# რკინიგზის სადგური

თბილისის ცენტრალური სადგური
სადგური ბელოკამენნაია (რეკონსტრუქციამდე). სამგზავრო სადგურს აქვს გასაჩერებელი ბაქანი
**რკინიგზის სადგური** — რკინიგზის ტრანსპორტის ძირითადი საექსპლუატაციო საწარმო, რომელსაც აქვს სალიანდაგო განვითარება, მგზავრების ვაგონებში ჩასასხდომი და გადმოსასვლელი, ტვირთის სატვირთავ-გადმოსატვირთავი მოწყობილობები და ნაგებობები. რკინიგზის სადგურზე ღებულობენ და უშვებენ მატარებლებს, ტვირთავენ, გადმოტვირთავენ, ღებულობენ და გასცემენ ტვირთსა და ბარგს, ემსახურებიან მგზავრებს, ხოლო განვითარებული სალიანდაგო მოწყობილობის შემთხვევაში ადგენენ და ამუშავებენ მატარებლებს. სამუშაოს ხასიათის მიხედვით რკინიგზის სადგური არის შუალედური, უბნის, მახარისხებელი, სატვირთო და სამგზავრო, ხოლო სამუშაოს მოცულობისა და სირთულის მიხედვით – კლასგარეშე (ასრულებს დიდი მოცულობის სამუშაოს და აღჭურვილია მაღალი დონის ტექნიკით), აგრეთვე 1-5-მდე კლასისა.

რკინიგზის სადგურებში ტარდება ტექნიკური, სატვირთო, კომერციული და სამგზავრო ოპერაციები.

## ისტორია

მგზავრები ავსებენ ადუღებულ წყალს ციმბირის სადგურზე, 1913 წელი.
ფრიტიოფ ნანსენის ფოტო
რუსეთის იმპერიაში პირველი რკინიგზის სადგურები აშენდა 1837 წელს ცარსკოსელსკის რკინიგზის მშენებლობის დროს, რომელიც ითვლიდა 5 სადგურს მისი მუშაობის უზრუნველსაყოფად.

არცთუ იშვიათად რუსეთის და ზოგიერთი სხვა ქვეყნის რკინიგზის სადგურებზე, რომლებიც აშენებული იქნა XVIII — XX საუკუნის დასაწყისში, შენარჩუნებულია წყალსაწნევი კოშკები, დღეისათვის ზოგჯერ კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები, აშენებულები XVIII — XX საუკუნის დასაწყისში წყალმომარაგებისათვის, როგორც თვით სადგურის საჭიროებისათვის, ასევე ორთქლმავლების წყლით შესავსებად ორთქლმავლის წყლით შემავსებლის დახმარებით, მაგალითად: ნოვოსიბირსკში, გერდაუენში, ვლადივოსტოკში და ა.შ. შემდგომში ორთქლმავლების თბომავლებით და ელმავლებით შეცვლამ და წყლის საჭიროების შემცირებამ ისინი ექსპლოატაციიდან გამოიყვანა.

## აღწერა

რკინიგზის სადგურ სინძუკუს საერთო სახე, მგზავრთა ნაკადის მხრივ მსოფლიოში ყველაზე უფრო დატვირთული სადგური
მიწისზედა ფეხითმოსიარულეთა გადასასვლელის ხედი რკინიგზის სადგურ ტაიგის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ჩანს კუნძულოვანი ტიპის (მარცხნიდან) ვაგზლის სამხრეთი მხარე, სადგურის სამგზავრო პარკის სანაპირო და კუნძულოვანი ტიპის სამგზავრო ბაქნები, მარჯვნივ და შორეულ ხედში — სადგურის სატვირთო პარკები, სამომსახურეო შენობები. სადგურის საკონტაქტო ქსელი მოქნილ განივებზე (ტროსებზე)
სადგურის ძირითადი ელემენტია სალიანდაგო მეურნეობა — რკინიგზის ლიანდაგების ერთობლიობა, როგორც წესი, გაერთიანებულები სალიანდაგო პარკში. როგორც პარკები, ასევე ლიანდაგებს პარკებში შეუძლიათ ქონდეთ გარკვეული სპეციალიზაცია (მაგალითად, დამხარისხებელი პარკი). ლიანდაგების ნუმერაცია ხორციელდება მთავარი ლიანდაგიდან ზემოთ და ქვემოთ (რომლებიდანაც, როგორც წესი, ხორციელდება მატარებლების შეუჩერებელი გავლა) წყვილი და კენტი ნუმერაციის გათვალისწინებით. ერთმანეთს შორის ლიანდაგები ერთდება ისრული გადამყვანებით, რომლებიც ასევე ინომრება სადგურის ერთი მხრიდან წყვილი, ხოლო მეორე მხრიდან კენტი ნომრებით. სამგზავრო სადგურებში ლიანდაგები შეიძლება იყვნენ სექციონირებულები, რაც საშუალებას იძლევა ლიანდაგზე მიიღოს ორი მოკლე შემადგენლობის საგარეუბნო მატარებელი სხვადასხვა მხრიდან. ამ შემთხვევაში ლიანდაგის ნომერს ემატება ასო, მაგრამ სადგურის სალიანდაგო განვითარების თვალთახედვიდან გამომდინარე მოცემული ლიანდაგი მაინც განიხილება, როგორც ერთი მთლიანი.

