# XristianlıqKirill

Dúnyadaǵı xristianlardıń global jayılıwı. (Qoyıw reńde berilgen mámleketlerde xristianlardıń sanı kóbirek).
**Xristianlıq** — dúnyada eń keń tarqalǵan diniy isenim. Evropa, Amerika mámleketlerinde, Avstraliyada, aktiv missionerlik háreketi nátiyjesinde Afrika, Jaqın shıǵısta hám Uzaq shıǵıstıń birneshe aymaqlarında keń jayılǵan. Jáhande bul dinge shama menen 2,5 milliard adam sıyınadı. Xristianlıqtıń tiykarǵı ideyası quday adam — Iisus Xristos (Isa Masih; Isa) haqqındaǵı ráwayatlar menen baylanıslı. Xristianlıq táliymatına kóre, Quday jalǵız, biraq ol muqaddes úshlikte júzege shıǵadı, degen qaras bar. Isa keleshekte tiriler hám óliler ústinen húkim shıǵarıw ushın aqıret kúni jerge qaytıp keledi, dep uqtırıladı. Onıń úgitlerine, násiyatlarına ámel etkenler turmıs mashaqatlarına ol sıyaqlı shıdam bergenlerǵana oldúnyada ajr (sıylıq)ǵa erisedi. Xristianlıqtıń aqidaları, isenim talapları, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normaları, sheklewleri Bibliya hám basqa muqaddes kitaplarda óz sáwleleniwin tapqan. Xristianlıq I ásirdiń 2-yarımında Rim imperiyasınıń shıǵısında jasawshı evreyler arasında payda bolǵan. Dáslep xristianlıq fetishizmnen ajıralıp shıqqan. Shıǵıs dinlerine tán ayırım qaraslar da onda óz sáwleleniwin tapqan. Xristian jámáatleriniń sociallıq quramı waqıt ótiwi menen ruwxanıyler hám ápiwayı jámáat aǵzalarına bólingen. Ayırım ayırım jámáatler ortasındaǵı baylanıslardıń bekkemleniwi episkop basshılıg`ındaǵı shirkewdiń shólkemlestiriliwine alıp keldi. Shirkew úlken baylıq toplap, siyasıy kúshke aylanıp barǵan. Dáslep xristianlardı quwdalaǵan Rim imperatorları keyin ala Xristian táreptarları boldı. IV ásirde Xristianlıq Rim imperiyasında bar bolǵan sociallıq dúzim hám onıń tártiplerin qorǵaytuǵın mámleketlik dinga aylandı. Rim imperiyasınıń batıs hám shıgısındaǵı ózine tán tariyxıy rawajlanıw Xristian shirkewin ekige: katolik(imperiyanıń batıs bólimi) hám pravoslav(shıǵıs bólimi) bóliniwine alıp keldi. Xristianlıqtıń ekige bóliniwi 1054-jılda rásmiy tán alınǵan bolsa da, biraq bul process XIII ásirdiń baslarında tamamlanǵan. XVI ásirde Reformaciya nátiyjesinde Evropadaǵı bir qatar shirkewler katolikten ajıralıp shıǵıp, Xristianlıqtıń úshinshi tiykarǵı aǵımı – protestav júzege keldi. 19-ásirdiń aqırında xristian shirkewleriniń missionerlik iskerligi kúsheydi.

