Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Botanika baǵı

**Botanika baǵı**— tiri ósimlikler kolleksiyasini yig'adigan jáne ósimlikler dúnyası xillari hám baylıǵın úyrenetuǵın, botanika

salasındaǵı bilimlerdi úgit etetuǵın ilimiy izertlew, oqıwyordamchi hám materiallıqmaorif shólkemi. Botanika baǵı tiykarın alańda hám oranjereyalarda o'stirilib, ilimiy izertlew jumıslarında hám kórgezbelerde paydalaniletuǵın ósimlikler kolleksiyasi quraydı. Ósimliklerdi jaylastırıwda geografiyalıq, sistematik hám ekologiyalıq principlerden paydalanıladı. Kupchilik Botanika baǵı de dendrariylar hám taw ósimlikleri (alpinariylar), paydalı ósimlikler (dárivor, azıq-túlik, texnika, dekorativ hám basqalar ) uchastkaları boladı. Iri Botanika baǵı de 2—3 mıńlaǵan ósimlik túrleri o'stiriladi. Botanika baǵı dıń tiykarǵı ilimiy wazıypası — paydalı ósimliklerdi izlep tabıw, olardı kompleks úyreniw hám introduksiya etiwden ibarat.

Botanika baǵı tariyxan dáslepki ilimiy botanik oray esaplanadı. Olardan kóbisi botanikaning bir qatar bólimleri boyınsha izertlew júrgizetuǵın kompleks intlar esaplanadı ; basqaları arnawlı bir tema yamasa máseleler boyınsha qánigelesken boladı.

Botanika baǵı Evropada monastir baǵları tiykarında payda bolǵan. Dáslepki Botanika baǵı 14-asirde Italiyada (Salerno, 1309 ; venesiya 1333) payda bolǵan. 16— 17-ásirlerde Botanika baǵı Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Angliya, Shvesiya hám basqa mámleketlerde islengen, olarda tiykarlanıp dárivor ósimliklerdi úyreniw salasında izertlewler alıp barılǵan. Ullı geografiyalıq ashılıwlar dáwirinde Botanika baǵı lari basqa úlkelerden keltirilgen ósimliklerdi sınaqtan ótkeriw menen shuǵıllanadı. Botanika baǵı den eń irileri 25 mıń ósimlik túrine iye bolǵan Ksyu (London), Edinburg (35 mıń), K. Linney islegen Upsala (10 mıń), Utrext (10 mıń), Bryussel (13, 5 mıń), Berlin (18 mıń), Jeneva (15 mıń) hám basqa qalalarda bar. Amerika kontinentinde Botanika baǵı 18-ásirden tashkil etila baslandı. Bul kit'ada NyuYork (15 mıń), Bruklin (8 mıń), Monreal (20 mıń), RiodeJaneyro (7, 5 mıń) Botanika baǵı eń iri bomar bolıp tabıladı. 18—19 -ásirlerde Botanika baǵı lari Aziya hám Afrika mámleketlerinde tashkil etila baslandı. Olar arasında eń ataqlıları Kalkutta (Hindstan ), Bogor (Indoneziya ), Paradeniya (Indoneziya ) dagi Botanika baǵı esaplanadı. Patsha Rossiyası aymaǵında Botanika baǵı 19 -ásir den tashkil etila baslaǵan. Olar arasında eń túpkiliklileri Nikita (Qrim), Tbilisi, Batumi, Ukraina, Sibir Botanika baǵı hám Moskvada jaylasqan Rossiya Pánler akademiyasınıń Bas Botanika baǵı esaplanadı.

Ózbekstanda Botanika baǵı 1921-jılda Tashkent mámleket universiteti qasında islengen. Tashkent degi Botanika baǵı dúnyadaǵı eń iri Botanika baǵı qatarına kiredi.

* Ózbekstan Respublikasi Pánler akademiyasinıń Botanika instituti

## Derekler

* Botanicheskiye sadi mira (Kratkiy spravochnik) M., 1959; Rusanov F. N., Botanicheskiy sad AN UzSSR, T., 1963.
# Pion

Pion gúline qarap súysinbew múmkin emes. Al ol tuwralı qızıqlı dereklerdi bilgende usı gúlge bolǵan mehrińiz jánede artıwı múmkin. Pion gúliniń atamasına baylanıslı derekler kóp, xalıq arasında bul gúldi sállegúl dep te ataydı.

Pion gúlin 1800-jılları keselliklerge dárilik maqsette qollanıla baslaǵan. Sol waqıtları Greciya elindegi háwlilerdiń derlik kópshilinde pion gúli bolǵan. Ásirese onıń tamırınan dári-dármaq tayarlaǵan. Ol adamdı tınıshlandırıp, uyqını bir qálipke keltiredi. Keyin onıń bazı bir sortın awqatqa dám beriwshi qosımta retindede qosqan.

Al Yapon xalqı bolsa piondı «Qıtay dárisi» deydi. Qıtaylardıń ózleri bolsa bul gúlge házirgi waqıtqa shekem húrmet penen qarap, «perishte gúli» dep ataydı. Qıtayda pionnıń «Jigirma kúnlik gúl» degen atıda bar. Sebebi, haqıyqatında da, ashılǵan gúlleri úsh hápteden artıq ómir súrmeydi.

Házirgi waqıtta bul gúldiń 4500 sortı belgili. 1957-jılı Indiana shtatında dárilik ósimlik retinde pionnıń dańqı pútkil álemge shıqtı. Hátte sol jılı pútkil shtattıń simvolı boldı.

Pion kóp jıllıq ósimlik. Boyı 60-120 santimetrge shekem jetedi. Al tamırı bolsa kúshli rawajlanǵan, gorizontal jaylasqan juwan boladı. Gúlleri úlken bolıp, óz aldına jeke shaqanıń úsh bólegine ornalasadı. Kóbinese házirgi waqıtta dala-háwliler aldına egiledi.

Pion gúli geografiyalıq tarqalıwına bola Ukraina, Belarusьya, Rossiyanıń evropa bóleginiń arqa-shıǵıs aymaqlarındaǵı toǵaylarda, sonday-aq Sibirde, Yakutiya, Krasnoyarsk úlkesi hámde Qazaqstannıń shıǵıs aymaqlarındaǵı tawlı toǵaylarında ósedi.

Pion – imperator gúli depte ataladı. Sebebi oǵan hárreden basqa nasekomalar qonbaydı. Ol aprel hám iyunь aylarında gúlleydi. Pionnıń kóbinese ashıq qızıl hám qızǵısh túrleri ushırasadı. Biraqta onıń aq, qızıl, sarı reńli túrleride bar. Siz ayǵabaǵar gúlin eń úlken gúl dep oylasańız qátelesesiz. Pionnıń bazı sortı onnanda úlken bolıp, hátte diametri 25 santimetrge shekem jetedi. Piondı úy átirapına ekennen keyin birinshi jılı gúllemeydi. Keyingi jıldan baslap gúlleydi.

**Ózbekstanda pionnıń eki túri belgili. Olar, «Laktiflora» hám «Ofisinalis» sortları.**

Pionnıń quramında efir mayı, salicin glikozidi, 10 procenke shekem qant, 2,6 procent iridoidlar, salicilat vabenzonat kislotalar, kraxmal hám basqada ximiyalıq elementler bar. Medicinada pion ósimliginiń dárilik preparatı nerv sistemasınıń wazıypası buzılǵanda, nevrasteniya keselligi hám uyqısızlıqta tınıshlandırıwshı dári retinde qollanıladı. Al onıń tamırınan tayarlanǵan eritpesi demalıw funkciyasın hámde qan basımın ózgertpesten oraylıq nerv sistemasına tınıshlandırıwshı tásir kórsetip dárilik preparat retinde qollanıladı.

Pion gúli júdá qımbat gúl bolıp tabıladı. Házirgi waqıtta pion gúlin toyda kelinshektiń uslap shıǵatuǵın gúldástesine qosıw dástúrge aylanǵan. Sebebi onıń sulıwlıǵı sırttan qaraǵanda ózgeshe bir estetikanı inám etedi. Pion gúli haqqında maǵlıwmatqa iye bolar ekenbiz, bul gúldiń tamırınan baslap ashılǵan gúline shekem paydalı ekenin biliwimizge boladı.

## Derekler
# Reyunyon

**Reyunyon** (fran. *Réunion*, rus. *Реюньон*) — Franciyanıń sırttaǵı regionı. Hind okeanındaǵı birdey atamadaǵı atawda, Madagaskardan 700 km shıǵısta jaylasqan.
# UelsKirill

| Uels Cymru Wales |
| --- |
|  |  |
| Uels bayraǵı | Uels gerbi |
| Uels |
| Koordinataları: | 51° 29′ 0″ N, 3° 11′ 0″ W |
| Gimni: | Hen Wlad Fy Nhadau |
| Mámleket: | Uels |
| Paytaxtı: | Cardiff |
| Rásmiy tili: | Uels tili |
| Maydanı: | 20,779 km² |
| Xalqı: | 2,999,300 (2009) |
| Tıǵızlıǵı: | 140 adam/km² |
| Tariyxı: | 1056 |
| ISO 3166-2: | GB |

**Uels** — Ullı Britaniyadaǵı mámleket esaplanadı. Xalqınıń sanı 2,999,300 adamǵa shamalas. Uels xalqınıń kópshiligi Uels tilinde sóyleydi.

Uels Britaniya atawlarında jaylasqan Angliya hámde Shotlandiya menen shegaralasadı. Paytaxtı - Kardiff, óz náwbetinde mámlekettiń eń úlken qalası esaplanadı. Basqa úlken qalaları - Bangor, Nyuport hám Suonsi.

Uels paytaxtı Cardiff
Uels kartası
Newport
## Geografiyası

Ol Angliya, Irlandiya mámleketleri menen qońsılas.
# Djini koefficienti

Dúnya mámleketleriniń 2018-jılǵı milliy dáramatlarınıń bólistiriliwi boyınsha Djini indeksi, Jáhán Banki maǵlıwmatları tiykarında
**Djini koefficienti** — belgili bir mámleket yamasa region kóleminde jámiyettiń qandayda bir parametr boyınsha qatlamlarǵa bóliniw dárejesiniń statistikalıq kórsetkishi bolıp tabıladı. Bul kórsetkish tiykarınan ekonomikalıq teńsizlikti ólshew ushın paydalanıladı.

Djini koefficienti 0 menen 1 arasında ózgeriwi múmkin. Onıń mánisi nolden qansha qashıqlasıp, birge jaqınlasa, jámiyette ekonomikalıq teńsizliktiń joqarılıǵın, yaǵnıy ulıwma dáramattıń basım kópshilik bólegi xalıqtıń ayırım toparları qolında toplanǵanlıǵın bildiredi.

Djini indeksi — usı koefficienttiń procenttegi ańlatpası bolıp tabıladı.

## Derekler
# FutbolKirill

Futbol
**Futbol** bul sporttıń bir túri bolıp, onda 11 oyınshını óz ishine alǵan eki komanda domalaq top járdeminde bir-birine qarsı oynaydı. Futbol házirgi kúnde dúnyadaǵı eń ataqlı hám keń taralǵan sport túri esaplanadı.

## Derekler