ლიანდაგის სასარგებლო სიგრძე შემოფარგლულია სასაზღვრე ბოძკინტებით და/ან შუქნიშნებით. ჩიხურ ლიანდაგებს ერთი მხრიდან აქვთ სპეციალური ჩიხური საბჯენი და გამოიყენება სამომსახურეო მიზნებისთვის და ვაგონების და ლოკომოტივების გასაჩერებლად.

სატვირთო ოპერაციების განსახორციელებლად განკუთვნილია სატვირთო მეურნეობა: დასატვირთ-დასაცლელი ლიანდაგები, ტერმინალები, საწყობები, დამხარისხებელი სადგურები და ასე შემდეგ.

თითოეულ სადგურზე მუშაობის წესი და მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების წესების დაცვა რეგულირდება სადგურის ტექნიკურ-განმკარგულებელი აქტით. სადგურის მუშაობის ორგანიზაცია ხორციელდება მატარებლების მოძრაობის გრაფიკის, მატარებლების ფორმირების გეგმის, სამანევრო სამუშაოების გეგმის თანახმად.

სადგურს ხელმძღვანელობს — *სადგურის უფროსი*. სადგურზე ოპერატიული სამუშაოებს ხელმძღვანელობას ახორციელების *რკინიგზის სადგურის მორიგე* ან სამატარებლო დისპეტჩერი (დისპეტჩერული ცენტრალიზაციისას). სადგურის მორიგე მართავს მატარებელთა მიღებას, გაშვებას და გატარებას, ასევე სადგურზე სამანევრო გადაადგილებებს. სალიანდაგო პარკში ყველა სამუშაოები ხორციელდება მხოლოდ მასთან შეთანხმებით და მისი ნებართვით. ის მუშაობს ელექტროცენტრალიზაციის პოსტზე. მორიგის მართვის პულტი საშუალებას იძლევა სადგურზე მართოს სიგნალები, ისრული გადამყვანები და სხვა სიგნალიზაციის, ცენტრალიზაციის და ბლოკირების მოწყობილობები.

სადგურ ჩელიაბინსკი-მთავარი ერთ-ერთი ლიანდაგებზე მიწისზედა საფეხმავლო გადასასვლელი
სიგნალიზაციის, ცენტრალიზაციის და ბლოკირების მოწყობილობები განკუთვნილია მატარებელთა მოძრაობის მართვისთვის ისრული გადამყვანების, შუქნიშნების დახმარებით. დამხარისხებელ გორაკებზე შემადგენლობების დაშვების მართვისთვის დამხარისხებელ სადგურებში გამოიყენება გორაკების ავტომატური ცენტრალიზაცია.