Eramızdıń baslarında Xristianlıq Orta Aziyada, tiykarınan Marv hám Baktriyada keń tarqalǵan. Sol dáwirlerde Orta Aziyada xristianlardıń bolǵanın shirkew, monastr, Xristianlıqqa tiyisli buyım, qábirtas hám teńge sıyaqlı tariyxıy materiallıq derekler dálilleydi. Arablar basqınshılıǵınan soń xristian jámáatleriniń iskerligi toqtaǵan. Xristianlıqtı Turkistan úlkesinde keyingi payda bolıwı 19-ásirdiń 40-jıllarına tuwrı keledi. Orta Aziyadaǵı pravoslav shirkewleriniń birinshisi 1847-jılda Sırdárya wálayatındaǵı Raim qorǵanında qurıldı. Sonnan keyin Áwliye ata (1866), Julek hám Marki (1866), Turkistan (1866), Chinaz (1868), Oratóbe (1867), qorǵanları, Tashkent(1865), Shımkent (1868), Jizzaqta pravoslav jámáatleri dúzilip, olarda hárdayım áskeriy ruwxanıyler iskerlik júritken. Soń Zarafshan, okrugine qaraslı Samarqand hám Kattaqorǵanda da jámáatler qáliplesti. 1871-jıl Rossiya imperatorınıń pármanına bola, Turkistan yeparxiyası dúzilip, onıń orayı Verniy (h`zirgi Almaata) qalasında jaylastı. 20-ásir baslarına kelip Turkistanda 306 pravoslav shirkewi bar edi. Bunnan tısqarı, úlkede 10,1 mıń staroobryadshılar, 8,2 mıń lyutershiler, 7,8 mıń katolik, 26 mıń yaxudashılar, 17,1 mıńǵa jaqın basqa dinge tiyisli adamlar jasaǵan. 1916-jıl aqırında yeparxiya orayı Tashkentke kóshirildi. Bul waqıtta Tashkentte 16 shirkew iskerlik júritken. 1936-jılda Rus pravoslav shirkewi Patriarxınıń qararına tiykar, yeparxiya Tashkent hám Orta Aziya hámde Almaata hám Qazaqstan yeparxiyası atı menen 2 ge ajıratıladı. Tashkent hám Orta Aziya yeparxiyası quramına Ózbekistannan tısqarı Qırǵızstan, Tájikstan hám Túrkmenstandaǵı rus pravoslav shirkewleri de kirgen. Házirgi kúnde Ózbekistanda Xristianlıqtıń túrli aǵımlarına tiyisli dindarlar jasaydı.

Islam dini kirip keliwinen aldın Orta Aziyaǵa Isa Masix táliymatı bazı Evropa mámleketlerinen aldınıraq jetip kelgen.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın

* Gill, Robin*. The Cambridge companion to Christian ethics*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2001. ISBN 978-0-521-77918-0.
* Gunton, Colin E.*. The Cambridge companion to Christian doctrine*. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1997. ISBN 978-0-521-47695-9.
* MacCulloch, Diarmaid. *Christianity: The First Three Thousand Years* (Viking; 2010) 1,161 pp.; survey by leading historian
* MacMullen, Ramsay*. Voting About God in Early Church Councils*. New Haven, CT: Yale University Press, 2006. ISBN 978-0-300-11596-3.
* ; Sally Bruyneel*Introducing Christianity*. Maryknoll, N.Y.: Orbis Books, 2003. ISBN 978-1-57075-395-4.
* ; Collins, Michael*The story of Christianity*. New York: Dorling Kindersley, 1999. ISBN 978-0-7513-0467-1.
* Ratzinger, Joseph*. Introduction To Christianity (Communio Books)*. San Francisco: Ignatius Press, 2004. ISBN 978-1-58617-029-5.
* Roper, J.C., *Bp*. (1923), *et al.*. *Faith in God*, in series, *Laymanʼs Library of Practical Religion, Church of England in Canada*, vol. 2. Toronto, Ont.: Musson Book Co. *N.B*.: The series statement is given in the more extended form which appears on the book’s front cover.
* Robinson, George*. Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals*. New York: Pocket Books, 2000. ISBN 978-0-671-03481-8.
* *"Foreword. The University as a European Institution," in: A History of the University in Europe. Vol. 1, Universities in the Middle Ages*. Cambridge University Press, 1992. ISBN 0-521-36105-2.
* ; Wainwright, Geoffrey*The Oxford history of Christian worship*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press, 2006. ISBN 978-0-19-513886-3.
* *Culture, enseignement et société en Occident aux XIIe et XIIIe siècles*, 1st, Presses universitaires de Rennes in Rennes. ISBN 978-2-86847-344-8.
* Wagner, Richard*. Christianity for Dummies*. For Dummies, 2004. ISBN 978-0-7645-4482-8.
* Webb, Jeffrey B.*. The Complete Idiot's Guide to Christianity*. Indianapolis, Ind: Alpha Books, 2004. ISBN 978-1-59257-176-5.
* Wills, Garry, „A Wild and Indecent Book“ (review of David Bentley Hart, *The New Testament: A Translation*, Yale University Press, 577 pp.), *The New York Review of Books*, vol. LXV, no. 2 (8 February 2018), pp. 34-35. Discusses some pitfalls in interpreting and translating the New Testament.

## Sırtqı siltemeler

* „Xristianlıq“. *Encyclopædia Britannica* (ing.)
* „Xristianlıq dini“. *BBC* (ing.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |