 1882-jıl 19-aprel) — inglis tábiyat izertlewshisi bolǵan. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir túbirden kelip shıqqan. Onıń aytıwı boyınsha, organizmler toparı eń jaqsı iykemlesken yamasa eń áwmetli organizmlerdiń kemirek úyrenisken organizmlerden tábiyiy túrde saylanıp alınıw usılı menen ózgergen. Ol jáne, geybir organizmlerdiń jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler ózgerisi) arqalı payda bolǵan normal ózgerislerdiń sebebi ekenligin aytıp ótken. Geybir ózgerisler organizmlerdi áwmetlirek qılıwı nátiyjesinde, organizmniń tiri qalıwı ushın kóbirek múmkinshilik jaratılıwı hám keyingi násilge beriliwi múmkin. Organizmniń jasaw dárejesiniń tómenlewine sebepshi bolǵan ózgerislerdiń keyingi násilge beriliw múmkinshiligi tómen hám ol tez arada ólip ketiwi kútiledi.

*Túrlerdiń kelip shıǵıwı* kitabınıń 1859-jılǵı nusqası
Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardıń shamalawı boyınsha, onıń teoriyanı alǵa súrmegenliginiń sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan hám adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılǵa shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıǵarmaydı. Wallas óz pikirlerin baspadan shıǵarıwǵa jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıǵaradı. Kitaptın atı *Tabiyiy tańlaw usılı arqalı túrlerdiń kelip shıgıwı yamasa Jaqsı túrlerdiń jasaw ushın gúreste saqlap qalınıwı* edi. Bul kitap qısqasha *Túrlerdiń kelip shıǵıwı* dep te ataladı.

## Derekler
# Biologiya

Animalia — Bos primigenius taurus
Planta — Triticum
Fungi — Morchella esculenta
Stramenopila/Chromista — Fucus serratus
Bacteria — Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
Archaea — Halobacteria
Virus — Gamma phage
**Biologiya atamasi 1802 jili francuz ilimpazi J.B.Lamark ham nemec ilimpazi G.R.Treviranus tarepinen pánge kirgizilgen. Biologiya** ósimlikler, haywanlar, zamarıq (máselen, pás ósiwshi zamarıqlar) hám bakteriyalar sıyaqlı tiri zatlardıń ómiri haqqındaǵı ilim. Biologiyanı úyreniwshi adamlar biologlar dep ataladı.

Biologiya tómendegishe sorawlardı kórip shıǵadı:

* 'Belgili bir tiri organizmniń ózine tán belgileri qanday?' (Onıń basqa tiri organizmlerden parqı nede?)
* 'Bul tiri organizmdi qalay klassifikaciyalaw kerek?'
* 'Bul tiri organizm ne atqaradı?'

Biologiya haywanlardıń hám basqa organizmlerdiń ózin tutıwın, háreketin hám olar qanday ekenligin baqlaydı.

Biologiya ilim sıpatında júzlegen jıllardan beri belgili hám onıń bólim hám tarawları kóp. Tarawlardıń kópshiligi óz aldına qaraladı.

Barlıq ilimler sıyaqlı biologiya da ilimiy metodtan paydalanadı. Bul biologlar ózleriniń idealarına anıqlama bere alıwı hám basqa biologlar bul idealardı ózleri teksere biliwi kerek ekenligin ańlatadı.

## Biologiya tarawları

* Anatomiya
* Araknologiya
* Astrobiologiya
* Botanika
* Bioximiya
* Biogeografiya
* Bioinformatika
* Biofizika
* Kletka biologiyası
* Xronobiologiya
* Tsitologiya
* Dendrologiya
* Rawajlanıw biologiyası
* Ekologiya
* Entomologiya
* Etologiya
* Evolutsiyalıq biologiya
* Embriologiya
* Genetika / Genomika / Proteomika
* Gerpetologiya
* Gistologiya
* Adam biologiyası / Antropologiya / Primatologiya
* İxtiologiya
* Limnologiya
* Malakologiya
* Mammalogiya
* Suw biologiyası
* Mikrobiologiya / Bakteriologiya
* Molekulyar biologiya
* Mikologiya / Lixenologiya
* Nematologiya
* Neyrobiologiya / Neyroilim
* Ornitologiya
* Paleontologiya
* Algologiya
* Filogenetika
* Fiziologiya
* Fitopatalogiya
* Taksonomiya
* Virusologiya
* Zoologiya
# Ilim

