Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 892

|  |  |
| --- | --- |
| **ათასწლეული:**  | ძვ. წ. I · **I** · II |
| **საუკუნე:**  | VIII · **IX** · X |
| **წლები:** | 889 · 890 · 891  **892** 893 · 894 · 895 |

**892 წელი სხვა კალენდრებში**| გრიგორიანული კალენდარი | 892 *DCCCXCII* |
| იულიანური კალენდარი | 891—892 (5 იანვარიდან) |
| იულიანური კალენდარი ბიზანტიურ ერასთან | 6400—6401 (5 სექტემბერიდან) |
| ებრაული კალენდარი  | 4652—4653  |
| ისლამური კალენდარი | 278—279 |
| ძველქართული კალენდარი | (21 მარტიდან) |
| - *სამყაროს შექმნიდან* | 6495—6496 |
| - *ქრისტეს შობიდან* | 892 (*ყჟბ*) |
| - *ქორონიკონით* | *XII* მოქცევა და 112 (*რიბ*) წელი |
| ძველსომხური კალენდარი | 3384—3385 (11 აგვისტოდან) |
| სომხური საეკლესიო კალენდარი | 341 *ԹՎ* *ՅԽԱ*
 |
| ეთიოპური კალენდარი | 884—885 |
| რომის დაარსებიდან | 1644—1645 (25 აპრილიდან) |
| ძველინდური კალენდარი |  |
| - *ვიქრამ-სამვატი* | 948—949 |
| - *შაკა სამვატი* | 814—815 |
| - *კალი-იუგა* | 3993—3994 |
| ირანული კალენდარი | 270—271 |
| ბუდისტური კალენდარი | 1435 |
| იაპონური წელთაღრიცხვა |  |
| ჩინური კალენდარი | 3588—3589 辛亥 — 壬子 თეთრი ღორი — შავი ვირთხა |

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
892892 (რვაას ოთხმოცდათორმეტი) წელი** — იულიუსის კალენდრის ნაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა შაბათი. ეს წელი არის IX საუკუნის მე-10 დეკადის მე-2 წელი.

## მოვლენები

* ვიკინგები მეორედ დაესხნენ თავს პრიუმის სააბატოს.

## დაიბადნენ

### იანვარი

### თებერვალი

### მარტი

### აპრილი

### მაისი

### ივნისი

### ივლისი

### აგვისტო

### სექტემბერი

### ოქტომბერი

### ნოემბერი

### დეკემბერი

### თარიღი უცნობია

* ტანგ აიდი — ჩინეთის უკანასკნელი იმპერატორი ტანგის დინასტიიდან.

## გარდაიცვალნენ

### იანვარი

### თებერვალი

### მარტი

### აპრილი

### მაისი

### ივნისი

### ივლისი

* 13 ივლისი: არნი, ვიურცბურგის ეპისკოპოსი.

### აგვისტო

### სექტემბერი

### ოქტომბერი

* ოქტომბერი: ადალჰემი — ტრუას გრაფი (საფრანგეთი).
* 15 ოქტომბერი: ალ-მუთამიდი — აბასიანთა სახალიფოს ხალიფა. (დ. 844)

### ნოემბერი

### დეკემბერი

### თარიღი უცნობია

* ბალაზური — არაბი ისტორიკოსი (დ. დაახლ. 820)
* ბრანიმირი — ხორვატიის თავადი
* თეოდორა თესალონიკელი — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი
# დელტა

დელტა გრენლანდიის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე
მეკონგის დელტა
**დელტა** — მდინარის ქვემო წელის დადაბლება, ზღვაში ან ტბაში შეჭრილი მდინარის შესართავი, რომელიც აგებულია ნარიყით და გადაკვეთილია მეტნაკლებად დატოტვილი მდინარის ნაკადებითა და ფშანებით. დელტა წარმოიქმნება მდინარის ჩამონადენის, ზღვის ღელვის, მოქცევებისა და წყლის მიმოდენის რთული ურთიერთმოქმედების შედეგად. დელტის ზრდას ხელს უწყობს მდინარის მყარი ჩამონადენის სიუხვე, წყალსატევის (ზღვის, ტბის) დონის დაწევა (ან ხმელეთის ნაპირის აზევება).

განასხვავებენ დელტის ტიპებს: ნისკარტისებრი (ტიბრი), ლაპოტური (მისისიპი), ბლოკირებული (კამჩატკა), გამოშვერილი, მომრგვალებული ზღვის კიდით (ნიგერი), მრავალკუნძულიანი (ვოლგა), ჩაჭრილი (ნევა). ნოყიერი და დანესტიანებული ნიადაგების გამო ზოგი დელტა ინტენსიური მიწათმოქმედების რაიონია; ამ მხრივ აღსანიშნავია მდინარეების ნილოსის, ხუანხესა და განგის ვრცელი დელტები.

