Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Geografiyalıq koordinatlar

Geografiyalıq boylıq (ekvatorǵa perpendukilyar sızıqlar) hám geografiyalq keńlik (ekvatorǵa parallel sızıqlar)
**Geografiyalıq koordinatlar** — geodeziyalıq hám astronomiyalıq koordinatlardıń ulıwmalastırılǵan túsinigi bolıp, ápiwayı sóz benen aytqanda bul Jerdegi qálegen noqattıń ornın belgileytuǵın keńliktiń hám boylıqtıń mánisleri. Jerdegi kópshilik noqatlardıń koordinatları bir waqıttıń ózinde hám keńlik hám boylıqqa iye. Esaptan tısqarılar — Arqa hám Qubla polyusler. Geografiyalıq polyuslerde boylıq joq, sebebi barlıq meridianlar polyusta birlesedi. Sol ushın Arqa polyustıń geografiyalıq koordinatları 90° a. k., Qubla polyustıń geografiyalıq koordinatları bolsa 90 ° q. k. dep kórsetiledi.

## Geografiyalıq keńlik hám boylıq

Noqattıń **geografiyalıq keńligi** — ekvatordan berilgen noqatqa shekem bolǵan meridian doǵasınıń gradustaǵı mánisi. Ol 0° (ekvator) tan 90° (polyus) qa shekem ózgerip turadı. Ádette arqa hám qubla keńliklerge bólinedi, qısqasha a.q. hám q. k. delinedi.

Ekvatordıń qublasındaǵı hár qanday noqat qubla keńlikke iye boladı hám ekvatordıń arqasındaǵı hár qanday noqat arqa keńlikke iye boladı. Hár qanday noqattıń geografiyalıq keńligin anıqlaw ol jaylasqan paralleldiń keńligin anıqlawdı ańlatadı.

Noqattıń **geografiyalıq boylıǵı** — bul bas meridiannan berilgen noqatqa shekemgi bolǵan parallel doǵanıń gradustaǵı mánisi. Bas (nollik yamasa Grinvich) meridian London qasında jaylasqan Grinvich observatoriyasınan ótedi. Bul meridiannıń shıǵısındaǵı barlıq noqatlardıń boylıǵı shıǵıs, batısındaǵı noqatlardıń boylıǵı bolsa batıs dep aytıladı. Boylıq 0 den 180° qa shekem ózgerip turadı.

Hár qanday noqattıń geografiyalıq boylıǵın anıqlaw ol jaylasqan meridiannıń mánisin anıqlawdı ańlatadı.

## Derekler
# EtnoxoronimKirill

**Etnoxoronim** (grekshe: *ἔθνος*, «xalıq» + grekshe: *χῶρος*, «jer/aymaq» + grekshe: *όνυμα*, «atı») — belgili bir aymaqta turmıs keshiretuǵın yamasa sol aymaqtan kelip shıqqan xalıqtıń (adamnıń) toponim menen belgilengen ataması bolıp tabıladı. Mısalı, Nókis — *nókisli(ler)*, Qazaqstan — *qazaqstanlı(lar)*, Ispaniya — *ispaniyalı(lar)*.

Qaraqalpaq tilinde etnoxoronimge baylanıslı arnawlı jazılǵan qaǵıyda joq, biraq qandayda bir aymaq turǵın(lar)ın sıpatlaw ushın sol aymaq atına *-lı/-li* qosımtaları qosıladı. Bunda qaraqalpaq tiliniń grammatikalıq qaǵıydaları boyınsha aymaq atı juwan buwınǵa pitse *-lı* qosımtası, al jińishke buwınǵa pitse *-li* qosımtası qollanıladı.

Awızeki qaraqalpaq tilinde jergilikli etnoxoronimlerdiń joqarıdaǵı qaǵıydaǵa boysınbaytuǵın formaları da ushırasadı: Kegeyli — *kegeylishi(ler)*, Xalqabad — *xalqabadshı(lar)*.
# DSTKirill

**Jazǵı waqıt** — jıldıń jaz aylarında tiyisli (regionlıq waqıt) sheńberinde málim bir muǵdarda (ádetde 1 saatqa) saat waqtıniń aldınǵa jılısıwı bolıp tabıladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Jazǵı waqıt ámelde bolǵan hám bolmaǵan mámleketler dizimi
*  (inglizshe)