Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

**Wayback Machine** (aytılıwı: *ˈweɪbæk maˈʃin*) onlayn-arxiv sanaladı. Oǵan 1996-jılı Massachusetts texnologiya institutı studentleri — Brewster Kahle hám Bruce Gilliat tiykar salǵan. Wayback Machineǵa Internet Archive kommerciyalıq emes kitapxanası iyelik etedi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rásmiy saytı (ing.)
# DúyshembiKirill

**Dúyshembi** — birinshi hápte kúni Grigoriy kalendarı boyınsha, ibrahimiyler (evrey-xristian-musılman) esabına kóre ekinshi kún esaplanadı.

**Dúyshembi** (parsısha) — hápteniń birinshi kúni.

Dúyshembi kúniniń basqa mádeniyat sheńberlerinde isletiliwi| Til | atalıwı | mánisi | tiyisli esletpeler |
| --- | --- | --- | --- |
| Latın | dies lunae | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Albansha | E hënë | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Italyansha | lunedì | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Islandshaa | mánudagur | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Katalansha | dilluns | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Qurdsha | Dû Şeme | ekinshi hafta kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Ispansha | lunes | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Farańsha | lundi | Ay kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Esperanto | lundo | Ay kúni | roman tillerinen awdarma |
| Bengalsha | সোমবার | ekinshi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| orta ásir olmonshasıda | mānetag | AY-Kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Nemisshe | Montag | AY-Kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Inglis | Monday | AY-Kúni | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Mojarsha | hétfő | Jeti hápte dıń bas kúni | Hafta boshi |
| Litvasha | pirmadienis | birinchi kun | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Estonsha | esmaspäev | birinchi kun | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Russsha | Понедельник *Ponedel'nik* | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Polyaksha | Poniedziałek | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Portugaliya | Segunda-feira |
| Kashub | Pòniedzôłk | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Xorvatsha | Ponedjeljak | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Bolgarsha | Понеделник *Ponedelnik* | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Ukrainsha | Понеділок *Ponedilnok* | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Chexisha | pondělí | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Serbshe | Понедељак / Ponedeljak | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Slovaksha | Pondelok | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Slovenshe | Ponedeljek | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Bosniya | Ponedjeljak | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Makedonsha | Понеделник *Ponedelnik* | hápteden keyingi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Túrkshe | Pazartesi | ekshembi (bazar ) ertesi, yakshanbadan keyingi kún | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Grekshe | Δευτέρα *deutéra* | Ekinshi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Arabsha | الاثنين *al-ithnayn* | ekinshi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Parsısha | دوشنبه *do-schambe* | ekinshi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Yahudiyshe | יום שני *jom scheni* | ekinshi (kún) | tuwrıdan-tuwrı awdarma |
| Koreysshe | 월요일 *wolyoil* | Ay-hápte kúni | Karea hápte kúnleri álem-aspan dene atamaları menen ataladı |

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# Siyshembi

**Siyshembi** parsı til parsısha se — úsh) — dúyshembi hám sárshembi arasındaǵı hápte kúni. AQShta ádette saylawlar siyshembi kúnleri bolıp ótedi. Latın Amerikası hám Ispaniyada 13-sáne siyshembige tuwrı kelgen kún áwmetsiz dep esaplanadı.

**Siyshembi** — hápteniń dúyshembiden keyingi, sárshembiden aldınǵı ekinshi kúni. Qarań: Hápte.

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# Sárshembi

**Sárshembi** (parsısha *sár* — tórt) — siyshembi hám piyshembi arasındaǵı hápte kúni. **Sáhárshembi** dep te ataladı.

**Sárshembi** (parsı.táj sár — tórt hám shembi) — hápteniń ekshembiden keyingi úshinshi kúni.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# PiyshembiKirill

**Piyshembi** (parsısha *panj* — bes) — sárshembi hám juma arasındaǵı hápte kúni. Birlesken Korollikte saylawlar piyshembi kúnleri ótkeriledi. SSSRde bul kún «Balıq kúni» dep járiya etilgen. Ózbekstanda piyshembi kúni palaw pisiriw ádeti bar.

**Piyshembi** (parsı) - hápteniń sárshembiden keyingi, jumadan aldınǵı tórtinshi kúni (qarań: Hápte).

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# JumaKirill

**Juma** — piyshembi hám shembi arasındaǵı hápte kúni.

Juma (arabsha — jám bolıw) — 1) Grigoriy kalendarında hápte quramına kirgen kúnlerden besinshisiniń atı; 2) musılmanlar kalendarında altınshı kún atı. Islam dininde «sayyid ul-ayyom» — kúnlerdiń muqaddesi sıpatında ullılanadı. Juma kúni pesin namazı ornına Juma namazı oqıladı. Imam-xátipler namaz aldınan yarım saat shamasında mavʼiza (diniy waz) oqıydı. Soń eki márte azan aytılıp, úlken jámáát penen namaz óteledi. Musılman mámleketlerinde Juma kúnin dem alıs kúni dep belgilegen bolsa da, negizi bul kúni dem alıw shárt emes. Sebebi Quranı Kárimniń «Jumʼa» súresinde: «Juma namazın oqıp bolǵanlarıńızdan keyin (kásip-óner, sawda-satıq jumıslarıńızǵa qaray) tarqap ketiń hám Allanıń nesiybesi (rızqı)n sorań» (Abdulaziz Mansur awdarması) delingen.

## Derekler
# ShembiKirill

**Shembi** — juma hám ekshembi arasındaǵı hápte kúni.

**Shembi** — parsısha kún degen mánini ańlatadı — Grigoriy kalendarı boyınsha hápteniń jumadan keyingi, ekshembidenvaldınǵı kúni. Islamnan ilgeri arablarda shembi dáslep muqaddes kún sanalǵan. Islam dininde juma ibadat hám dem alıw kúni dep qabıl qılınǵanınan soń, shembi hápteniń baslanıw kúni bolıp qalǵan. Basqa kúnler soǵan muwapıq ráwishte atalǵan. Mısalı, ekshembi — birinshi kún, dúyshembi — ekinshi kún, siyshembi — úshinshi kún, sárshembi — tórtinshi kún, piyshembi — besinshi kún.

Áyyemgi yahudiyler dástúrinde shembi kúni muqaddes kún esaplanadı. Ruslardaǵı «subbota» sózi yahudiylerdiń «shabbot» (diniy bayram) sózinen alınǵan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |

## Derekler
# EkshembiKirill

**Ekshembi** (parsı-tájiksheden *ek* — bir hám *shembi*) shembi hám dúyshembi arasındaǵı hápteniń jetinshi hám sońǵı kúni bolıp tabıladı. Xalıq ishinde bazar kúni, qala kúni dep te júritiledi.

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# QuyashKirill

Quyash
**Quyash** yákı **Kún** (simbolı: ) — Quyash sistemasınıń jeke-bir juldızı. Quyashtıń qasınan, sistemanıń qalǵan obyektleri: planetalar hám olardıń joldasları, kishi planetalar hám olardıń joldasları, asteroidlar, meteoritler, kometalar hám de kosmos tozanı aylanadı. Quyashtıń massası putin Quyash sistemasınıń jámı massasınıń 99,866 %-ine tuwrı keledi. Quyashtıń nurları Jerde tirishiliktiń bolıwın támıynleydı, (fotosintezdiń baslanıwı ushın jaqtılıq kerek) hám klimatqa tásır etedi.
# KalendarKirill

**Kalendar** bul kalendar sánelerin kúnlerge belgilew sisteması. *Sáneler* aspandaǵı zatlar, máselen kún yamasa aydıń qozǵalıwına tiykarlanǵan bolıwı múmkin.

**Kalendar** jáne de jazılǵan sistemanı kórsetiwshi qanday da bir zattı (ádette qaǵazdı) ańlatıw ushın qollanıladı (máselen, stol ústindegi kalendar).

Bul termin rejelestirilgen waqıyalar toplamın ańlatıw ushın da qollanıladı (máselen, kort kalendarı). Batıs xalıqlarınıń kópshiligi Gregoriy kalendarın qollanadı.

## Qosımsha qarań

* Anno Domini (AD)
* Jańa Era (CE)

## Sırtqı siltemeler

* Kalendar
# Ay

Ay
Aydiń fazalari
**Ay** (simbolı: ) — Jerdiń tábiyiy joldası.

Ay — Jerdiń taábiyiy jldası. Ay ózinen nur shashpaydı, Quyashtan túsken nurdı qaytaradı. Ay Jerdiń aátirapın derlik bir ayda bes márte aylanıp shıǵadı. Jer, Quyash haám Aydıń aspanda bir-birine salıstırǵanda jaylasqan wrnına qarap wl bizge haár qıylı blıpkórinedi. Yeger dıqqat benen qarasańız jańa Ay, wraq túrinde bla-
dı. Yendi yeslep qalıń: jańa Ay keshqurın Quyash batqanda batıs
taárepte kórinedi, yeski tamamlanıp atırǵan Ay yerte tańda Quyash
shıqpastan aldın shıǵıs taárepte kózge taslanadı (7-súwret). Yeger Ay
sheńber túrinde blsa, tlǵan Ay delinedi. Aydıń 14—15-kúnleri Ay tlısadı. Aydıń tutılıwı tlǵan Ay kúnlerine tuwrı keledi. Ay, Jer, Quyash aspanda bir sızıqqa tuwrı kelip qalǵanda Ay tutıladı.Quyash haám Aydıń Jerdi tartıwı naátiyjesinde teńiz haám de keanlarda turaqlı raáwishte suwdıń qalqıwı yaǵnıy suwdıń kóterilip, paáseyiwi júz beredi. Suwdıń kóterilip qaytıwı quyashtıń tartıwına qaraǵanda Ay tartqanda yeki yese kúshli bladı.Adamlar aspan denelerin baqlaw naátiyjesinde Ay haám Quyash kalendarların dúziwdi, qurǵaqlıq haám keanlarda turǵan wrınların anıqlagan.
# AstronomiyaKirill

Crab Nebula
**Astronomiya** (grekshe *astron* (ἄστρον) — "juldiz" hám *nomos* (νόμος) — "kanun" sózlerinnen) aspan deneleri, máselen juldizlar, planetalar, kometalardi hámde galaktikalardi úyrenetuǵin ilim.