Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ეგვიპტის პირამიდები

გიზის პირამიდების ანსამბლი
**ეგვიპტის პირამიდები** — ეგვიპტის ფარაონებისთვის, ძვ. წ. XXVIII საუკუნიდან XX საუკუნემდე აგებული ძვალშესალაგები. ეგვიპტის პირამიდები მსოფლიოს პირველი საოცრებაა.

## ჯოსერის პირამიდა

პირამიდებს შორის პირველი იყო მესამე დინასტიის ფარაონის, ჯოსერის პირამიდა, რომელიც ქრ. შობამდე XXVIII საუკუნეში ააგეს. მისი არქიტექტორი ფარაონის კარის ხუროთმოძღვარი და პირველი ვეზირი, იმჰოტეპი იყო. პირველი და მეორე დინასტიის ფარაონთა სამარხები გიგანტურ აკლდამებს წარმოადგენდა, რომელთაც მასტაბები ეწოდება. მიუხედავად გრანდიოზული ზომებისა (ერთი კედლის სიგრძე ზოგჯერ 90 მეტრს აღწევდა), როგორც ჩანს, მასტაბები ვერ აკმაყოფილებდა ეგვიპტის ბრწყინვალე ფარაონთა მოთხოვნებს, ამიტომ იმჰოტეპმა სრულიად ახლებური სამარხის ქმნა განიზრახა. მან არა მარტო ახალი ფორმის სამარხი ააგო, არამედ შეცვალა საშენი მასალაც. მანამდე ეგვიპტელები ძირითად საშენ მასალად თიხას და ხეს იყენებდნენ, რაც ეგვიპტეში ცოტა იყო და, შესაბამისად ძვირად ფასობდა. იმჰოტეპმა კი პირამიდა ქვით ააგო. აქედან მოყოლებული, ძირითადი საშენი მასალის ადგილი ქვამ დაიკავა. იმჰოტეპმა პირველმა მოიფიქრა სამარხის სიმაღლეში გაზრდა, ამიტომაცაა, რომ ჯოსერის პირამიდა მოგვაგონებს შვიდ ერთმანეთზე დადგმულ მასტაბას, რომელთა ზომაც სიმაღლის მატებასთან ერთად მცირდებოდა. ჯოსერის პირამიდა თავიდან 147 მეტრი იყო, ამჟამად კი 134 მეტრია.

ჯოსერის პირამიდა ძირითადად, საფეხუროვანი პირამიდის სახელითაა ცნობილი.

## გიზის პირამიდები

დღეს შემორჩენილი ეგვიპტის ასამდე პირამიდიდან ყველაზე დიდი და აღსანიშნავია გიზის პირამიდები. მათ შორის ყველაზე დიდია ფარაონ ხეოფსის პირამიდა. იგი ააშენეს ძვ. წ. XXVI საუკუნეში. მისი აღმშენებელი იყო ხემიუნი, პირამიდის სიმაღლე იყო 147 (ამჟამად 136) მეტრი, თითოეული გვერდის სიგრძე 230 მეტრია. მას გარშემო რომ შემოუაროთ, კილომეტრზე მეტი უნდა გაიაროთ. პირამიდის ასაშენებლად დაიხარჯა 2300000 ლოდი, რომელნიც დღესაც ისეთი სიზუსტით ერწყმიან ერთმანეთს, რომ მათ შორის ნემსსაც ვერ გაატარებთ. ხეოფსის პირამიდა მთლიანად თეთრი ფილებით ყოფილა მოპირკეთებული, მაგრამ დღესდღეობით ეს „პერანგი“ აღარ არსებობს. გიზის სამი დიდი პირამიდიდან სიდიდით მეორეა ფარაონ ხეფრენის პირამიდა, რომლის სიმაღლე 136.4 მეტრია, ფუძის სიგრძე კი 215 მეტრი. მისი არქიტექტორი იყო მერიბი. მესამეა ფარაონ მიკერინასის პირამიდა, რომლის სიმაღლე 66 მეტრია, გვერდის სიგრძე კი 108 მეტრი. მისი ხუროთმოძღვარი იყო დებხეინი. მერიბსა და დებხეინს ეგვიპტოლოგები ხემიუნის მემკვიდრეებად თვლიან. პირველი მეცნიერი და სწავლული, რომელმაც პირამიდები მოინახულა, ისტორიის მამა, ჰეროდოტე იყო. იგი თავის ჩანაწერებში აღფრთოვანებით საუბრობს პირამიდებზე.