**Ilim** — obyektiv Bilimler islenilip dúzúliwshi hám teoretik jaqtan qollanılǵan adamzat jaratqan bilim. Oniń tiykarǵi faktlerdi jıynaw, olardı hámiyshe tazalaw hám úyrenip turiw, basqa tárepten analiz etiw hám sol esapda, tábiyat yaki jámiyetshilik waqıyaların bayan etiw, Faktlar yaki tájiriybeler menen tastiqlanǵan teoriyalar hám gipotezalar tábiyat yaki jámiyet kórinisinde sáwlelenedi.

## Taǵi qarańız

* ámeliy Ilimler
* Injenerlik
# OrganizmKirill

**Organizm** (lat. organizo — janlı aǵza) — jansız materiyadan bir qansha háreketlerı menen parıq qılatuǵın tiri aǵza. Kópshilik Organizmler óz dúzılısıne iye. yaki Ozganizmlerde bunday hádiyseler júz beredı, ontogenez hám filogeneza. strukturalar (aǵzalar, toqımalar, organlar) hám funksiyalar differensiyası hám integ-ratsiyası júz beredı.

Organizmler biologiyanıń úyrenetuǵın eń tiykarǵı tarawı. organizmler túrlı toparlarǵa hám kategoriyalarǵa bólingen, bul bolsa, olardıń klassifikasiyasın biologik tárepten ámelge asiradı.

## Ádebiyat

* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.
# AnatomiyaKirill

Mondino dei Liuzzi, *Anathomiá', 1541*
'*Anatomiyá* tiri janlardıń, adamlardıń, haywanlardıń, ósimliklerdiń denelerin úyreniwshi ilim. Bul deneni bólip, onıń bólimlerin (organlarıń, bulshıq et hám súyeklerin) qaraw sıyaqlı. *Anatomiyanı* úyreniwshi adam tiyisli organ (súyek yamasa bulshıq et) qay jerde bolıwı tiyis yamasa ádette qay jerde bolatuǵının baqlaydı.

## Qosımsha maǵlıwmat

* Medicina
* Biologiya
* Ilim
* Organ (anatomiya)
# BioximiyaKirill

**Bioximiya** sonıńday **Biologik ximiya** tiri organizmler hám hujayralarda ximiyalıq hádiyselerdi úyreniwshi ilim. Bioximiya qaǵıydaları bárshe tiri organizmler hám hádiyselerdi basqaradı. Maǵlıwmatdıń bioximiyalıq signal arqalı ótkiziliwi hám ximiyalıq energiyanıń metabolizm hámde basqa bioximiyalıq hádiyseler arqalı basqarılıwı hám bir neshe basqa faktorlar bul ilimnıń qıyınshılıq dárejesiniń dárejesiniń kórsetkishi.

Bioximiya rawajlana barıp, 3 tiykarǵı tarmaqqa bólinip ketdi. Statistik B. (ximiyalıq topografiya) organizmlerdiń ximiyalıq quramı hám olardı quraytuǵın zatlardıń ximiyalıq dúzilisin; dinamik B. organizm bólimleri hám toqımaları dúzilisi hám janalanıp turıwı ushın kerekli organik zatlardıń sintezleniwi (assimilyatsiya)ni, jánede organizm ushın kerekli bolǵan energiya payda bolıw hádiysesinde zatlardıń bóliniwi (dissimilyatsiya)nı úyrenedi.

