# ტანის დინასტია

ტანის დინასტია 700 წელს.

| ჩინეთის ისტორია **ჩინეთის ისტორია** |
| --- |
| **ძველი** |
| **3 მონარქი და 5 იმპერატორი** |
| **სიას დინასტია** ძვ. წ. 2100–1600 |
| **შანგის დინასტია** ძვ. წ.1600–1046 |
| **ჭოუს დინასტია** ძვ. წ.1045–256 |
|  **დასავლეთი ჭოუ** |
|  **აღმოსავლეთი ჭოუ** |
|    გაზაფხულისა და შემოდგომის პერიოდი |
|    მებრძოლი სამეფოების პერიოდი
(ცი, ცინი, ჩუ, ვეი, ხანი, ჯაო, იანი, იუე, სუნი, შუ, ბა) |
| **იმპერიები** |
| **ცინი** ძვ. წ. 221 –206 |
| **ხანის დინასტია** ძვ. წ. 206 – ახ. წ. 220 |
|   **დასავლეთი ხანი** |
|   **სინის დინასტია** |
|   **აღმოსავლეთი ხანი** |
| **სამმეფობა** 220–280 |
|   **ვეი**, **შუ** და **უ** |
| **ძინის დინასტია** 265–420 |
|   **დასავლეთი ძინი** | **16 სამეფო** 304–439 |
|   **აღმოსავლეთი ძინი** |
| **სამხრეთისა და ჩრდილოეთის დინასტიები** 420–589 |
| **სუის დინასტია** 581–618 |
| **ტანის დინასტია** 618–907 |
|   (**მეორე ჭოუ** 690–705) |
| **5 დინასტია და 10 სამეფო** 907–960 | **ლიაო** 907–1125 |
| **სუნის დინასტია** 960–1279 |  |
|   **ჩრდილოეთი სუნი** |  | **დ. სია** |
|   **სამხრეთი სუნი** | **ძინი** |  |
| **იუანის დინასტია** 1271–1368 |
| **მინის დინასტია** 1368–1644 |
| **ცინგის დინასტია** 1644–1911 |
| **თანამედროვე ერა** |
| **ჩინეთის რესპუბლიკა** 1912–1949 |
| **ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა**  1949–დღემდე | **ჩინეთის რესპ. (ტაივანი)** 1949–დღემდე |
| **იხილეთ აგრეთვე**

ჩინეთის ისტორიოგრაფია
ჩინეთის ისტორიის ქრონლოგია
ჩინეთის დინასტიები
ჩინური ენა
ჩინური ხელოვნება
ეკონომიკური ისტორია
 |
| ეს დაფა: * view
* talk
* edit
 |

**ტანის დინასტია** (18 ივნისი 618 — 4 ივნისი 907, ჩინ.: 唐朝) — ჩინეთის იმპერატორთა დინასტია. დინასტიის დამაარსებლად მიიჩნევენ გაოცზუს. მისი შვილი იმპერატორი ლი შიმინი, გლეხთა აჯანყებისა და სეპარატისტი ფეოდალების საბოლოო დამარცხების შემდეგ იწყებს პროგრესული პოლიტიკის გატარებას. ტრადიციულად, ტანის დინასტიის ეპოქა ჩინურ ისტორიოგრაფიაში მიიჩნევა ქვეყნის უმაღლესი ძლიერების ხანად, როდესაც იგი განვითარების დონით უსწრებს თავისი პერიოდის ყველა ქვეყანას.

## ისტორია

  ჩინეთის ტერიტორია ტანის დინასტიის დროს.  ჩინეთის გავლენის სფერო
ტანის დინასტია დააარსა გაოცზუმ (ლი-იუანი), წარმოშობით ჩრდილოეთ ჩინელმა მსხვილმა მიწათმფლობელმა, რომელიც ტობასცების ტომის წარმომადგენელი იყო. ლი-იუანმა თავის შვილ ლი შიმინთან ერთად გაიმარჯვა სამოქალაქო ომში სუის დინასტიის უკანასკნელი მეფის იან-დის წინააღმდეგ და 618 წელს მისი გარდაცვალების შემდეგ მალევე ადის სამეფო ტახტზე სამეფო სახელით გაოცზუ. მოგვიანებით მას ტახტიდან გადააყენებს საკუთარი შვილი, მაგრამ ტანის დინასტია ხელისუფლების სათავეში რჩება 907 წლამდე 690-705 წლების გამოკლებით, როდესაც ხელისუფლებაში იყო იმპერატრიცა ვუ ზეტიანი (ე. წ. მეორე ჯოუ).