დიდ სადგურებში შეიძლება არსებობდეს მოძრავი შემადგენლობის სალოკომოტივო და სავაგონო დეპოები, ტექნიკური მომსახურების პუნქტები, წევის ქვესადგურები და სხვა ტექნიკური და სამომსახურეო ქვედანაყოფები, სადგურის საერთო დანიშნულების ლიანდაგებს შეიძლება შეუერთდეს მომსახურე ორგანიზაციების მისასვლელი ლიანდაგები. *სადგურის ლიანდაგები* არიან: *მთავარი* და *გვერდითი*, ხოლო დიდ სადგურებში კი *მიმღებ-გამგზავნი, დამხარისხებელი, დასატვირთ-დასაცლელი, დეპოს, გამთრევი, საჩვენებელი და ა. შ.* სადგურის ყელებით გაერთიანებული სადგურის შესაბამისი სალიანდაგო პარკები, რომლებიც ერთმანეთთან შეერთებული არიან *სავალი* ლიანდაგებით. სატვირთო სადგურებში გამოირჩევა *სატვირთო რაიონი*, რომელშიც არსებობს *საერთო სარგებლობის ადგილები* და *არასაერთო სარგებლობის ადგილები*. *მისასვლელი ლიანდაგები* და *დამჭერი ჩიხები* მიეკუთვნება *სპეციალიზირებულ ლიანდაგებს*. დიდ საკვანძო სადგურებში ასევე განთავსებულია სახანძრო და ამღდგენი მატარებლები. თითოეული რკინიგზის ლიანდაგი, მიმართული გადასარბენისკენ სადგურის ყელის ორივე მხრიდან (დიდ სადგურებში *გამგზავნი პარკის ყელი*) შემოფარგლულია *გამსვლელი შუქნიშნებით* (წყვილით და კენტით), გადასარბენიდან გასასვლელებში *სადგურის საზღვართან* ყენდება *შესავალი შუქნიშნები*.

სადგურის საზღვრებში სადგურის ლიანდაგებზე მგზავრთა შემოსვლისა და გავლისათვის შეიძლება მოწყობილი იყოს მიწისზედა *უსაფრთხო (სამომსახურეო) გასასვლელები*, მიწისზედა და მიწისქვეშა საფეხმავლო გადასასვლელები, საავტომობილო გზაგამტარები, სარკინიგზო გადასასვლელები.

## სადგურის სამგზავრო ტერმინალები

ცათამბჯენი JR Central Towers, რკინიგზის სადგურ ნაგოიის შენობა, იგი მსოფლიოში ფართობის მიხედვით ყველაზე უფრო დიდი რკინიგზის სადგურია (თუ დავიანგარიშებთ ყველა ოთახის და შენობის ჯამურ ერთიან ფართობს — 446 000 მ²)
რკინიგზის ვაგზალი — შენობა რკინიგზის სადგურზე, რომლის დანიშნულებაა მგზავრთა მომსახურება. ვაგზლის ძირითად ქვედანაყოფებს მიეკუთვნება საბილეთო-საკასო ცეხი, საცნობარო-საინფორმაციო სამსახური, საბარგო განყოფილება, ხელბარგის შესანახი კამერები. დიდ ვაგზლებში შეიძლება იყოს აღრიცხვისა და ანგარიშგების ჯგუფები, სარემონტო განყოფილებები და ა.შ. დაქირავებულ ფართში შეიძლება მოთავსდეს ავიაკომპანიების სალაროები, საყოფაცხოვრებო მომსახურების და საზოგადოებრივი კვების საწარმოები (ფოსტა, ტელეფონი, საპარიკმახეროები, ბუფეტები, კაფეები, მედპუნქტები და სხვ.).

## კლასიფიკაცია

რკინიგზის სადგურები სამუშაოს ხასიათის მიხედვით იყოფიან:

1. **სამგზავრო სადგურები** განკუთვნილია მგზავრების მომსახურებისა და სამგზავრო მატარებლების მოძრაობის ორგანიზაციის ოპერაციების განსახორციელებლად, მათ შორის ბარგის, ბილეთების, ფოსტის ოპერაციების. სადგურები ჩვეულებრივ შენდება მსხვილ დასახლებულ პუნქტებში დიდი ტრანზიტული, ადგილობრივი ან საგარეუბნო სამგზავრო მოძრაობისას. **სამგზავრო ტექნიკური** სადგურები განკუთვნილია ტექნიკური გადამუშავებისთვის, გადაფორმებისთვის, ეკიპირებისათვის და სამგზავრო შემადგენლობების რეისისათვის მომზადებისთვის.
2. **სატვირთო სადგურები** განკუთვნილია სატვირთო და კომერციული ოპერაციების შესრულებისათვის ტვირთებით და სატვირთო ვაგონებით. შენდება დიდ სამრეწველო და ადმინისტრაციულ ცენტრებში, საზღვაო და სამდინარო მდებარეობის პორტების პუნქტებში, ტვირთების მასიური დატვირთვის და დაცლის ადგილებში. გადამამუშავებელი ტვირთის სახეობებზე და ადგილმდებარეობაზე დამოკიდებულებით იყოფა ჩვეულებრივ სატვირთო, რომლებიც განკუთვნილია სხვადასხვა ტვირთების გადასამუშავებლად, თხევად, ქვანახშირის დასატვირთ, საპორტე და სხვა სადგურებად. საერთო სარგებლობის სატვირთო სადგურებს ებმებიან სამრეწველო საწარმოების მისასვლელი ლიანდაგები. დასახლებულ პუნქტებში მდებარე ბევრი სატვირთო სადგური ასევე არიან სამგზავროები: აქვთ ცალკე მდებარე მიმღებ-გამშვები ლიანდაგები და სამგზავრე შენობები (ვაგზლები). სატვირთო სადგურები თავის მხრივ იყოფიან: *საერთო სარგებლობის, რომელზეც მიბმულია მისასვლელი, საპორტე, გადამტვირთავი ლიანდაგები*. უპირატეს სატვირთო ოპერაციებზე დამოკიდებულობით არსებობენ: *დამტვირთავები, დამცლელები, დასატვირთ-დამცლელები*. თვისებებზე და დანიშნულებაზე დამოკიდებულობით: *არასპეციალიზირებულები* და *სპეციალიზირებულები*, უკანასკნელი შეიძლება იყოს: *საკონტეინერო, ნახშირის დამტვირთველები, ნავთობის ჩასასხმელები, ხე-ტყის მასალების დამტვირთველები, მარცვლეულის დამტვირთავები და ა.შ.*. სპეციალიზირებულებს ასევე მიეკუთვნება *გადამტვირთავები* (ხორციელდება ტვირთების გადატვირთვა ერთი ლიანდაგის სიგანის ვაგონიდან მეორე ლიანდაგის სიგანის ვაგონზე ან ტრანსპორტის სხვა სახეობაზე, ვაგონების გადადგმა), *პორტისპირა* (საზღვაო პორტის მომსახურებისათვის ვაგონების დაგროვებლად. მათზე ხორციელდება მუშაობა გემების პარტიებისთვის ვაგონების შერჩევაზე, მატარებელთა მისაღებად, დასაშლელად და ასაწყობად), *საპორტე* (სამდინარე, საზღვაო, შესართავის პორტების უზრუნველსაყოფად), *საბორნე* (საზღვაო ბორანით გადატანის უზრუნველყოფა), *სასაზღვრო* (შეიძლება იყოს სახელმწიფოთაშორისი შეპირაპირების პუნქტი, აქვს აუცილებელი სალიანდაგო განვითარება, ტექნიკური აღჭურვილობა და პერსონალი, რომლებიც უზრუნველყოფენ მუშაობას სახელმწიფოებს შორის სატრანსპორტო საშუალებების გადაცემაში ტექნიკურ და კომერციულ ურთიერთობებში სასაზღვრო, საბაჟო, სანიტარულ-კარანტინული კონტროლის შესრულებაში) სადგურები.
3. **ტექნიკური სადგურები** (სამგზავრო ან სატვირთო) განკუთვნილია სატვირთო ვაგონების, შემადგენლობების, გადაზიდვების ორგანიზებისთვის განკუთვნილი მატარებლების და მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის ტექნიკური ოპერაციების შესასრულებლად. ტრქნიკურ სადგურებს მიეკუთვნება რკინიგზის სადგურები, რომლებზეც სამგზავრო და სატვირთო სამუშაოების ოპერაციები არ არის დომინანტური. სატვირთო ვაგონების, შემადგენლობების ან მატარებლების ტექნიკური ოპერაციების შესრულებასთან დამოკიდებულებით რკინიგზის ტექნიკური სადგურები იყოფიან:
	* **დამხარისხებელი სადგურები** განკუთვნილია ვაგონების მასიური გადამუშავებისათვის და შემადგენლობების დაშლა—აწყობისათვის. მდებარეობენ შერწყმის პუნქტებში ან რკინიგზის ხაზების გადაკვეთებზე, დიდ სატრანზიტო კვანძებში. ამას გარდა, მათზე ხორციელდება სატრანზიტო მატარებლების გადამუშავება. დამხარისხებელ სადგურებში არსებობს რამდენიმე სპეციალიზირებული პარკი, ხოლო ყველაზე უფრო დიდ სადგურებში პარკები წყვილ და კენტ მიმართულებებს აერთიანებენ სისტემაში, რომელთაგანაც თითოეული გადაამუშავებს ვაგონთა ნაკადებს მხოლოდ თავისი მიმართულებით.
	* **საველე სადგურები** განკუთვნილია სატრანზიტო სატვირთო და სამგზავრო მატარებლების გადასამუშავებლად, სამანევრო ოპერაციების ჩასატარებლად ანაკრები და საუბნო მატარებლების დაშლა-აწყობის დროს, მისასვლელი ლიანდაგების მომსახურეობისთვის. მანძილი საველე სადგურებს შორის განპირობებულია ლოკომოტივების ცვლით და სალოკომოტივე ბრიგადებით, ჩვეულებრივ ისინი მდებარეობენ ერთმანეთისგან 150—300 კმ მანძილზე. საველე სადგურებში ჩვეულებრივ არსებობს 2—3 პარკი, ლოკომოტივების ეკიპირებისა და ვაგონების ტექნიკური მომსახურების მოწყობილობები, სალოკომოტივო დეპო, ხშირად სავაგონო დეპო.

მდებარეობის მიხედვით სადგურები იყოფა:

1. **შუალედური სადგურები** ძირითადად განკუთვნილია ტექნიკური ოპერაციების ჩასატარებლად სატვირთო და სამგზავრო მატარებლების მიღების, გაშვების, გადასწრების, შეხვედრის და გატარების დროს, მგზავრთა ჩასაჯდომად და ჩამოსასვლელად, ტვირთის და ბარგის დასატვირთად და დასაცლელად, სამანევრო ოპერაციების ჩასატარებლად ანაკრები მატარებლებისთვის ვაგონების ჩახსნა-მიერთებისას. ეს არის ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებული სადგურის სახეობა, მათ აშენებენ რკინიგზის ყველა ხაზებზე, ჩვეულებრივ მდებარეობენ საველე სადგურებს შორის ერთმანეთისგან 15—20 კმ-ის მანძილზე. თავისი ტიპის მიხედვით, შუალედურ გამყოფ პუნქტებს ასევე მიეკუთვნება **ასაქცევები** და **გადასასწრები პუნქტები**, ასევე **გაჩერების პუნქტები**, რომლებიც არ არიან რკინიგზის სადგურები.
	* **საყრდენი (სახაზო სატვირთო) სადგური** — შუალედური სადგური, რომელზეც მიმაგრებულია სადგურები, ასაქცევები და გადასასწრები პუნქტები, რომლებიც მიეკუთვნება სახაზე განყოფილებებს. ხასიათდება ვაგონების დიდი რაოდენობით დატვირთვა-დაცლით სატვირთო სამუშაოების მასზე მიმაგრებული მცირე ხაზოვანი განყოფილებებიდან გადაცემის შედეგად და ობიექტების მომსახურებით მისასვლელი ლიანდაგების გამოყენებით. ასეთ სადგურებზე ასევე ხორციელდება ტრანზიტული მატარებლების გამჭოლი გატარება, *ანაკრები* და *გამტანი მატარებლების* მიღება და გაშვება, ვაგონების გაჩერება.
2. **საკვანძო სადგურები** — შუალედური სადგური, საველე სადგური ან დამხარისხებელი სადგური, რომელსაც ებმება არანაკლებ სამი რკინიგზის მიმართულება. თუ ერთ სადგურში რამდენიმე შეერთებული ხაზები ერთობლივად მიდიან შემდეგ კვანძამდე ან დამხარისხებელ სადგურამდე დამოუკიდებელი ან საერთო ლიანდაგებით, მაშინ ასეთ სადგურს ქვია **წინასაკვანძო** და გათვლილია *კუთხოვანი შესვლების* და *მტრული გადაკვეთების* შესამცირებლად.
3. ჩიხური სადგურები.

ასევე სადგურები შეიძლება იყვნენ შემდეგი ტიპების:

* **შეპირაპირების სადგური** — აერთებს მიმართულებებს, ელექტროფიცირებულებს დენის სხვადასხვა სახეობებით. ასეთი სადგურების საკონტაქტო ქსელის სექციებში შეიძლება მიეწოდოს ნებისმიერი სისტემის დენი გადამრთველების დახმარებით.

სადგურის მოცულობასა და სატვირთო, სამგზავრო და ტექნიკური ოპერაციების სირთულეებზე დამოკიდებულობით იყოფა კლასებად. პოსტსაბჭოთა სივრცეში გამოიყენება კლასიფიკაცია 1-დან 5 კლასებად, ასევე არსებობს უკლასო სადგურები, რომლებსაც მიეკუთვნება დამხარისხებელი და ყველაზე უფრო დიდი სატვირთო და სამგზავრო სადგურების უმრავლესობა.

### მოძველებული ტერმინები

* **ნახევარსადგური** — გამყოფი პუნქტი, რომელსაც გააჩნია სალიანდაგო განვითარება და სამგზავრო ინფრასტრუქტურა (ბაქნები, შენობები), მაგრამ არ არიან სატარიფო პუნქტი. სიტყვა გამოიყენება საუბარში, მაგრამ დოკუმენტაციაში არ იხმარება.
* **სატელეგრაფო პოსტი** — გამყოფი პუნქტი, რომელსაც გააჩნია სალიანდაგო განვითარება, სამგზავრო ინფრასტრუქტურის გარეშე.

## გალერეა

* ცათამბჯენი Umeda Hankyu Building — ოსაკა-უმედას რკინიგზის სადგურის შენობა.
* ჩიხური სადგური სინტრა, სინტრა, პორტუგალია.
* ელიელ საარინენის მიერ დაპროექტებული სადგურ ჰელსინკი-ცენტრალურის ვაგზალი, მდებარეობს ჰელსინკის ცენტრში, ფინეთი.
* ცარიცინოს რკინიგზის სადგური, მოსკოვი, რუსეთი. ვაგზალი, გვერდითი ბაქანი.

## იხილეთ აგრეთვე

* რკინიგზის ტრანსპორტი
* რკინიგზის ვაგზალი
* სარკინიგზო გაჩერების პუნქტი
* რკინიგზის დეპო

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 408.
* Общий курс железных дорог / Под ред. Ю. И. Ефименко // М.: ИЦ «Академия», 2005. — 256 с. ISBN 5-7695-2046-9.
* Проблемы перспективного развития железнодорожных станций и узлов დაარქივებული 2025-12-28 საიტზე Wayback Machine. / Международный сборник научных трудов. Выпуск 3. Под общ. ред. А. К. Головнича // Гомель: БелГУТ, 2021. — 218 с., ил. ISSN 26645025.
* *Апатцев В. И., Иванкова Л. Н., Иванков А. Н.* Железнодорожные станции и узлы / В 2 частях // М.: МГУПС / РОАТ, 2015 / 2016. — 204 / 305 с., ил. ISBN 978-5-7473-0754-4 (ISBN 978-5-7473-0755-1 / ISBN 978-5-7473-0784-1).
* Железнодорожные станции и узлы / Под ред. В. Г. Шубко, Н. В. Правдина // М.: УМК МПС России, 2002. — 368 с., ил. ISBN 5-89035-076-5.
* Проектирование железнодорожных станций и узлов. Справочное и методическое руководство / Под ред. А. М. Козлова, К. Г. Гусева. Изд. 2-е, перераб. и доп. // М.: Транспорт, 1981. — 592 с., ил.
* *Сычев Е. И., Телятинская М. Ю.* Проектирование железнодорожных разъездов, обгонных пунктов и промежуточных станций // М.: Московский государственный университет путей сообщения, 2002. — 55 с. ISBN 9975-941-93-1.
* *Кононов В. А. , Лыков А. А. , Никитин А. Б.* Основы проектирования электрической централизации промежуточных станций // М.: УМЦ ЖДТ, 2013. — 348 с. ISBN 978-5-89035-626-0.
* Технология работы пограничных станций / Под ред. С. П. Вакуленко // Ростов-на-Дону: Учебно-методический центр по образованию на железнодорожном транспорте, 2014. — 298 с., ил. ISBN 978-5-89035-673-4.
* *Светлакова Е. Н.* Технология работы сортировочной станции / Чита: ЗабИЖТ, 2016. — 89 с., ил. ISBN 978-5-9908859-6-7.
* Чупров А. И., Брандт Б. Ф., Н. Ив-ко. Железные дороги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *青木栄一*, 鉄道の地理学, WAVE出版, 2008, ISBN 978-4872903768.
* *和久田康雄*, 駅のホテルと百貨店 // 世界の駅・日本の駅 / 小池滋、青木栄一、和久田康雄, 悠書館, 2010. — P. 107—125, ISBN 978-4903487380.

## სქოლიო