Funksional B. tiri organizmniń ayrım organları hám sistemaları funksional háreketine tiykar bolatuǵın ximiyalıq ózgerisler (mas, múskil qısqarıwı, nerv impulyelarınıń ótiwi, biologik aktiv zatlardı endokrin sistemada sintezi hám olardıń tásiri)n úyrenedi. B. fiziologiya menen úzliksiz baylanıslı. Haywanlar, ósimlikler hám mikroorganizmler bólimlerinde bolatın zatlar almasınıwı hádiyseleri bir túrli bioximiyalıq reaksiyalarǵa tiykarlanǵan, biraq hárbir túr hám organizmniń ózine mas morfologik hám fiziologik ózgeshelikleri sebepli bul hádiyseler túrlishe keshedi. Áne sol ózgesheliklerdi ósimlikler Bioximiyası, haywanlar Bioximiyası hám mikroblar Bioximiyası úyreniledi. Medicina Bioximiyası yaki klinik B. bolsa kesel organizmdegi bioximiyalıq ózgerislerdi teksiredi, kesellik analizin anıqlaydı, tuwrı dawalawdı bioximiyalıq usıllar menen baqlap turadı. Bulardan tısqarı, texnik B. hám bar, u biologik materiallardı islewdegı B.lıq hádiyselerdi, texnikada B.viy usıllar hám reaksiyalar járdeminde túrli zatlar alıwdı, biologik preparatlardan paydalanıw qaǵıydaları hám metodların úyrenedi. B. biologiya Menen ximiya aralıǵındaǵı pán bolǵanı ushın sol pánlerdiń maglıwmatları hám ideyalarına tiykarlanadı.

B. gárezsiz pánge aylanıwda organik ximiyanıń 19-a.niń 2-yarımında toplanǵan maǵlıwmatları hám ámeliy káshpiyatlarǵa, ósimlik hám haywanlardıń ximiyalıq quramı hám olardaǵı ózgerislerdi izertlewge tiykarlanǵan.
# MetabolizmKirill

**Metabolizm** bul ximiyalıq háreketler sisteması járdeminde tiri janlardıń basqa zatlardan, máselen azıq-awqattan kúsh (energiya) alıwı. Bul, máselen, kimnińdur qanday jiyilikte awqatlanıwına baylanıslı. Eger olar ash bolsa, olardıń zat almasıwı tez tómenlep ketedi. Metabolizm sińdiriw ham dem alıw hám t.b.larda qatnasatuǵın barlıq organlardı támiyinlew ushın energiyadan paydalanadı. Bul ómirlik protsesslerdi ámelge asırıw ushın qollanılǵan energiya muǵdarı **"Tiykarǵı zat almasıw tezligi"** dep ataladı. Organizm qansha úlken bolsa, onıń zat almasıw tezligide sonsha tómen boladı. Bunıń sebebi tómen kólemnıń maydanǵa qatnasında.

## Qosımsha maǵlıwmat

* Katabolizm
* Anabolizm
# Minez-qulıqKirill

Maymıllar, primatlar, haywanlar minez-qulqı úlgisi
**Minez-qulıq** — individler, organizmler, sistemalar yamasa jasalma denelerdiń qanday da bir ortalıqtaǵı háreketleri. Bul sistemalar basqa sistemalar yamasa organizmlerdi, sonday-aq, jansız fizikalıq ortalıqtı óz ishine alıwı múmkin. Bul sistema yamasa organizmniń ishki yamasa sırtqı, sanalı yamasa sanasız, ashıq yamasa jasırın, ıqtıyarlı yamasa ıqtıyarsız túrdegi hár qıylı stimul yamasa kirisiwlerge esaplanǵan juwabı bolıp tabıladı. Bazı bir minez-qulıq organizmniń ortalıǵına juwap retinde islep shıǵarılsa da (sırtqı motivaciya), minez-qulıq «agentlik» yamasa «erkin erk» dep te atalatuǵın ishki motivaciyanıń ónimi bolıwı múmkin.