## იდეოლოგია

თავდაპირველად დინასტიის მმართველობის მთავარი მიზანი იყო ინტენსიური კულტურული გაცვლა ორ რეგიონს ჩინეთშა და სტეპს შორის. ჩინეთისა და სტეპის გაერთიანების იმპერიული იდეა ტანის დინასტიის იმპერატორების პოლიტიკის ძირითადი განმსაზღვრელი მიმართულება იყო საშინაო და საგარეო პოლიტიკაში.

## კულტურა და ეკონომიკა

ტანის დინასტიის მმართველობის პერიოდში აყვავდა სოფლის მეურნეობა, კუსტარული მრეწველობა და ვაჭრობა. ახალ წარმატებებს მიაღწიეს ქსოვის ტექნიკაში, მეტალურგიაში და გემთმშენებლობაში. მთელი ქვეყანა დაფარული სახმელეთო და სამდინარო გზების ქსელებით. ჩინეთმა ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობა დაამყარა ისეთ ქვეყნებთან, როგორიცაა იაპონია, კორეა, ინდოეთი, სპარსეთი და არაბეთი.

განვითარდა მეცნიერება და ტექნიკა. 725 წელს ხელოსნებმა ი სინმა და ლიან ლიცზანმა დააპროექტეს და შექმნეს პირველი მექანიკური საათი ანკერის მექანიზმის გამოყენებით. განვითარდა დენთის იარაღის წარმოება: ფეიერვერკები, რაკეტები და „ცეცხლოვანი გველები“ ფლოტში.

განვითარდა ჩაის სმის ცერემონიალი. ჩაი დიდი ხნის განმავლობაში მიიჩნეოდა სამკურნალოდ და ითვლებოდა ჩინეთის კულტურის განუყოფელ ნაწილად. ჩინურმა კლასიკურმა ლიტერატურამ უკვდავყო ტანის დინასტიის ჩაის სმის ცერემონიის ოსტატების სახელი - ლუ ტუნი და ლუ იუია.

## დაქვეითება

ტანის დინასტიის დაქვეიტების ზუსტი მიზეზები არა ცნობილი, მაგრამ VIII საუკუნის დასაწყისში გახშირდა აჯანყებები და საომარი მარცხები, რამაც განაპირობა ცენტრალური ხელისუფლების დაქვეითება. ტანის დინასტიას შეუტიეს არაბებმა. ტალასის ბრძოლის დროს (751 წ.) ჩინეთის ჯარი დამარცხდა და ბრძოლის ველიდან გაიქცა. ამ მოვლენებიდან ძალიან მალე მოხდა ან ლუშანის აჯანყება (756-761 წწ.), რომელმაც დაანგრია წლების მანძილზე ნაშენები ქვეყანა. ან ლუშანმა შექმნა იანის სახელმწიფო (756-763 წწ.), რომელმაც დაიკავა ორივე დედაქალაქი (ჩანანი და ლოიანი) და ქვეყნის დიდი ტერიტორია. დინასტია დასუსტდა და ვერასოდეს ვეღარ მიაღწია არსებულ დიდებას. იმპერიამ კონტროლი დაკარგა ცენტრალურ აზიაზე.

858 წელს დიდი არხის რეგიონში საშინელი წყალდიდობის შედეგად დაიღუპა ათასობით ადამიანი. ჩინელების რწმენა, რომ ისინი ღვთის რჩეული ხალხია, შეირყა და მოსახლეობა ფიქრობდა, რომ დინასტიის წარმომადგენლებმა დაკარგეს ტახტზე ყოფნის უფლება. ამას ტან დაერთო 873 წლის საშინელი მოუსავლიანობა. ათობით ათასი ადამიანი შიმშილობდა.