## დიდი სფინქსი

გიზის პირამიდების მახლობლად არის დიდი სფინქსი. იგი არის ფარაონისათვის გამოკვეთილი ნადირთა მეფის, ლომის ფიგურა. მისი სიმაღლე 20 მეტრია, სიგრძე კი 60 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ეგვიპტის პირამიდები Ancient Egyptians from BBC History
* Pyramids World Heritage Site in panographies დაარქივებული 2017-12-26 საიტზე Wayback Machine.  – 360 degree interactive imaging
* The Pyramids of Egypt

## სქოლიო
# მინი მაუსი

| მინი მაუსი |
| --- |
|  |
| პირველი გამოჩენა | *თბომავალი უილი* 18 ნოემბერი, 1928 |
| შემქმნელი |
უოლტ დისნეი, აბ აივერქსი |
| მსახიობი |
უოლტ დისნეი (1928) მერჯორი ნორტონ როლსტონი (1929) მარსელიტ გარნერი (1930-38) თელმა ბოურდმენი (1941-42) რუთ კლიფორდი (1944-1985) რასი ტეილორი (1986-2013) სინდი რობინსონი (ამჟამად) |
| ინფორმაცია |
| სახეობა/რასა |
თაგვი |
| სქესი |
მდედრობითი |
| ოჯახი |
მინი მაუსის ოჯახი |
| მეორე ნახევარი |
მიკი მაუსი |

**მინი მაუსი** (Minnie Mouse) — კომიკური ანიმაციური ფილმების პერსონაჟი, შექმნილ აბ აივერქსისა და უოლტ დისნეის მიერ. იგი პირველად 1928 წელს აივერქსმა დახატა, ისევე, როგორც მიკი მაუსი. 1942 წლის იანვარში-მაისში კომიქსების სახით გამოცემულ ამბავში „The Gleam“, რომლის ავტორები არიან მერილ დე მარისი და ფლოიდ გოტფრედსონი, იგი პირველად იქნა ნახსენები, როგორც „მინერვა მაუსი“. თუმცა, ეს სრული სახელი იშვიათად გამოიყენება. მინის მრავალი პიროვნება ახმოვანებდა, მათ შორის - თავად დისნეი. ამჟამად მას რასი ტეილორი ახმოვანებს.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
მინი მაუსი მინი მაუსი საიტზე INDUCKS
* მინი მაუსი — კინოფილმების ინტერნეტ მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)

## სქოლიო
# შინაური კატა

| კატა |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მტაცებლები |
| ოჯახი:  |
კატისებრნი |
| გვარი:  |
კატა |
| სახეობა:  |
ტყის კატა |
| ქვესახეობა:  | **შინაური კატა** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Felis silvestris catus |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 231413 |

 |

 |

**შინაური კატა** (ლათ. Félis silvéstris cátus) — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ცხოველი კატისებრთა ოჯახისა. შინაური კატა გამოირჩევა მეგობრობის უნარით. ადამიანისა და კატის მეგობრობა 10 000 წელია გრძელდება, თავიდან მან ადამიანების დაფასება მოიპოვა იმით, რომ ანადგურებდა პარაზიტებს. ის ჭკვიან ძუძუმწოვრებს მიეკუთვნება და ექვემდებარება გაწვრთნას.
უბრალო კატამ შეიძლება მოახდინოს მანიპულირება სხვადასხვა საგანზე ან მექანიზმზე. გამოირჩევა მისტიციზმითა და უცნაურობით. მასზე შექმნილი და დაწერილია მრავალი მითი.
კატას ინტელექტის თვალსაზრისით შეუძლია სწავლა, ფიქრი, ამა თუ იმ პრობლემის გადაჭრა, მოხერხებულობა და გონიერება. სახლის კატები შეგუების უნარით ხასიათდებიან. ზოგიერთი კატა მტაცებელია (უყვარს ნადირობა), ამიტომ მათ უწევთ ფიქრი, თუ როგორ მოიტაცონ ესა თუ ის ცხოველი, შემდეგ შეკრან მსხვერპლი, როგორც აკეთებენ მგლები.

## კვება

კატები არიან ხორცისმჭამელი ცხოველები. მგლების, ძაღლების, მელიების და სხვა ზოგიერთი მტაცებლებლისგან განსხვავებით კატები არიან ყველაფრის მჭამელები. მიჩვევის შემთხვევაში, კატას შეუძლია გახდეს ვეგეტარიანელი, თუმცა, ჩვეულებრივ მოითხოვენ ხორცს. მათ ბრჭყალებს შეუძლია საჭმლის დაჭრა. კატებს აქვთ მოკლე ნაწლავები (როგორც ყველა ხორცისმჭამელს). ზოგჯერ, ისინი მუცელს ისუფთავებენ რწყევით, თუმცა ეს შეიძლება იყოს დაავადებაზე მომანიშნებელიც. კატის კუჭ-ნაწლავის ჯანმრთელობისთვის სასარგებლოა ხორბლის ყლორტი.

კატებს, რომლებსაც შეუძლიათ გარეთ გასვლა, ცდილობენ მოიპოვონ საკვები, როგორიცაა თაგვები და მცირე ფრინველები.

## სქოლიო
# ცინ შიხუანდი

| ცინ შიხუანდი |
| --- |
|
秦始皇帝 |
|  |
|  |
| ცინის დინასტიის იმპერატორი |
| მმართ. დასაწყისი: |
ძვ. წ. 221 |
| მმართ. დასასრული: |
ძვ. წ. 210 |
| მემკვიდრე: |
ერ შიხუანდი |
|  |
| ცინის სამეფოს მეფე |
| მმართ. დასაწყისი: |
ძვ. წ. 247 |
| მმართ. დასასრული: |
ძვ. წ. 221 |
| წინამორბედი: |
ჩჟუანსიან-ვანი |
| მემკვიდრე: |
თანამდებობა გაუქმდა |
| პირადი ცხოვრება |
| დაბ. თარიღი: |
ძვ. წ. 259 |
| გარდ. თარიღი: |
12 ივლისი, ძვ. წ. 210 |
| დაკრძ. ადგილი: |
ცინ შიხუანდის მავზოლეუმი |
| **ცინ შიხუანდი** ვიკისაწყობში |

**ცინ შიხუანდი** (ჩინ.: 秦始皇) (დ. ძვ. წ. 259 — გ. ძვ. წ. 210) — ცინის სამეფოს მმართველი (ძვ. წ. 246 წლიდან), რომელმაც დაასრულა მრავალსაუკუნოვანი მეომარ სამეფოთა ეპოქა. ძვ. წ. 221 წლისთვის დაამყარა მმართველობა შუა ჩინეთის მთელ ტერიტორიაზე და შევიდა ისტორიაში როგორც პირველი ჩინური ცენტრალიზებული სახელმწიფოს შემქმნელი. მის მიერ დაფუძნებული ცინის დინასტია, რომელიც მიზნად ისახავდა ჩინეთის ათი ათასი წლის განმავლობაში მართვას, ჩამოგდებული იქნა რამდენიმე წელიწადში მისი სიკვდილიდან.

ცინ შიხუანდი დღემდე რჩება ერთ-ერთ დისკუსიურ ფიგურად ჩინეთის ისტორიაში. ჩინეთის გაერთიანების შემდეგ მან და მისი უახლოესმა მრჩეველმა ლი შიმ გაატარეს ეკონომიკური და პოლიტიკური რეფორმები. მან წამოიწყო ისეთი გიგანტური პროექტები, როგორებიცაა ჩინეთის დიდი კედელი, ჩინეთის პირველი იმპერატორის მავზოლეუმი, გზების სისტემა და ტერაკოტის არმია. ამავდროულად მან დაწვა უამრავი მწიგნობარი და სხვადასხვა წიგნი.

## რესურსები ინტერნეტში

* ცინ შიხუანგი მავზოლეუმი დაარქივებული 2010-01-07 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო
# ისლანდიური სახელი

მამის სახელისგან წარმოებული ისლანდიური სახელები
**ისლანდიური სახელი** შედგება: სახელისგან, მამის სახელისგან (პატრონიმი) და ზოგჯერ გვარის კრებულისგან.

## მახასიათებლები

ტრადიციული ისლანდიური სახელის მახასიათებელია (საკუთარ სახელთან ერთად) პატრონიმის გამოყენება და ძალიან იშვიათად გვარის გამოყენება. ისლანდიელების უმრავლესობას (აგრეთვე უცხოელებს, რომლებმაც მიიღეს ისლანდიის მოქალაქეობა) აქვთ მხოლოდ სახელი და პატრონიმი. ადამიანის მიმართვის ან ხსენების დროს გამოიყენება მხოლოდ სახელი, იმისდა მიუხედავად მიმართავენ თუ არა საუბრისას მოცემულ ადამიანს „თქვენობით“ ან „შენობით“. პატრონიმი თავის მხრივ წარმოადგენს რთულ კონსტრუქციას, შედგება მამის სახელისგან ნათესაობით ბრუნვაში და სიტყვისგან „შვილი" (ისლ. son) — კაცებისათვის — ან „ქალიშვილი" (ისლ. dóttir) — ქალებისათვის. მაგალითად: ლეიფურ ერიქსონი (ისლ. Leifur Eiriksson), სნორი სტურლუსონი (ისლ. Snorri Sturluson) და ჰალბერა სორდარსდოტირი (ისლ. Hallbera Þórðardóttir).

ზოგჯერ პატრონიმის ნაცვლად გამოიყენება მატრონიმი — დედის სახელისაგან წარმოებული ფსევდონომი, ან ორივე ერთად, მაგალითად: დაგურ ბერგტურსონ ეგერტსონი.

## გვარები

გვარები ისლანდიელების ძალიან ცოტა რაოდენობას აქვს. ქორწინების დროს მეუღლეების სახელები არ იცვლება, თუ ცოლი არ გადადის მეუღლის გვარზე - იმ იშვიათ შემთხვევაში თუ მას აქვს გვარი.

## საინტერესო ფაქტები

მომღერალ ბიორკს არ აქვს გვარი, მისი სრული სახელია ბიორკ გუდმუნდსდოტირი, რაც ნიშნავს გუდმუნდის ქალიშვილს.

## რესურსები ინტერნეტში

* ინფორმაცია ისლანდიური გვარებზე (ისლანდიის იუსტიციის სამინისტრო).
# იორკები

| ინგლისის ისტორია |
| --- |
|  ეს სტატია არის ნაწილი **სერიისა**

---

 |
|
წინაისტორიული ბრიტანეთი |
|
რომანული ბრიტანეთი |
|
ანგლო-საქსური ინგლისი |
|
ანგლო-ნორმანული ინგლისი |
|
პლანტაგენეტები |
|
ლანკასტერები |
|
იორკები |
|
ტიუდორები |
|
სტიუარტები |
|
პროტექტორატი |
|
სტიუარტები რესტავრაცია |
|
დიდი რევოლუცია |
|
დიდი ბრიტანეთის სამეფო |
|
დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო |
|
გაერთიანებული სამეფო |
|

---

   |

**იორკები** (ინგლ. House of York) — ინგლისური სამეფო დინასტია. პლანტაგენეტების სამეფო სახლის ერთ-ერთი შტო. მონაწილე მხარე ვარდების ომში, ლანკასტერების დინასტიის წინააღმდეგ. იყვნენ იორკის პირველი ჰერცოგის ედმუნდ ლანგლის შთამომავლები. მათი სიმბოლო იყო თეთრი ვარდი.

## იხილეთ აგრეთვე

* ინგლისის მონარქების სია
* იორკშირი

## რესურსები ინტერნეტში

* იორკის თეთრი ვარდი, 'იორკის ისტორიის' ინტერნეტ გვერდზე
* ბრიტანეთის მონარქიის ოფიციალური ინტერნტ გვერდი
* იორკისტები ბრიტანეთის მონარქიის ოფიციალური ინტერნტ გვერდი
# ლეონის მეფეთა სია

## ლეონის მეფეები

### პერესების დინასტია

* გარსია I (910—914)
* ორდონიო II (914—924), ასევე გალისიის მეფე 910-დან
* ფრუელა II (924—925), ასევე გალისიის მეფე 924-დან და ასტურიისა 910-დან
* ალფონსო ფროილასი (925), ასევე გალისიის მეფე 925—926 წწ.
* ალფონსო IV (925—931), გ. 933
* რამირო II (931—951)
* ორდონიო III (951—956)
* სანჩო I მსუქანი (956—958), (960—966)
* ორდონიო IV ბოროტი (958—960)
* რამირო III (966—984)
* ბერმუდო II (984—999), ასევე გალისიის მეფე 982-დან
* ალფონსო V კეთილშობილი (999—1028)
* ბერმუდო III (1028—1037)

### ხიმენესების დინასტია

* ფერდინანდ I დიდი (1037—1065), ასევე კასტილიის მეფე (1035—1065)
* ალფონსო VI ცბიერი (1065—1072), (1072—1109), ასევე კასტილიის მეფე (1072—1109)
* სანჩო II ძლიერი (1072), ასევე კასტილიის მეფე (1065—1072)
* ურაკა (1109—1126), ასევე კასტილიის მეფე (1109—1126)

### ბურგუნდიული დინასტია

შემდეგი მმართველები იყვნენ ურაკას ქმრის რაიმუნდო ბურგუნდიელის შთამომავლები.

* ალფონსო VII (1126-1157), ასევე გალისიის (1111-1157) და კასტილიის მეფე (1126-1157)
* ფერნანდო II (1157-1188)
* ალფონსო IX (1188-1230)

* ფერნანდო III წმინდა (1230-1252), ასევე კასტილიის მეფე 1217-დან, წმინდანად შერაცხეს 1671 წელს.

ყველა შემდეგი მმართველი იყო ასევე კასტილიის მეფე.

* ალფონსო X მეცნიერი (1252-1284)
* სანჩო IV ცბიერი (1284-1295)
* ფერნანდო IV ნიჭიერი (1295-1312)
* ალფონსო XI სამართლიანი (1312-1350)
* პედრო I (1350-1369)

### დინასტია ტრასტამარა

ენრიკე II იყო ალფონსო XI-ის უკანონო შვილი და გახდა გრაფი ტრასტამარისა.

* ენრიკე II (1369-1379)
* ხუან I (1379-1390)
* ენრიკე III სუსტი (1390-1406)
* ხუან II (1406-1454)
* ენრიკე IV უძლური (1454-1474)
* ისაბელ I (1474-1504), დაქორწინდა ფერდინანდ II არაგონელზე
* ხუანა I შეშლილი (1504-1555), 1506-დან ქვეყანას ფაქტობრივად მართავდნენ მისი რეგენტები:
	+ ფილიპე I 1504-1506, მისი ქმარი
	+ ფერნანდო V, 1506-1516, იგივე ფერდინანდ არაგონელი, მამამისი
	+ კარლოს I 1516-1556, მისი შვილი

1516 წლიდან ფერნანდო არაგონელისა და იზაბელა კასტილიელის ქორწინების შემდეგ ესპანეთი გაერთიანდა, კარლოს I არის გაერთიანებული ესპანეთის პირველი მეფე.

## ლიტერატურა

Barton, Simon. The Aristocracy in Twelfth-Century León and Castile. Cambridge University Press, 1997. Appendix I: "The Counts of Twelfth Century León and Castile", pp. 235–302.

## რესურსები ინტერნეტში

* Kings of Spain, 700– დაარქივებული 2007-11-28 საიტზე Wayback Machine.
* ანონიმი ავტორი. Испанские средневековые хроники: Хроника Карденьи I. Хроника Карденьи II. Анналы Толедо I. Анналы Толедо II. Анналы Толедо III.. www.bloknot.info.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-12-04. ციტირების თარიღი: 2012-01-07.
# ვალუას დინასტია

**ვალუა** (ფრანგ. Valois) — საფრანგეთის სამეფო დინასტია, რომლის სამი შტო მბრძანებლობდა საფრანგეთში 1328-1589 წლებში. ვალუას დინასტია წარმოადგენდა კაპეტინგების დინასტიის შტოს. მისი პირველი წარმომადგენელი იყო ფილიპ VI, რომელიც 1328 წელს ფრანგმა ბარონებმა გაამეფეს. მათ მმართველობაში საფრანგეთი ეომებოდა ინგლისს (ასწლიანი ომი), ადგილი ჰქონდა პარიზის აჯანყებას (1357, 1358), ჟაკერიას, ჟანა დ’არკის გამოსვლას, არმანიაკებისა და ბურგინიონების ურთიერთ ბრძოლას, ჩაისახა აბსოლუტიზმი, დაიწყო იტალიური ომები. უშვილო შარლ VIII-ის სიკვდილით შეწყდა ვალუას დინასტიის პირდაპირი შტო, რომლის მოსპობის შემდეგ გამეფდა ვალუას დინასტიის გვერდითი, ორლეანის შტოს წარმომადგენელი ლუი XII. უძეო ლუი XII-ის შემდეგ ტახტზე ავიდა ანგულემის შტოს წარმომადგენელი ფრანსუა I. უშვილო ანრი III-ის სიკვდილით დასრულდა ვალუას დინასტიის მეფობა და სამეფო ტახტი დაიკავა ანრი ბურბონმა.

## საფრანგეთის მეფეები

### მთავარი შტო: ვალუა

ვალუათა გერბი
ფრანგულად: Valois

* ფილიპ VI (1328-1350)
* ჟან II (1350-1364)
* შარლ V (1364-1380)
* შარლ VI (1380-1422)
* შარლ VII (1422-1461)
* ლუი XI (1461-1483)
* შარლ VIII (1483-1498)

### გვერდითი შტო: ვალუა-ორლეანი

ვალუა-ანგულემების გერბი
ფრანგულად: Valois-Orleans

* ლუი XII "ორლეანელი" (1498-1515)

### გვერდითი შტო: ვალუა-ანგულემი

ფრანგულად: Valois-Angoulême

* ფრანსუა I (1515-1547)
* ანრი II (1547-1559)
* ფრანსუა II (1559-1560)
* შარლ IX (1560-1574)
* ანრი III (1574-1589)

## ბურგუნდიის ჰერცოგები

ბურგუნდიელ ვალუათა გერბი
* ფილიპ II (1364-1404)
* ჟან I (1404-1419)
* ფილიპ III (1419-1467)
* შარლ I (1467-1477)
* მერი ბურგუნდიელი *(ჰერცოგინია)* (1477-1482)

ვალუათა თანამედროვე გერბი
## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 286.
# ალმორავიდები

ალმორავიდების სახელმწიფო 1120 წელს.
**ალმორავიდები** — ბერბერულ-მუსლიმანური სექტის, მასთან დაკავშირებული მავრულ-ესპანური დინასტიისა და ფეოდალური სახელმწიფოს სახელწოდება 1040–1147 წლებში. სექტის ფუძემდებელმა აბდ ალ-ლაჰ იბნ იასინმა (გ. 1059) ახლანდელი მავრიტანიის ტერიტორიაზე ააგო სავანე რიბატი, საიდანაც წარმოსდგა სახელწოდება „ალ-მურაბიტუნ“ – „რიბატში მყოფნი“, რომელიც ესპანურად გამოითქმის, როგორც „ალმორავიდეს.“

სექტის წევრებისათის სავალდებულო იყო უბიწო ცხოვრება და სამხედრო საქმის ცოდნა „ისლამის მტრებთან“ საბრძოლველად. XI საუკუნის შუახანებისათვის ალმორავიდებმა დაიმორჩილეს სამხრეთი მაროკო და განაგრძეს დაპყრობები, რომელთაც თან სდევდა „ურწმუნოთა“ და „განდგომილთა“ შემუსვრა. დაბალი ფენების მისამხრობად ისინი ილაშქრებდნენ „უკანონო გადასახადების“ წინააღმდეგ. აბდ ალ-ლაჰ იბნ იასინის მოწაფისა და მიმდევრის იუსუფ იბნ ტაშფინის მბრძანებლობის დროს (1061-1106 წწ.) საფუძველი ჩაეყარა ალმორავიდების დინასტიას. 1062 წელს იუსუფმა დააარსა ქალაქი მარაქეში და სატახტო ქალაქად აქცია. 1085 წელს რეკონკისტითა და კასტილიის მეფე ალფონსო VI-ის მიერ ტოლედოს აღებით დაშინებულმა ესპანეთის მუსლიმანმა გამგებლებმა იუსუფს დახმარება სთხოვეს. იუსუფი ფანატიკოს ბერბერთა არმიით ესპანეთში გადავიდა და 1086 წელს მოიპოვა გამარჯვება სალაკის ბრძოლაში, ხოლო 1090 წლისთვის დაიმორჩილა მთელი მუსლიმანური ესპანეთი. ამ დროისთვის ალმორავიდების სახელმწიფოში შედიოდა მაროკო, დასავლეთი ალჟირი, მთელი მუსლიმანური ესპანეთი და ბალეარის კუნძულები.

იუსუფ იბნ ტაშფინის მემკვიდრეთა განმგებლობის დროს სახელმწიფოში გაძლიერდა ჯარისა და მმართველთა თვითნებობა. გლეხობას და მოქალაქეებს მძიმე გადასახადი დააწვა ტვირთად. გამწვავდა რელიგიური შეუწყნარებლობა. მალიქიზმის მიმდევრები დევნიდნენ საერო კულტურას, მეცნიერებას, საჯაროდ წვავდნენ წიგნებს. ეს ყველაფერი საყოველთაო უკმაყოფილებას იწვევდა, რამაც ბოლოსდაბოლოს საგრძნობლად დაასუსტა ალმორავიდების სახელმწიფო. ალმორავიდებმა ვეღარ შეძლეს წინააღმდეგობა გაეწიათ ალმოჰადებისათვის, რომელთაც 1146 წელს მარაქეში აიღეს და 1147 წელს საბოლოოდ დაამხეს ალმორავიდების ხელისუფლება.

## ალმორავიდების ემირები

* აბდ ალ-ლაჰ იბნ იასინი (1039–1059)
* იაჰია იბნ ომარი (1046–1056)
* აბუ ბექრ იბნ ომარი (1056-1087)
* იუსუფ იბნ ტაშფინი (1061-1106)
* ალი იბნ იუსუფი (1106-1143)
* ტაშფინ იბნ ალი (1143-1145)
* იბრაჰიმ იბნ ტაშფინი (1145-1146)
* ისჰაკ იბნ ალი (1146-1147)

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 320.
# ლიაოხე

ლიაოხეს აუზი
**ლიაოხე** — მდინარე ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთში, სიდიდით მეორე ამ რაიონში სუნგარის შემდეგ. სიგრძე (მდინარე სილიაოხეს სათავიდან) 1430 კმ. აუზის ფართობი 231 000 კმ. სათავე აქვს დიდი ხინგანისა და ჟეხეს მთების შესაყართან. მიედინება სუნლიაოს ვაკეზე, ერთვის ყვითელ ზღვას ლიაოდუნის ყურეში. წყლის საშუალო ხარჯი ქვემოთში 630 მ³წმ-ზე მეტია. უმთავრესად საზრდოობს წვიმის წყლით. წყალდიდობა იცის ივლის-აგვისტოში. დეკემბრიდან აპრილამდე გაყინულია. ზაფხულში ხშირია წყალმოვარდნები. ლიოახეს აუზში შექმნილია წყალსაცავები. სანაოსნოა ქალაქ შუანლიაოდან. შესართავთან არის ნავსადგური ინგქოუ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 213.
# ისტორიკოსი

ჰეროდოტე, ისტორიის მამად წოდებული, და ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული ცნობილი ისტორიკოსი..
**ისტორიკოსი** — პიროვნება, რომელიც სწავლობს ისტორიას და წერს მასზე. ისტორიკოსები შეისწავლიან ისტორიას, ფაქტებს, საუბრობენ ისტორიულ მოვლენებზე, ზოგჯერ კი საკუთარ შეხედულებებსაც გვამცნობენ. ისევე როგორც წერილობითს, ასევე დაუწერელს. თუ ისტორიკოსი შეისწავლის დაუწერელ მოვლენებს, იგი პრეისტორიას სწავლობს. იმის მიუხედავად, რომ სიტყვა ისტორიკოსს იყენებენ პროფესიონალ და არაპროფესიონალ მოყვარულთა აღსანიშნავად, ამ სიიტყვის ძირითადი აღნიშვნა არის მხოლოდ ის, ვისაც გააჩნია აკადემიური ხარისხი.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ისტორიკოსი“** ვიკისაწყობში.

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# ამუდარია

| ამუდარია |
| --- |
|  ამუდარიის აუზი |
|  |
| ქვეყანა |  ტაჯიკეთი,  ავღანეთი,  თურქმენეთი,  უზბეკეთი, |
|  |
| სიგრძე |
2,400 კმ |
| აუზის ფართობი |
534,739 კმ² |
|  ამუდარია ვიკისაწყობში |

რეგიონის რუკა არალის ზღვის 1960 წლის მდგომარეობით
**ამუდარია** — ცენტრალური აზიის უმთავრესი მდინარე. წარმოიქმნება ორი მდინარის — ვახშისა და პანჯის შერწყმის შედეგად. ჩაედინება არალის ზღვაში. ისტორიულად, ამუდარიაზე გადიოდა საზღვარი სპარსეთსა და თურანს შორის.

ამუდარიის სიგრძეა 2 400 კმ, აქედან, 1 450კმ-ზე სანაოსნოა. აუზის ფართობია 534 739 კმ². წყლის წლიური ჩამონადენი შეადგენს 97,4 კმ³ს.

მასიურად ხდება მდინარის წყლების სარწყავად გამოყენება, რაც საშინელ ზიანს აყენებს არალის ზღვას.

## რესურსები ინტერნეტში

* ამუდარია — ენციკლოპედია ბრიტანიკა
# დედაქალაქი

თბილისი საქართველოს დედაქალაქი
**დედაქალაქი** — სახელმწიფოს ან სხვა ადმინისტრაციული ტერიტორიის (ოლქის, პროვინციის, ავტონომიური ერთეულის) მთავარი ქალაქი, სადაც როგორც წესი განლაგებულია ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი ორგანოები: პრეზიდენტის, მონარქის, გუბერნატორის რეზიდენცია, პარლამენტი, ცენტრალური სამინისტროები და უწყებები, ქვეყნის უმაღლესი სასამართლო და სხვა.

დედაქალაქი ხშირად ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად არის გამოყოფილი, მაგალითად ქალაქ ვენას კონსტიტუციით მინიჭებული აქვს მხარის სტატუსი.

დედაქალაქი შეიძლება არ იყოს ქვეყნის ყველაზე დიდი ქალაქი. ამის მაგალითებია ანკარა თურქეთში, ვაშინგტონი აშშ-ში, კანბერა ავსტრალიაში და სხვა. უფრო მეტიც, უკანასკნელ ათწლეულებში შეიმჩნევა ტენდენციები დედაქალაქის გადატანისა მცირე სიდიდის ქალაქებში (ასტანა ყაზახეთში, დოდომა ტანზანიაში, იამუსუკრო კოტ-დ’ივუარში) ან სრულიად ახალი დედაქალაქების მშენებლობისა (ბრაზილია, ისლამაბადი).

ზოგიერთ ქვეყანაში პრაქტიკულად აღიარებულია ორდედაქალაქიანობა: ნიდერლანდების ოფიციალური დედაქალაქია ამსტერდამი, მაგრამ მთავრობა და უმაღლესი სასამართლო ჰააგაშია განთავსებული, ანალოგიური ვითარებაა ბოლივიაში (სუკრე — კონსტიტუციური დედაქალაქია, ლა-პასი — ფაქტობრივი), კოტ-დ’ივუარში (იამასუკრო და აბიჯანი), შრი-ლანკაში, ჩილეში, მალაიზიაში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში.

## იხილეთ აგრეთვე

* მსოფლიოს ქვეყნების დედაქალაქები

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
დედაქალაქი ევროპის დედაქალაქების რეიტინგი 2009 დაარქივებული 2012-01-20 საიტზე Wayback Machine.
* დედაქალაქების შედარება დაარქივებული 2016-04-11 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო
# 706

|  |  |
| --- | --- |
| **ათასწლეული:**  | ძვ. წ. I · **I** · II |
| **საუკუნე:**  | VII · **VIII** · IX |
| **წლები:** | 703 · 704 · 705  **706** 707 · 708 · 709 |

**706 წელი სხვა კალენდრებში**| გრიგორიანული კალენდარი | 706 *DCCVI* |
| იულიანური კალენდარი | 705—706 (5 იანვარიდან) |
| იულიანური კალენდარი ბიზანტიურ ერასთან | 6214—6215 (5 სექტემბერიდან) |
| ებრაული კალენდარი  | 4466—4467  |
| ისლამური კალენდარი | 86—87 |
| ძველქართული კალენდარი | (21 მარტიდან) |
| - *სამყაროს შექმნიდან* | 6309—6310 |
| - *ქრისტეს შობიდან* | 706 (*ღვ*) |
| - *ქორონიკონით* | *XI* მოქცევა და 458 (*ჳნჱ*) წელი |
| ძველსომხური კალენდარი | 3198—3199 (11 აგვისტოდან) |
| სომხური საეკლესიო კალენდარი | 155 *ԹՎ* *ՃԾԵ*
 |
| ეთიოპური კალენდარი | 698—699 |
| რომის დაარსებიდან | 1458—1459 (25 აპრილიდან) |
| ძველინდური კალენდარი |  |
| - *ვიქრამ-სამვატი* | 762—763 |
| - *შაკა სამვატი* | 628—629 |
| - *კალი-იუგა* | 3807—3808 |
| ირანული კალენდარი | 84—85 |
| ბუდისტური კალენდარი | 1249 |
| იაპონური წელთაღრიცხვა |  |
| ჩინური კალენდარი | 3402—3403 乙巳 — 丙午 მწვანე გველი — წითელი ცხენი |

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
706706 (შვიდას ექვსი) წელი** — იულიუსის კალენდრის არანაკიანი წელიწადი, რომლის პირველი დღეა პარასკევი. ეს წელი არის VIII საუკუნის 1-ლი დეკადის მე-6 წელი.

## მოვლენები

## დაიბადნენ

### იანვარი

### თებერვალი

### მარტი

### აპრილი

### მაისი

### ივნისი

### ივლისი

### აგვისტო

### სექტემბერი

### ოქტომბერი

### ნოემბერი

### დეკემბერი

### თარიღი უცნობია

* ვალიდ II — ომაიანთა ხალიფა (გ. 744)

## გარდაიცვალნენ

### იანვარი

### თებერვალი

* 15 თებერვალი : ლეონტიოსი — ბიზანტიის იმპერატორი (დ. 676)
* 15 თებერვალი : ტიბერიოს III — ბიზანტიის იმპერატორი (დ. 677)

### მარტი

### აპრილი

### მაისი

### ივნისი

### ივლისი

### აგვისტო

### სექტემბერი

### ოქტომბერი

### ნოემბერი

### დეკემბერი

### თარიღი უცნობია

* შენსიუ — ჩინელი ბუდისტი ბერი
# იაპონიის იმპერატორი

| იაპონიის იმპერატორი 天皇 |
| --- |
|  **იაპონიის საიმპერატორო ბეჭედი** |
| **მოქმედი: ნარუჰიტო**  2019 წლის 1 მაისიდან |
| მიმართვის სტილი |
მისი საიმპერატორო აღმატებულება |
| დაარსდა |
ძვ. წ. 660 |
| პირველი თანამდებობაზე |
ძიმუ |
| საიტი |
www.kunaicho.go.jp |

**იაპონიის იმპერატორი** — იაპონელი ერის ერთიანობის სიმბოლო. იმპერატორს აქვს მხოლოდ წარმომადგენლობითი ფუნქცია. რეალურად ძალაუფლებას ფლობს იაპონიის პრემიერ-მინისტრი, იმპერატორის ტიტული გადაეცემა მამაკაცის ხაზით. ამჟამინდელი იმპერატორია ნარუჰიტო, 2019 წლის 1 მაისიდან

## იხილეთ აგრეთვე

* იაპონიის იმპერატორების სია

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
იაპონიის იმპერატორი Japan opens imperial tombs for research
* The Imperial Household Agency
* List of the Emperors
* The Emperor of Japan
# აკრძალული ქალაქი

| აკრძალული ქალაქი |
| --- |
|  უზენაესი ჰარმონიის ტაძარი აკრძალულ ქალაქში |
| სტატუსი | Major Historical and Cultural Site Protected at the National Level  და იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ობიექტის ნაწილი  |
| ქვეყანა |  ჩინეთი |
| ტიპი |
კულტურული |
| კრიტერიუმები |
i, ii, iii, iv |
| რეგიონი |
აზია-ოკეანეთი |
| გაწევრიანების ისტორია |
| გაწევრიანება |
1987  (მე-11 სესია) |
| ნომერი |
437 |
|  |
|      და  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | მსოფლიო მემკვიდრეობა UNESCO, ობიექტი № 439 ინგლ. • რუს. • ფრ. |

**აკრძალული ქალაქი** ან **აკრძალული სასახლე** (ჩინ.: 紫禁城; ნიშნავს "მეწამულ აკრძალულ ქალაქს") მდებარეობს პეკინის ცენტრში და მინის და ცინის დინასტიების დროს იმპერიული სასახლის დანიშნულებას ასრულებდა. ამჟამად სასახლის მუზეუმად არის ცნობილი. კომპლექსს 720 000 კვ.მ ფართობი უჭირავს, 800 შენობით და 8000-ზე მეტი ოთახით. იუნესკოს მიერ შეფასებულია როგორც მსოფლიოში უდიდესი უძველეს შემონახულ ხის ნაკეთობათა კოლექცია და 1987 წელს მსოფლიოს კულტურული მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი, როგორც „მინისა და ცინის დინასტიების იმპერიული სასახლე“.

სასახლის მიმდებარე ტერიტორია ტიანანმენის მოედნის ჩრდილოეთით იწყება და მასთან ტიანანმენის კარიბჭე აკავშირებს. მის ირგვლივ კი იმპერიული ქალაქი მდებარეობს.

## იხილეთ აგრეთვე

* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ჩინეთში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია აზიასა და ოკეანეთში

## რესურსები ინტერნეტში

* სასახლის მუზეუმის საიტი
* აკრძალული ქალაქი