Bixevioristikalıq informatika kóz-qarasınan alıp qaraǵanda, bixeviorizm aktyor, operaciya, óz ara tásir hám olardıń qásiyetlerinen ibarat. Bunı háreket vektorı sıpatında kórsetiw múmkin.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın

* Bateson, P. (2017) *behavior, Development and Evolution*. Open Book Publishers, Cambridge. ISBN 978-1-78374-250-9.
* Plomin, Robert; DeFries, John C.; Knopik, Valerie S.; Neiderhiser, Jenae M.*. Behavioral Genetics*, Shaun Purcell (Appendix: Statistical Methods in Behavioral Genetics), Worth Publishers, 24 September 2012. ISBN 978-1-4292-4215-8.
* Flint, Jonathan; Greenspan, Ralph J.; Kendler, Kenneth S.*. How Genes Influence Behavior*. Oxford University Press, 28 January 2010. ISBN 978-0-19-955990-9.

## Sırtqı siltemeler

* What is behavior? Baby don't ask me, don't ask me, no more at Earthling Nature.
* behaviorinformatics.org
* Links to review articles by Eric Turkheimer and co-authors on behavior research
* Links to IJCAI2013 tutorial on behavior informatics and computing
# GeografiyaKirill

Ekonomikalıq-sociallıq geografiya hám tábiyiy geografiyanıń kesilisken pánler sisteması
**Geografiya** (áyyemgi grekshe: *γεωγραφία* — «jerdi úyreniw», Úlgi:Lang-grc2 — jer hám Úlgi:Lang-grc2 — «jazıw», «bayanlaw») — Jerdiń geografikalıq qabıqtı úyrenetuǵın hám keńislik, waqıt qaǵıydaların júzege shıǵarıwshı ilimler kompleksi. Geografiya ilimleriniń úyrenetin tiykarǵı obyektleri geosferalar (biosfera, atmosfera, litosfera, gidrosfera) hámde geoulgamlar (landshaftlar, tábiyiy zonalar, biogeosenozlar…) esaplanadı.

Geografiya tiykarınan eki tarmaqqa ekonomikalıq-sociallıq geografiya hám tábiyiy geografiya tarmaqlarına ajıraladı.

## Derekler
# Ekologiya

**Ekologiya** — jer ortalıǵı hám tiri organizmlerdi, sonday-aq olardıń bir-biri menen baylanısın úyreniwshi ilim."Ekologiya" termini 1886-jılı nemis ilimpazı ekologiya E.Gekkel organizmlerdıń qoshaǵan ortalıq menen baylanısın belgilew ushın mirat etken.Ekologiya úyreniw obektlerine qaray 2 túrge bólinedi.

### Sırtqı siltemeler

Wikimedia Commonsta  Category:Ecology boyınsha fayllar bar.
*  Türkmenistanyň tebigy goraghanalary
# HaywanlarKirill

**Haywanlar** (inglisshe: *Animal*) — organizmnıń (Aristoteldıń dáwrınnen berı) ádetıy bólıngen kategoriyası, oǵan házırgı waqıtda biologiya túrınde qaraladı. Haywanlar zoologiyanıń tiykarǵı úyrenetın obyektı bolıp esaplanadı.
# Tomas Aquinas

| Tomas Aquinas |
| --- |
|  |
| Tuwılǵan sánesi | 1225 |
| Qaytıs bolǵan sánesi | 7-mart 1274 |
| Qaytıs bolǵan jeri |  |

**Tomas Aquinas** (latınsha *Thomas Aquinas*) (1225-1274) — orta ásir filosofiyasınıń eń iri wákili, orta ásir sxolastikasınıń tártipke salıwshısı. Orta ásir teologı, filosofı hám tábiyat izertlewshisi Ullı Alberttiń shákirti. Tomas Aquinas Xristian teologiyasınıń tiykarǵı printsiplerin, Aristotel táliymatına tiykarlana otırıp dálilledi. Ol bolmıs túsinigine kewil bóldi. Bolmıs dep dúnyanı jaratqan xristian qudayın túsindi. Bolmıs hám mánisti ajıratıp, olardıń ulıwma mánisin ashıp túsindirip berdi.

Tomas Aquinas bolmıs aktuallıq dárejelerden birinshisi retinde qaraydı. Onıń pikirinshe hár quday zattıń tiykarında bolmıs bar. Bolmıstıń tómengi basqıshında forma túsindiriledi. Forma zattıń sırtqı kórinisi. Ekinshi basqıshında forma zattıń eń sońǵı sebepshisi retinde kórinedi, ishki denesin dúzedi. (Mıs: ósimliklerdi alsaq boladı).

úshinshi dáreje bul jerde forma háreket etiwshi sebep boladı. (Mıs: haywanat dúnyasın alsaq boladı). Tórtinshi forma materiyanı shólkemlestiriwshi printsip sıpatında emes, al materiyadan ǵárezsiz turadı. Bul ruwx yamasa aqıl, Jan jasawshılardıń eń joqarǵı dárejesi.

Tomas Aquinas aqıldı Adam uqıplılıqlarınıń eń joqarǵı shegi dep túsindiredi. Ol óz erki menen, aqıllıq dárejesi menen jaqsılıqtı hám jamanlıqtı jaratadı.

Tomas Aquinas táliyamatı orta ásirde úlken áhmiyetli orındı iyeledi. Onı Rim shirkewi rásmiy túrde moyınladı.

## Derekler
# Oyanıw dáwiriKirill

Oyanıw dáwiri (Renesans)- Oraylıq Aziya,Iran,Qıtay (9-12 hám 15 ásirler) hám Batıs Evropada júz bergen ayrıqsha madeniy hám mánawiy rawajlanıw dáwiri.

"Renesans'' ataması dáslep İtaliyadaǵı mádeniy-mánawiy rawajlanıw(14-16 ásirler) ge baylanıslı qollanılǵan, oǵan orta ásirler turaqlılıǵınan jańa dáwirge ótiw basqıshı dep baha berilgen.

Renesanstıń tiykarǵı belgileri: qıyalımızda hám ilimde dogmatizm, jawızlıq hám basqınshılıqtı jeńip ótip, insandı qádirlew (Gumanizm) onıń qábiliyeti, aqlıy imkaniyatların júzege shıǵarıw; antik dáwır (grek/rim) mádeniyatına qaytıp, onı tiklew,bayıtıw; shirkew sxolastikasınan qutılıp, ádebiyat hám kórkem óner, muzıka, insan erki, erkin pikirlew ushın gúresiw.

## Derekler
# BakteriyaKirill

Bakteriyanıń mikroskop arqalı kórinisi
*Escherichia coli (bakteriyanıń bir túri) kletkaları 25,000 ese úlkeytilgen*
**Bakteriyalar** júdá kishkene organizmler. Olar sonday kishkene bolǵanlıǵınan olardı tek ǵana mikroskop arqalı kóriwge boladı. Bakteriya tek bir kletkadan ibarat. Bunday organizmler bir kletkalılar dep ataladı. Bakteriya Jerde jasawshı eń eski tiri organizm esaplanadı.

Planetada qálegen basqa tiri organizmlerge qaraǵanda bakteriyalar kóbirek. Kóplegen bakteriyalar topıraqta yamasa suwda jasaydı al bir bólegi bolsa basqa tiri organizmlerdiń ishinde jasaydı. Geybir bakteriyalar tiri organizmlerde kesellik payda etiwi múmkin, biraq basqa bakteriyalar awqatlanıw, azıq-awqat islep shıǵarıw hám kislorod bólip shıǵarıw (kók-jasıl suw astı ósimligi) usaǵan kúndelikli háreketlerde paydalı bolıp esaplanadı.

Bakteriya bóliniw hám onıń aqıbetinde "kishkene" kletka payda etiw arqalı kóbeyedi. Hárbir jańa payda bolǵan bakteriya onı payda etken bakteriya usaydı, biraq kishirek boladı.

Bakteriyanıń diametri ádette 1 µm (bir mikrometr).

## Qosımsha maǵlıwmat

* Mikroorganizm
# Kletka yadrosı

DNA tekseriw ushın kók Hoechst boyawı menen boyalǵan HeLa kletkaları. Ortadaǵı hám on táreptegi kletkalar interfaza betinde jaylasqanlıǵı sebepli olardıń yadroları tolıq boyalǵan. Shep táreptegi kletka bolsa, yadro bóliniwi (mitoz) procesinde bolip, bólinip shıqqan xromosomalardı kóriw múmkin.

**Yadro** — zamarrıqlar, ósimlikler hám haywanlar kletkasınıń zárúr quramlıq bólegi bolıp esaplanadı. Yadronıń forması, ólshemi kletkanıń forması hám ólshemi hám de funkciyasına baylanıslı. Tiykarınan, kletkalarda bir yadro boladı. Ayırım kletkalar ǵana bawır, bulshıq et, súyektiń kemik kletkaları kóp yadrolı boladı. Yadro tiykarınan, tómendegi wazıypalardı atqaradı:

1. Násillik xabardı saqlaw, kóbeytiw hám násilden-násilge ótkeriw.
2. Kletkada payda bolatuǵın zat almasıw procesin basqarıw
# ViruslarKirill

**Viruslar1892**-jılı rus ilimpazı D.I.Ivanovskiy temeki ósimliginde ushırasatuǵın temeki mozaykası dep atalıwshı kesellik
qozdırıwshınıń ózine tán qásiyetlerin anıqladı. Usı kesellik
qozdırıwshı viruslar bakteriyalı filtrden ótip ketiw qásiyetine iye.
Nátiyjede saw temeki ósimligin filtrden ótken suyıqlıq penen
zıyanlawǵa boladı. Aradan birneshe jıl ótkennen keyin F. Leffler
hám P.Froshlar úy haywanlarında ushırasatuǵın belok keselligin
qozdırıwshılar da bakteriyalı filtrden ótip ketedi eken, degen
juwmaqqa keldi. Eń aqırında 1917-jılı kanadalı bakteriolog F. de
Erell bakteriyalardı zıyanlaytuǵın bakteriofag-virusın ashtı. Solay
etip, ósimlik, haywan hám mikroorganizmlerde viruslar ashıldı.
Usı ashılıwlar tirishiliktiń kletkasız formaları, yaǵnıy jańa ilim
tarawı — virusologiya (viruslardı úyreniwshi) pániniń payda bolı-
wına sebep boldı.
Viruslar adam ómirine úlken qáwip tuwdıradı. Olar birneshe juqpalı keselliklerdiń (gripp, qutırıw, sarı awırıw, encefalit, qızılsha hám basqalar) qozdırıwshıları bolıp esaplanadı.
Viruslar tek kletka
larda jasaydı. Olar kletka ishiniń parazitleri bolıp esaplanadı. Viruslar kletkadan sırtta erkin hám
aktiv halatta ushıraspaydı, kóbeyiw qásiyetlerine de iye emes
(2-súwret). Viruslar kletkalıq dúziliske iye organizmlerden
ajıralıp, óziniń metabolizimine, yaǵnıy erkin belok sintezlew
qásiyetine iye emes.

## Derekler
# Prokariotlar

**Prokariotlar** — yadrosı tolıq qáliplespegen, yaǵnıy haqıyqıy
yadroǵa iye bolmaǵan organizmler. Násillik belgiler nukleotidlerde jaylasqan. DNK—dezoksiribonuklein kislota saqıyna
tárizli formada boladı. Jınıslı kóbeyiw baqlanbaydı. Kletka
orayı hám mitotik jip bolmaydı. Kletka amitoz jolı menen
bólinedi. Kletkada plastida hám mitoxo
ndriya sıyaqlı tiykarǵı
organoidlar ushıraspaydı. Kletka qabıǵı murein yaki pektin
zatınan dúzilgen. Ádette, qamshılı prokariotlardıń ayırım
wákillerindegi qamshısı ápiwayı dúzi
lgen. Prokariotlardıń
kópshiligi erkin azottı ózlestiriw qásiyetine iye.
Azıqlanıw, azıqlıq zatlardıń kletka qabıǵı arqalı sińiriw jolı
menen ámelge asadı. As sińiriwshi vakuolalar bolmaydı, geyde
gazli vakuolalar ushırasadı. Prokariotlarǵa bakteriyalar hám
kók-jasıl suw otları kired