ტრადიციული ჩინური ისტორიოგრაფიის მიხედვით ტანის დინასტიის დასუსტება გამოიწვია იმპერატორის კარზე საჭურისების გაძლიერებამ.

## დინასტიის დასასრული

ტანის დინასტიის მმართველობის ბოლო პერიოდში შესუსტდა ცენტრალური ხელისუფლება და გაძლიერდა პროვინციის სამხედრო გუბერნატორები, რომლებიც ისე იქცეოდნენ, როგორც დამოუკიდებელი მმართველები. იმპერატორების არაკომპეტენტურობამ და თანამდებობის პირების კორუფციამ, ამასთან ერთად გვალვამ და შიმშილობამ გამოიწვია მთელი რიგი აჯანყებები. უკანასკნელი დამანგრეველი აჯანყება იყო ხუან ჩაოს აჯანყება. ამბოხებულებმა ხელში ჩაიგდეს და გაანადგურეს ორივე დედაქალაქი. აჯანყება 10 წელი მიმდინარეობდა და დინასტიას უკვე აღარ შეეძლო ფეხზე დგომა მსგავსი დარტყმების შედეგად. დინასტიის უკანასკნელი იმპერატორი ლი ჯუ დაამხო ტაი-ცზუმ 907 წელს. მან შექმნა ხოუ ლიანის დინასტია. მისი გადატრიალების შედეგად ჩინეთის ისტორიაში დაიწყო 5 მონარქიისა და 10 სამეფოს პერიოდი (907-960 წწ.).