დელტა უწოდა ჰეროდოტემ მდინარე ნილოსის შესართავს, მდინარის ორი მთავარი ნაკადის სამკუთხა ფორმის გამო, რომელიც ბერძნული ანბანის ასომთავრულ Δ (დელტას) მიამსგავსა.

დელტების დიდი ნაწილი აგებულია წვრილმარცვლოვანი დანალექებით, ქვიშებით და თიხოვანი მასალით შეზავებული ალევრიტებით. დელტური დანალექებისათვის დამახასიათებელია მეტად მრავალფეროვანი ფენობრიობა. დელტური დანაგროვების სიმძლავრე აღწევს რამდენიმე ასეულ და ათას მეტრს. მაგალითად მდინარე ნიგერის დელტური დანალექების სიმძლავრე 8 კილომეტრია. დელტის ზრდის სიჩქარე მერყეობს რამდენიმე მეტრიდან რამდენიმე ასეულ კილომეტრამდე წელიწადში. დიდი მდინარეების დელტები ხშირად დიდ ფართობს იკავებს. მდინარე ამაზონის დელტის ფართობია 100 ათ. კმ², მისისიპისა — 80 ათ. კმ², მდინარე ლენისა — 28 ათასი კმ², მდინარე ვოლგისა — 19 ათასი კმ². მდინარე სულაკი კასპიის ზღვას ერთვის ერთი შესართავით, ხოლო მდინარე ვოლგა, რომელსაც მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მორფოლოგიურად რთული დელტა აქვს, კასპიის ზღვას ტოტებით, ფშანებითა და პატარა მდინარეებით ჩაერთვის, რომელთა რაოდენობა 500-მდეა.

დელტებს წარმოქმნის საქართველოს მდინარეებიც. აღსანიშნავია მდინარეების რიონისა და ჭოროხის დელტები. რიონის დელტაში გაშენებულია ქალაქი ფოთი თავისი გარეუბნებითა და ნავსადგურით. იგი მოწყვლადი დელტაა. მდინარე ჭოროხის დელტა მოიცავს სანაპირო ტერიტორიას საქართველოს სახელმწიფო საზღვრიდან (თურქეთთან) მდინარე ყოროლისწყლის შესართავამდე. მისი ფართობია 85 კმ². დელტის ხმელეთის თითქმის 70% უჭირავს ქალაქ ბათუმს თავისი გარეუბნებით და ადლიის აეროპორტს, 15% აგროსავარგულები და პლაჟებია. აღსანიშნავია აგრეთვე მდინარე მტკვრის დელტა აზერბაიჯანში, შესართავამდე 25 კმ-ზე მტკვარი ორ ტოტად იყოფა და ქმნის დელტას, რომლის ფართობია დაახლოებით 100 კმ².

დელტური ნალექები ეწოდება მდინარის შესართავისპირა რაიონის მექანიკური შედგენილობის სხვადასხვაგვარ ნალექს; ნამარხ დელტებში ხშირად გვხვდება ნახშირის ფენები. დელტის რაიონში წარმოიქმნება ეგრეთ წოდებული დელტური ნაპირი — დაბალი და მოვაკებული, ხშირად ლაპოტური ან თითისებურად განტოტებული ნაპირი, რომელიც აგებულია ფხვიერი ნაყარით. ბერდფუტი წარმოადგენს მდინარის დელტას, რომელიც მოყვანილობით წააგავს „ჩიტის თათს“.

## იხილეთ აგრეთვე

* გამოზიდვის კონუსი
* ესტუარი

## რესურსები ინტერნეტში

* დელტა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
* დელტების მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)

## სქოლიო
# ციუიფუ

| კონფუცის ტაძარი, საფლავი და კონგის ოჯახის სახლი ციუიფუში |
| --- |
|  კონფუცის ტაძარი |
| ქვეყანა |
{{ქვეყნის მონაცემები  ჩინეთი
| ქვეყნის დროშა2
| name =  ჩინეთი
| variant =
| size =
}} |
| ტიპი |
კულტურული |
| კრიტერიუმები |
i, iv, vi |
| რეგიონი |
აზია-ოკეანეთი |
| გაწევრიანების ისტორია |
| გაწევრიანება |
1994  (მე-18 სესია) |
| ნომერი |
704 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | მსოფლიო მემკვიდრეობა UNESCO, ობიექტი № 704 ინგლ. • რუს. • ფრ. |

**ციუიფუ** (ჩინ.: 曲阜) — ქალაქი ჩინეთში, შანდუნის პროვინციაში. მდებარეობს პროვინციის დედაქალაქ ძინანიდან 130 კმ-ით სამხრეთით. ბოლო მონაცემებით, ქალაქის ურბანული მოსახლეობა 60 000 ადამიანია, ხოლო მთლიანი მისი ადმინისტრაციული რეგიონის 650 000.

ციუიფუ კონფუცის მშობლიური ქალაქია. მიჩნეულია, რომ ის ნის მთის სიახლოვეს დაიბადა. ქალაქში მდებარეობს არაერთი ისტორიული სასახლე, ტაძარი და სასაფლაო. ციუიფუს სამი ყველაზე ცნობილი კულტურული ძეგლია: კონფუცის ტაძარი, კონფუცის საფლავი და კონგის ოჯახის სახლი. აღნიშნული სამი ძეგლი 1994 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.

## იხილეთ აგრეთვე

* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ჩინეთში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია აზიასა და ოკეანეთში

## გალერეა

* კონფუცის შთამომავლების ძველი სახლი (კონგის ოჯახის სახლი)
* კონფუცის საფლავი
* კონფუცის ტაძრის ისტორიული გეგმა

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ციუიფუ UNESCO World Heritage Listing
* CCTV
* Qufu Normal University დაარქივებული 2007-01-09 საიტზე Wayback Machine.
* Asian Historical Architecture: Qufu
* qufu.pomosa.com: Extensive photos from 2004 დაარქივებული 2018-12-15 საიტზე Wayback Machine.
* Panoramic photo of Confucius Temple დაარქივებული 2011-07-24 საიტზე Wayback Machine.
* Photographs of a Confucian Temple ceremony
* Confucian website დაარქივებული 2001-04-05 საიტზე Wayback Machine.
* A photo tour of Qufu from 2008დაარქივებული 2017-12-30 საიტზე Wayback Machine.
# 608

|  |  |
| --- | --- |
| **ათასწლეული:**  | ძვ. წ. I · **I** · II |
| **საუკუნე:**  | VI · **VII** · VIII |
| **წლები:** | 605 · 606 · 607  **608** 609 · 610 · 611 |

**608 წელი სხვა კალენდრებში**| გრიგორიანული კალენდარი | 608 *DCVIII* |
| იულიანური კალენდარი | 607—608 (4 იანვარიდან) |
| იულიანური კალენდარი ბიზანტიურ ერასთან | 6116—6117 (4 სექტემბერიდან) |
| ებრაული კალენდარი  | 4368—4369  |
| ისლამური კალენდარი | 14 BH — 13 BH |
| ძველქართული კალენდარი | (21 მარტიდან) |
| - *სამყაროს შექმნიდან* | 6211—6212 |
| - *ქრისტეს შობიდან* | 608 (*ქჱ*) |
| - *ქორონიკონით* | *XI* მოქცევა და 360 (*ტჲ*) წელი |
| ძველსომხური კალენდარი | 3100—3101 (11 აგვისტოდან) |
| სომხური საეკლესიო კალენდარი | 57 *ԹՎ* *ԾԷ*
 |
| ეთიოპური კალენდარი | 600—601 |
| რომის დაარსებიდან | 1360—1361 (24 აპრილიდან) |
| ძველინდური კალენდარი |  |
| - *ვიქრამ-სამვატი* | 664—665 |
| - *შაკა სამვატი* | 530—531 |
| - *კალი-იუგა* | 3709—3710 |
| ირანული კალენდარი | 14 BP — 13 BP |
| ბუდისტური კალენდარი | 1151 |
| იაპონური წელთაღრიცხვა |  |
| ჩინური კალენდარი | 3304—3305 丁卯 — 戊辰 წითელი კურდღელი — ყვითელი დრაკონი |

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
608608 (ექვსას რვა) წელი** — იულიუსის კალენდრის ნაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა ორშაბათი. ეს წელი არის VII საუკუნის 1-ლი დეკადის მე-8 წელი.

## მოვლენები

* საეკლესიო განხეთქილება ქართველ–სომეხთა შორის.

## დაიბადნენ

### იანვარი

### თებერვალი

### მარტი

### აპრილი

### მაისი

### ივნისი

### ივლისი

### აგვისტო

### სექტემბერი

### ოქტომბერი

### ნოემბერი

### დეკემბერი

### თარიღი უცნობია

## გარდაიცვალნენ

### იანვარი

### თებერვალი

### მარტი

### აპრილი

### მაისი

### ივნისი

### ივლისი

### აგვისტო

### სექტემბერი

### ოქტომბერი

### ნოემბერი

### დეკემბერი

### თარიღი უცნობია
# კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი

**ძეგლი** ფართო გაგებით — რაიმე ობიექტი, რომელიც ქვეყნის, ერის კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილია. ტიპოლოგიური ნიშნების მიხედვით შეიძლება დაიყოს ოთხ ძირითად კატეგორიად: არქეოლოგიის, არქიტექტურის და სახვითი ხელოვნების ძეგლები, აგრეთვე წერილობითი ძეგლები, რომელთაც ისტორიულ-შემეცნებითი ან ისტორიულ-მხატვრული მნიშვნელობა აქვს. ვიწრო გაგებით — ხელოვნების (სკულპტურული ან არქიტექტურული) ნაწარმოები, რომელიც შექმნილია ვისიმე ან რისამე ხსოვნის უკვდავსაყოფად. ძეგლისთვის დამახასიათებელია აქტიური საზოგადოების ზემოქმედების ფუნქცია, რომელიც მჟღავნდება როგორც იდეურ პროგრამაში, ისე მხატვრულ განხორციელებაში. ძეგლი ისე იდგმევა, რომ მისი ხილვა მრავალმა ადამიანმა შეძლოს. იგი მნიშვნელოვან როლს უნდა ასრულებდეს გარემოს ორგანიზებაში. ძეგლის პროტოტიპებს ჯერ კიდევ პირველყოფილ საზოგადოებასა და უძველესი აღმოსავლეთის ცივილიზაციებში ვხვდებით (მაგალითები, პირამიდები, ობელისკები და სხვა), პირველი მემორიალური დანიშნულების ძეგლი ანტიკურ სამყაროში შეიქმნა. ჩამოყალიბდა ძეგლის ძირითადი კომპოზიციური ტიპები — ალეგორიული და პორტრეტული ქანდაკებები, სკულპტურული ჯგუფები, ცხენოსანთა ქანდაკებები, სატრიუმფო თაღები, სვეტები, სტელები. შუა საუკუნეების შემდეგ ქრისტიანულ სამყაროში ძეგლის ყველაზე გავრცელებული სახეობა იყო ჯვარი. რენესანსის ეპოქიდან კი ყველა ტიპის ძეგლი ხელახლა გავრცელდა ევროპაში. დაიდგა საერო ხასიათი ძეგლები. XIX საუკუნიდან გაფართოვდა ძეგლის თემატიკა. მონარქებისა და მხედართმთავრების გვერდით გაჩნდა ხელოვანთა, მეცნიერთა, ლიტერატურულ გმირთა ძეგლები. XX საუკუნეში განსაკუთრებით აქტუალურია არქიტექტურის მემორიულ ნაგებობათა იდეა. იდეური და მხატვრული თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია დიდ სამამულო ომში (1941—1945) გამარჯვებისადმი მიძღვნილი მონუმენტები ყოფილ სსრ კავშირის მრავალ ქალაქში.

საქართველოში პირველი ქანდაკებები XIX საუკუნის II ნახევარში დაიდგა. უმთავრესი მიღწევები ამ სფეროში დაკავშირებულია ქართველი მოქანდაკეების (იაკობ ნიკოლაძე, ვალენტინ თოფურიძე, შოთა მიქატაძე, გიორგი ოჩიაური, გურამ კორძახია, ჯუანშერ მიქატაძე და სხვები) შემოქმედებასთან.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 266.
# ესტუარი

**ესტუარი** (ლათ. aestuarium — ზღვის მოქცევით წალეკილი ნაპირი) — მდინარის ერთტოტიანი ძაბრისებურად გაფართოებული შესართავი. წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც მდინარის მოტანილი მყარი მასალა შესართავთან კი არ ილექება, არამედ ზღვის დინებას ან მიმოქცევას ზღვაში შეაქვს.

შესართავი ესტუარის სახით გააჩნია მდინარეებს: გარონას, ლუარას, გვადალკვივირს, ტახოს, გვადიანას, დუეროს, ელბას, ტემზას, შენონს, სევერნს, სომას, ემსის (ევროპა); ანაბარს, პიასინას, ხატანგას, ნარბადას, იანძის (აზია); კონგოს, გამბიას (აფრიკა); კოლუმბიას, ჯეიმზს, წმინდა ლავრენტის მდინარეს (ჩრდილოეთი ამერიკა); პარანას, ესეკიბოს (სამხრეთი ამერიკა).

მდინარეთა ესტუარი გვხვდება მსოფლიოს მრავალ ადგილას, განსაკუთრებით იქ, სადაც განვითარებულია ხმელეთის შეჭრილ-შემოჭრილი უბნები.

ევროპაში უპირველეს ყოვლისა აღსანიშნავია მდინარე გარონას (შენაკად დორდონთან ერთად) ესტუარი, რომელიც ცნობილია ჟირონდის სახელწოდებით. მისი სიგრძე 75 კმ-ია, სიგანე კი (ქვემოთში) 10-15 კმ. მნიშვნელოვანია ასევე მდინარე ემსის ესტუარი (სიგრძე 20 კმ). ესტუართან ზღვა ძალიან ღრმაა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 240.
# კოტკა

| დასახლებული პუნქტი |
| --- |
| კოტკა ფინ. Kotka |
|  |
|

|  |
| --- |
| გერბი |
|  |

 |
| ქვეყანა |  ფინეთი |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| მმართველი | Henry Lindelöf და Esa Sirviö |
| დაარსდა | 1879 |
| ფართობი |
272.13 კმ² |
| ოფიციალური ენა | ფინური ენა  |
| მოსახლეობა | 50 029 (31 დეკემბერი, 2025)  |
| სასაათო სარტყელი | UTC+2 და UTC+3 |
| საფოსტო ინდექსი | 48100–48930 |
| ოფიციალური საიტი |  |
|  |
| **კოტკა** ვიკისაწყობში |

**კოტკა** (ფინ. Kotka) — ქალაქი ფინეთში, გაშენებულია კუნძულებზე, მდინარე კიუმი-იოკის მახლობლად, ფინეთის ყურის ჩრდილოეთ ნაპირთან. კიუმის ლიანის ადმინისტრაციული ცენტრი. რკინიგზით უკავშირდება კონტინენტს. ქვეყნის მთავარი საექსპორტო ნავსადგური (გააქვთ უმთავრესად ხე-ტყე). ხე-ტყის ხერხვა, ცელულოზა-ქაღალდის, შაქრის, ქიმიური მრეწველობა, მანქანათმშენებლობა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 701.

## სქოლიო
# ურუმჩი

| დასახლებული პუნქტი |
| --- |
| ურუმჩი უიღ. Үрүмчи ჩინ.: 乌鲁木齐 |
|  |
| ქვეყანა |  ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა |
| შიდა დაყოფა | ტიანშანის რაიონი, საიბაგჰის რაიონი, სინშის რაიონი, შუიმოგოუს რაიონი, ტოუტუნჰეს რაიონი, დაბანჩენგის რაიონი, მიდონგის რაიონი და ურუმჩის ოლქი |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| მმართველი | ილჰამ საბირი და Memtimin Qadir |
| ფართობი |
13783.1 კმ² |
| ცენტრის სიმაღლე |
800 მეტრი |
| მოსახლეობა | 4 054 369 (2020)  |
| სასაათო სარტყელი | UTC+8 და Xinjiang Time |
| სატელეფონო კოდი | 991 |
| საფოსტო ინდექსი | 830000 |
| საავტომობილო კოდი | 新A |
| ოფიციალური საიტი |  |
|  |
| **ურუმჩი** ვიკისაწყობში |

**ურუმჩი** (ჩინ.: 烏魯木齊) — ქალაქი სინძიანში, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში.
ურუმჩი ითვლება ზღვიდან დაშორებულ ერთ-ერთ უმსხვილეს ქალაქად მსოფლიოში. მდებარეობს ტიან-შანის ჩრდილოეთ მთებზე.
ურუმჩიში განთავსებულია ჩინეთის ქარენერგეტიკის უდიდესი ცენტრი.

ურუმჩი ალმათისა და პეკინის სარკინიგზო გზაზე მდებარეობს.

## რესურსები ინტერნეტში

* ურუმჩის ადმინისტრაციის ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2020-05-13 საიტზე Wayback Machine.
* ურუმჩის შემადგენლობა 1949-2000(ინგლისური)

## სქოლიო
# იანძი

| იანძი |
| --- |
|  მდინარე იანძის პანორამა |
|  |
| ქვეყანა |  ჩინეთი |
|  |
| სათავე |
ტიბეტის მთიანეთი |
|  |
| სიგრძე |
6 300 კმ |
| აუზის ფართობი |
1 808 500 კმ² |
|  იანძი ვიკისაწყობში |

**იანძი(ჩინ.: 長江 ჩანიანგი  — „გრძელი მდინარე“; იანგძიიანგი )* — მდინარე ჩინეთში, ყველაზე გრძელი მდინარე აზიაში და მესამე მსოფლიოში. მისი სიგრძე 6 418 კმ-ია. სათავეს იღებს ტიბეტის მთიანეთში და ჩაედინება აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვაში, ქალაქ შანხაის სიახლოვეს. იანძი ასევე მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე წყალუხვი მდინარეა. მის აუზში ჩინეთის მოსახლეობის ერთი მესამედი ცხოვრობს.

მდინარე ხუანხესთან ერთად, უდიდესია იანძის მნიშვნელობა ჩინეთის ისტორიაში, კულტურასა და ეკონომიკაში.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
იანძი მდინარე იანძი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ON THINNER ICE 如履薄冰: signs of trouble from the Water Tower of Asia, where headwaters feed into all the great rivers of Asia (by GRIP, Asia Society and MediaStorm)
* Yangtze River Gallery
# გზაგამტარი

საავტომობილო გზაგამტარი დარემი, შტატი ჩრდილოეთი კაროლინა, აშშ
**გზაგამტარი** — ხიდების ერთ-ერთი სახეობა, რომელიც ატარებს ერთ ან რამდენიმე საავტომობილო ან სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებებს მეორე გზის ან რამდენიმე გზების თავზე. გზაგამტარები უზრუნველყოფენ ტრანსპორტის და ფეხით მოსიარულეთა მოძრაობას გაუჩერებლივ გზების გადაკვეთის ადგილზე და შედეგად მნიშვნელოვნად ზრდიან ახლომდებარე სატრანსპორტო არტერიების და უსაფრთხო მოძრაობის გამტარუნარიანობას. ჩვეულებრივ გზაგამტარებს აგებენ ტრანსპორტის და/ან ფეხით მოსიარულეთა ყველაზე უფრო ინტენსიური მოძრაობის ადგილებში, ისინი სატრანსპორტო კვანძების შეუცვლელი ნაწილია.

## ისტორია

სავარაუდოდ პირველი გზაგამტარი აშენდა 1829 წელს აშშ-ის არმიის პოლკოვნიკ სტივენ ლონგის მიერ ვაშინგტონი — ბალტიმორის სარკინიგზო ლიანდაგებზე.

1905 წლის სარკინიგზო გზაგამტარი ლევინ კლოდზკიში, პოლონეთი
## მშენებლობა

გზაგამტარი რკინიგზის სავიოლოვსკის და რიგის მიმართულებაზე მოსკოვში, რუსეთი
გზაგამტარის პროექტირებისას მის სიმაღლეს განსაზღვრავენ იმ ტრანსპორტის გაბარიტებზე დამოკიდებულებით, რომელიც უნდა გავიდეს მის ქვეშ. გზაგამტარების ასაშენებლად ჩვეულებრივ იყენებენ მალურ და ჩარჩო კონსტრუქციებს, არკული გამოიყენება იშვიათად. შეიძლება გამოყენებული იქნეს როგორც კვეთებიანი მალური სისტემები (ბურჯებზე წყვეტით), ასევე არაკვეთებიანიც. ჩარჩოიან გზაგამტარებში მალური ნაშენი და ნაგებობის ბურჯები კონსტრუქციულად გაერთიანებულია, რის გამოც არსებობს ბურჯის სიგანის შემცირების შესაძლებლობა, რომელიც თავის მხრივ აუმჯობესებს გზაგამტარის ქვეშ მიმავალ სატრანსპორტო საშუალებების მძღოლთა მხედველობას. გზაგამტარების მალები მზადდება ლითონისგან ან ასაწყობი რკინა-ბეტონის კონსტრუქციებისგან, ხოლო ბურჯები — ბეტონისაგან ან რკინა-ბეტონისაგან. ბეტონის ხარჯის შესამცირებლად გამოიყენება მიწის ყრილები, რომლებიც შემოღობილია შემაკავებელი კედლებით. ჩარჩო გზაგამტარებში ზემოდან სვლის მალური ნაშენის გამოყენება ზრდის ყრილის სიმაღლეს, მაგრამ ამასთან ერთად მცირდება ბეტონის ხარჯი ქვედა სვლის ჩარჩო გზაგამტარების მალურ ნაკეთობებთან შედარებით. გეგმაში გზაგამტარები არსებობენ პირდაპირი და მოხვეულები. ზოგჯერ ისინი შეიძლება იყვნენ აშენებულები კუთხით ქვემოთ გამავალ გზასთან მიმართებაში — ასეთ გზაგამტარებს უწოდებენ ირიბებს. როგორც წესი გზაგამტარებზე საფეხმავლო გასასვლელები სატრანსპორტო ნაკადებისაგან გამოყოფილია ღობით. გზაგამტარებს ჩვეულებრივ აქვთ არაუმეტესი 2—4 მალი, რომელთაგან თითოეულს აქვს სიგრძე 10-დან 30 მეტრამდე. გზაგამტარების ბურჯები განთავსებულია ისე, რომ ისინი მინიმალურად უშლიდნენ ხელს გამავალ ტრანსპორტს. გზაგამტარებს მალების რაოდენობით 4—5-ზე მეტი ეწოდებათ ესტაკადები.

## იხილეთ აგრეთვე

* ესტაკადა
* ვიადუკი

## სქოლიო
# ჩიაპასი

**ჩიაპასიEstado Libre y Soberano
de Chiapas**| **დროშა**  | **გერბი**  |
|  |
| ქვეყანა
  |  მექსიკა |
| დედაქალაქი:
  | ტუსტლა-გუტიერესი |
| მუნიციპალიტეტი
  | 118 |
| უდიდესი ქალაქი
  | ტუსტლა-გუტიერესი |
| შექმნის თარიღი
  | 14 სექტემბერი 1824 |
| გუბერნატორი
  | ხუან ხოსე საბინეს გერერო |
| ფართობი
  | 74 211 კმ² |
| მოსახლეობა (2005)
  | 4 293 459 |
| სიმჭიდროვე
  | 57,9 კაცი/კმ² |
| დროის სარტყელი
  | CST (UTC-6) |

**ჩიაპასი**  (ესპ. Estado Libre y Soberano de Chiapas) — შტატი მექსიკაში. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში, იუკატანის ნახევარკუნძულზე. დედაქალაქი ტუსტლა-გუტიერესი. ჩიაპასი მექსიკის შტატი გახდა 1824 წლის 14 სექტემბერს.

შტატს ესაზღვრება:

* აღმოსავლეთიდან: გვატემალა.
* ჩრდილო-დასავლეთიდან და დასავლეთიდან: ვერაკრუსის და ოახაკის შტატები.
* ჩრდილოეთიდან:ტაბასკოს შტატი.
* სამხრეთიდან: წყნარი ოკეანე

შტატის უდიდესი ქალაქია ტუსტლა-გუტიერესი. შტატი მოიცავს 118 მუნიციპალიტეტს.
# ხანძარი

ხანძარი ტყეში
**ხანძარი** — სპეციალური კერის არაკონტროლირებადი წვა, რომელიც ზიანს აყენებს ადამიანის ჯანმრთელობას და მის ქონებას, ხშირ შემთხვევაში, ბუნებას. ხანძარი შეიძლება განზრახ ან ბუნებრივად წარმოიქმნას.

ხანძარი, ისევე როგორც ცეცხლი სწრაფი ოქსიდაციის პროცესია, რომელიც ქმნის სინათლეს, სიმხურვალეს და გამოყოფს ენერგიას სხვადასხვა ინტენსიურობით.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ხანძარი“** ვიკისაწყობში.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# ცინლინი

| ცინლინი
  |
| --- |
|  ცინლინი |
| კოორდინატები: ﻿ / ﻿  |
| **ქვეყანა** |  ჩინეთი
 |
| **უმაღლესი წერტილი** | ტაიბაი
 |
| **სიმაღლე** | 3767 მ
 |
| **სიგრძე** | 1000 კმ |
|  |

**ცინლინი** — ქედი აღმოსავლეთ აზიაში, ჩინეთში. აღმოსავლეთით ეკვრის კუნლუნის მთებს. სიგრძე დაახლოებით 1000 კმ, სიმაღლე 3767 მ (მთა ტაიბაი). უმთავრესად აგებულია კირქვებითა და მეტამორფული ფიქლებით. დასავლეთით ქედი გადაკვეთილია ღრმა გამჭოლი ხეობებით. აღმოსავლეთით იყოფა ოთხ შტოქედად. ჩრდილოეთი კალთები მოკლე და ციცაბოა, სამხრეთი — დამრეცი. ჩრდილოეთი კალთები შემოსილია ზომიერი სარტყლის მშრალი სტეპითა და ფოთოლმცვივანი ტყით, სამხრეთი კალთები — მარადმწვანე სუბტროპიკული შერეული ტყით, რომელშიც გვხვდება ბამბუკი, კამელია, მაგნოლია. არის მოლიბდენის საბადო. ჩრდილოეთ მთისძირში არის ქალაქები: სიანი და სიანიანი.

## რესურსები ინტერნეტში

* ცინლინი — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* ცინლინი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# ეპიგრაფიკა

უადი-რუმი, იორდანია
**ეპიგრაფიკა** — ისტორიის დამხმარე დისციპლინა, რომელიც სწავლობს მაგარ მასალაზე (ქვა, ლითონი, ხე, მინა, ძვალი, კერამიკა...) შესრულებულ ძველ წარწერებს. ამგვარი წარწერები პირობითად ორ მთავარ ჯგუფად იყოფა. პირველში შედის მონუმენტური ხასიათის წარწერები (ქვაზე, კლდეზე, შენობის კედელზე, მემორიალურ დაფაზე, სვეტზე), რომლებიც ჩვეულებრივ, წარმოადგენს, სახელმწიფო დეკრეტებსა და კანონებს, განსაკუთრებული მნიშვნელობის იურუდიულ დოკუმენტებს, სახელმწიფო მეთაურთა სამხედრო, პოლიტიკური და იდეოლოგიური გამარჯვებების პროკლამაციებს, დიდ მშენებლობათა ქრონოლოგიას. მეორე ჯგუფში შედის წარწერები პრაქტიკული დანიშნულების ნივთებზე, რომლებიც ასახავს სახელმწიფოსა და საზოგადოების სხვადასხვა ფენის ცხოვრებას, ნივთების დანიშნულებას, მათი მფლობელის ან ოსტატის ვინაობას.

ეპიგრაფიკა შეისწავლის როგორც წარწერათა გარეგნულ მხარეს, ისე მათ შინაარსს. ბევრ შემთხვევაში მხოლოდ ეპიგრაფიკის წყალობით გახდა შესაძლებელი ამა თუ იმ მკვდარი ენისა და მთელი ცივილიზაციების აღმოჩენა. ეპიგრაფიკის დიდ მნიშვნელობას განაპირობებს წარწერისა და შესასწავლი მოვლენის თანადროულობა, ქრონოლოგიური განსაზღვრულობა, ძეგლის ენის სიახლოვე ცოცხალ მეტყველებასთან. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეპიგრაფიკა ენის დოკუმენტირებული და დათარიღებული ისტორიისათვის, ისტორიული დიალექტოლოგიისათვის.

ეპიგრაფიკა წარმოიშვა აღორძინების ეპოქაში ანტიკურობისადმი და აღმოსავლური, კერძოდ, ბიბლიური სიძველისადმი ინტერესის აღმავლობასთან დაკავშირებით. მაგრამ მეცნიერული ეპიგრაფიკა მხოლოდ XIX ს.-ში ჩამოყალიბდა, როდესაც მეცნიერები შეუდგნენ ბერძნული და ლათინური წარწერების კორპუსების გამოსაცემად მომზადებას და როდესაც აღმოსავლეთის ქვეყნებში აღმოჩენილ პუბლიკაციათა გაშიფვრა წარმატებით დაგვირგვინდა.

ქართული ეპიგრაფიკული ძეგლების მეცნიერული შესწავლა დაკავშირებულია ივანე ჯავახიშვილის სახელთან, რომელმაც 1926 წელს გამოაქვეყნა ფუნდამენტური ნაშრომი — „**ქართული პალეოგრაფია**“.

## იხილეთ აგრეთვე

* პალეოგრაფია
* ნუმიზმატიკა

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ეპიგრაფიკა Bodel, John.  (1997-2009) U.S. Epigraphy Project. Brown University. ციტირების თარიღი: 22 November 2009.
* Centre d'études épigraphiques et numismatiques de la faculté de Philosophie de l'Université de Beograd. Inscriptions de la Mésie Supérieure French.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 25 ივლისი 2009. ციტირების თარიღი: 22 November 2009.
# გაზაფხულის და შემოდგომის ანალები

მანუსკრიპტი, გაზაფხულის და შემოდგომის ანალების დუ იუს კვლეავა
**გაზაფხულის და შემოდგომის ანალები** - ლუს სახელმწიფოს ისტორიის ძვ. წ. 722-481 წლების ოფიციალური ქრონოლოგია. ეს არის უძველესი ჩინური ტექსტი, რომელიც ეყრდნობა ანალების პრინციპებს. ტექსტი არის ძალიან მოკლე, ყველა მისი კომენტარის გათვალისწინებით 16 000 სიტყვისგან შედგება. ამის გამო, ტექსტის გააზრება შესაძლებელია მხოლოდ კომენტარების საშუალებით, განსაკუთრებით გამორჩეულია ძოს კომენტარები.

მისი შექმნა ტრადიციულად მიეწერება კონფუცის. ის არის ჩინური ხუთი კლასიკიდან ერთ-ერთი.

## წყაროები

* Cheng, Anne (1993). "Ch'un ch'iu 春秋, Kung yang 公羊, Ku liang 榖梁 and Tso chuan 左傳", pp. 67–76 in Loewe, Michael (ed.) "Early Chinese Texts: A Bibliographical Guide", (Early China Special Monograph Series No. 2), Society for the Study of Early China, and the Institute of East Asian Studies, University of California, Berkeley, ISBN 1-55729-043-1

## რესურსები ინტერნეტში

ორიგინალური ტექსტები ჩინური ვიკიწყაროდან (維基文庫) :
**春秋左氏傳
(გაზაფხულის და შემოდგომის ანალები - ძოს კომენტარები)春秋公羊傳
(გაზაფხულის და შემოდგომის ანალები - გონგიანგის კომენტარები)春秋穀梁傳
(გაზაფხულის და შემოდგომის ანალები - გულიიანგის კომენტარები) გაზაფხულის და შემოდგომის ანალების სრული ტექსტი (ჩინურად)
* ჩინური ლიტერატურა - გაზაფხულის და შემოდგომის ანალები Chinaknowledge.de