## Derekler
# ZoologiyaKirill

**Zoologiya** — haywan, Ilim) — haywanlar dúzılısın, tırıshılık etiwın, kóbeyıwın hám rawajlanıwın úyrenetuǵın Ilim Haywanlardıń hár túrlılıgı, tarqalıwı, tábiyatta hám insan wómırındegı áhmiyetı, kelıp shiǵıwın úyrenıw Zoologiyanıń wazıypasına kiredı. Zoologiya bir qansha ilimlerden dúzılgen. Wolardıń bir toparı haywanlardıń dúzılısın, kóbeyıwın, rawajlanıwın, jer betınde tarqalıwın, basqaları - wóz aldına toparların úyrenedı.

## Sırtqı siltemeler

* Zoologiya oqıw kitabı
# BotanikaKirill

Indoneziyaǵa tán túr — *Myristica fragrans*tıń miywesi
**Botanika** yamasa **ósimliktanıw**, **ósimlik biologiyası**, **fitologiya** — ósimlikler tirishiligi menen baylanıslı pán tarmaǵı hám biologiyanıń bir bólimi. Botanik, ósimliktanıwshı yamasa fitolog bul tarawda qánigelesken ilimpaz. «Botanika» ataması grekshe: βοτάνη (botanē) sózinen alınǵan bolıp, otlaq, ot-shóp yamasa ot-jem degen mánilerdi anlatadı. Dástúriy túrde botanika zamarrıqlar hám suw otların óz ishine alıwshı pán tarmaǵı esaplanadı. Búgingi kúnde botanik ilimpazlar tárepinen 391 mıń túrdegi tamırlı ósimlikler (sonnan 369 mıń túrdegi gúlli ósimlikler) hám 20 mıń túrdegi qurǵaqlıq otları bar 410 mıń túrdegi qurǵaqlıq ósimlikleri úyrenilgen.

## Derekler
# Wayback MachineKirill

**Wayback Machine** (aytılıwı: *ˈweɪbæk maˈʃin*) onlayn-arxiv sanaladı. Oǵan 1996-jılı Massachusetts texnologiya institutı studentleri — Brewster Kahle hám Bruce Gilliat tiykar salǵan. Wayback Machineǵa Internet Archive kommerciyalıq emes kitapxanası iyelik etedi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rásmiy saytı (ing.)
# Infuzoriyalar

| Ciliates Fossil range: Ediacaran — Recent |
| --- |
|  "Ciliata" from Ernst Haeckel's *Kunstformen der Natur*, 1904 |
| Scientific classification |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domain: | Eukaryota  |
| Kingdom: | Chromalveolata  |
| Superphylum: | Alveolata  |
| Phylum: | **Ciliophora** Doflein, 1901 *emend.* |

 |
| Classes |
|
Karyorelictea
Heterotrichea
Spirotrichea
Litostomatea
Phyllopharyngea
Nassophorea
Colpodea
Prostomatea
Oligohymenophorea
Plagiopylea
See text for subclasses. |

**İnfuzoriyalar** tipine 8000 nan aslam túr kiredi. Olar teńizde, dushshı suwlarda, ızǵar topıraqta jasawǵa iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız hám omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.

İnfuzoriyalardıń denesinde kóp sandaǵı túrlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul ápiwayılar ushın denede sapa jaǵınan hár túrli bolǵan kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustiń hám úlken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı tán. İnfuzoriyalardıń kópshiliginde kirpiksheler ómir boyına saqlanadı da olar kirpikliler — tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsikliniń belgili bir dáwirinde payda bolıp, soń joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar — suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.

Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) hám sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bólinedi.