## იმპერატორების სია

**ტანის დინასტია (618—690, 705—907)**| ტაძრის სახელი | პირადი სახელი | მმართველობა | მმართველობის პერიოდის დევიზი და წლები |
| --- | --- | --- | --- |
| *ისტორიულად ყველაზე გავრცელებული ფორმა ტანი + ტაძრის სახელი* |
| **ტანის დინასტია** (618—690) |
| გაო-ცზუ 高祖 Gāozǔ | ლი იუანი 李淵 Lǐ Yuān | 618—626 | * უდე (武德 Wǔdé) 618—626
 |
| ტაი-ძუნი 太宗 Tàizōng | ლი შიმინი 李世民 Lǐ Shìmín | 627—649 | * ჯენგუანი (貞觀 Zhēnguān) 627—649
 |
| გაოცზუნი 高宗 Gāozōng | ლი-ჯი 李治 Lǐ Zhì | 650—683 | * იუნხუეი (永徽 Yǒnghūi) 650—655
* სიანცინი (顯慶 Xiǎnqìng) 656—661
* ლუნშო (龍朔 Lóngshuò) 661—663
* ლინდე (麟德 Líndé) 664—665
* ციანფენი (乾封 Qiánfēng) 666—668
* ცზუნჟანი (總章 Zǒngzhāng) 668—670
* სიანხენი (咸亨 Xiánhēng) 670—674
* შანიუანი (上元 Shàngyuán) 674—676
* იფენი (儀鳳 Yífèng) 676—679
* ტიაოლუ (調露 Tiáolù) 679—680
* იუნლუნი (永隆 Yǒnglóng) 680—681
* კაიიაო (開耀 Kāiyào) 681—682
* იუნჩუნი (永淳 Yǒngchún) 682—683
* ხუნდაო (弘道 Hóngdào) 683
 |
| ჯუნ-ძუნი 中宗 Zhōngzōng | ლი სიანი 李顯 Lǐ Xiǎn *ან* ლი ჯე 李哲 Lǐ Zhé | 684 და (705—710) | * სიშენი (嗣聖 Sìshèng) 684
 |
| ჟუი-ძუნი 睿宗 Rùizōng | ლი დანი 李旦 Lǐ Dàn | 684—690 და (710—712) | * ბენმინი (文明 Wénmíng) 684
* გუანჯაი (光宅 Guāngzhái) 684
* ჩუიგუნი (垂拱 Chúigǒng) 685—688
* იუნჩანი (永昌 Yǒngchāng) 689
* ცზაიჩუ (載初 Zàichū) 690
 |
| **ჯოუს დინასტია** (690—705) |
| *ისტორიულად ყველაზე გავრცელებული ფორმა ტანი + გარდაცვალების შემდეგი სახელი* |
| ვუ ზეტიანი 武則天 Wǔ Zétiān *(არ ჰქონდა ოფიციალური ტაძრის სახელი)* | უ ხოუ 聖神 Shèng Shén | 690—705 | * ტიანშოუ (天授 Tiānshòu) 690—692
* ჟუი (如意 Rúyì) 692
* ჩანშოუ (長壽 Chángshòu) 692—694
* იანცზაი (延載 Yánzài) 694
* ჯენშენი (證聖 Zhèngshèng) 695
* ტიანცევანსუი (天冊萬歲 Tiāncèwànsùi) 695—696
* ვანსუიდენფენი (萬歲登封 Wànsùidēngfēng) 696
* ვანსუიტუნტიანი (萬歲通天 Wànsùitōngtiān) 696—697
* შენგუნი (神功 Shéngōng) 697
* შენლი (聖曆 Shènglì) 698—700
* ცზიუში (久視 Jiǔshì) 700
* დაცზიუი (大足 Dàjú) 701
* ჩანანი (長安 Cháng'ān) 701—705
 |
| **ტანის დინასტიის გაგრძელება** (705—907) |
| ჯუნ-ძუნი (中宗) (მეორე მმართველობა) | ლი სიანი (李顯) *ან* ლი ჯე (李哲) | (და 684) 705—710 | * შენლუნი (神龍Shénlóng) 705—707
* ცზინლუნი (景龍Jǐnglóng) 707—710
 |
| *გარდაცვალების შემდეგი სახელი* შაო-დი 殤帝 Shàodì | ლი ჩუნმაო 李重茂 Lǐ Chóngmào | 710 | * ტაილუნი (唐隆 Tánglóng) 710
 |
| ჟუი-ძუნი 睿宗 Rùizōng | ლი დანი 李旦 Lǐ Dàn | (და 684—690), 710—712 | * ცზინიუნი (景雲Jǐngyún) 710—711
* ტაიცზი (太極Tàijí) 712
* იანხე (延和Yánhé) 712
 |
| სიუან-ძუნი 玄宗 Xuánzōng | ლი ლუნცზი 李隆基 Lǐ Lóngjī | 712—756 | * სიანტიანი (先天 Xiāntiān) 712—713
* კაიიუანი (開元 Kāiyuán) 713—741
* ტაინბაო (天寶 Tiānbǎo) 742—756
 |
| სუ-ძუნი 肅宗 Sùzōng | ლი ხენი 李亨 Lǐ Hēng | 756—762 | * ჯიდე (至德 Zhìdé) 756—758
* ციანიუანი (乾元 Qiányuán) 758—760
* შანიუანი (上元 Shàngyuán) 760—761
 |
| დაი-ძუნი 代宗 Dàizōng | ლი იუ 李豫 Lǐ Yù | 762—779 | * ბაოინი (寶應 Bǎoyìng) 762—763
* გუანდე (廣德 Guǎngdé) 763—764
* იუნტაი (永泰 Yǒngtài) 765—766
* დალი (大曆 Dàlì) 766—779
 |
| დე-ძუნი 德宗 Dézōng | ლი კო 李适 Lǐ Guā | 780—805 | * ცზიანჯუნი (建中 Jiànzhōng) 780—783
* სინიუანი (興元 Xīngyuán) 784
* ჯენიუანი (貞元 Zhēnyuán) 785—805
 |
| შუნ-ძუნი 順宗 Shùnzōng | ლი სუნი 李誦 Lǐ Sòng | 805 | * იუნჯენი (永貞 Yǒngzhēn) 805
 |
| სიან-ძუნი 憲宗 Xiànzōng | ლი ჩუნი 李純 Lǐ Chún | 806—820 | * იუანხე (元和 Yuánhé) 806—820
 |
| მუ-ძუნი 穆宗 Mùzōng | ლი ჰენი 李恆 Lǐ Héng | 821—824 | * ჩანცინი (長慶 Chángqìng) 821—824
 |
| ცზინ-ძუნი 敬宗 Jìngzōng | ლი ჯანი 李湛 Lǐ Zhàn | 824—826 | * ბაოლი (寶曆 Bǎolì) 824—826
 |
| ბენ-ძუნი 文宗 Wénzōng | ლი ანი 李昂 Lǐ Áng | 826—840 | * ბაოლი (寶曆 Bǎolì) 826
* დაჰე (大和 Dàhé) *ან* ტაიჰე (Tàihé 太和) 827—835
* კაიცენი (開成 Kāichéng) 836—840
 |
| უ-ძუნი 武宗 Wǔzōng | ლი იანი 李炎 Lǐ Yán | 840—846 | * ჰუეიჩანი (會昌 Hùichāng) 841—846
 |
| სიუან-ძუნი 宣宗 Xuānzōng | ლი ჩენი 李忱 Lǐ Chén | 846—859 | * დაჩუნი (大中 Dàchōng) 847—859
 |
| ი-ძუნი 懿宗 Yìzōng | ლი ცუი 李漼 Lǐ Cǔi | 859—873 | * დაჩუნი (大中 Dàchōng) 859
* სიანტუნი (咸通 Xiántōng) 860—873
 |
| სი-ძუნი 僖宗 Xīzōng | ლი სიუანი 李儇 Lǐ Xuān | 873—888 | * სიანტუნი (咸通 Xiántōng) 873—874
* ციანფუ (乾符 Qiánfú) 874—879
* გუანმინი (廣明 Guǎngmíng) 880—881
* ჯუნხე (中和 Zhōnghé) 881—885
* გუანცი (光啟 Guāngqǐ) 885—888
* ვენდე (文德 Wéndé) 888
 |
| ჯაო-ძუნი 昭宗 Zhāozōng | ლი ე 李曄 Lǐ Yè | 888—904 | * ლუნცზი (龍紀 Lóngjì) 889
* დაშუნი (大順 Dàshùn) 890—891
* ცზინფუ (景福 Jǐngfú) 892—893
* ციანინი (乾寧 Qiánníng) 894—898
* გუანჰუა (光化 Guānghuà) 898—901
* ტიანფუ (天復 Tiānfù) 901—904
* ტიანიუ (天佑 Tiānyòu) 904
 |
| *გარდაცვალების შემდეგი სახელი* აი-დი 哀帝 Āidì *ან* ჯაო სიუან-დი 昭宣帝 Zhāoxuāndì | ლი ჯუ 李柷 Lǐ Zhù | 904—907 | * ტიანიუ (天佑 Tiānyòu) 904—907
 |

## ლიტერატურა

* Abramson, Marc S. (2008), *Ethnic Identity in Tang China*, Philadelphia: University of Pennsylvania Press, ISBN 978-0-8122-4052-8
* Barrett, Timothy Hugh (2008), *The Woman Who Discovered Printing*, Great Britain: Yale University Press, ISBN 978-0-300-12728-7
* Cotterell, Arthur (2007), *The Imperial Capitals of China: An Inside View of the Celestial Empire*, London: Pimlico, ISBN 978-1-84595-009-5
* de la Vaissière, E. (2005), *Sogdian Traders. A History*, Leiden: Brill, ISBN 90-04-14252-5
* Schafer, Edward H. (1967), *The Vermilion Bird: T'ang Images of the South*, Berkeley and Los Angeles: University of California Press
* Wang, Zhenping (2013), *Tang China in Multi-Polar Asia: A History of Diplomacy and War*, ISBN 978-0-8248-3644-3

## რესურსები ინტერნეტში

* The Tang Dynasty at the Metropolitan Museum of Art
* Home of 300 Tang Poems, University of Virginia
* Tang art with video commentary დაარქივებული 2009-02-20 საიტზე Wayback Machine. , from the Minneapolis Institute of Arts
* Paintings of Sui and Tang dynasties დაარქივებული 2007-08-13 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო