Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# საჰარა

| საჰარა |
| --- |
|  |
|  |
| ქვეყანა |
{{{ქვეყანა}}} |
| ფართობი |
9,400,000 კმ²-ზე მეტი კმ² |
| ტიპი |
ქვიშიანი |
| მცენარეულობა |
პალმა |
| ცხოველთა სამყარო |
აქლემი, თხა, ფენეკი, ავაზა |
|  **მედიაფაილები** ვიკისაწყობში |

**საჰარა** — მსოფლიოში უდიდესი ქვიშიანი უდაბნო, ფართობით 9 მლნ კმ². მდებარეობს ჩრდილოეთ აფრიკაში. უდაბნოს ასაკი დაახლოებით 2,5 მილიონი წელია. სახელი „საჰარა“ მომდინარეობს არაბულიდან (صحراء‎) და ნიშნავს *უდაბნოს*. მას აფრიკის ტერიტორიის დაახლოებით 1/4 უკავია, ანუ თითქმის ავსტრალიის ტოლი ფართობი. საჰარის ფარგლებში მთლიანად ან ნაწილობრივ მოქცეულია 11 სახელმწიფო: მაროკო, ალჟირი, ტუნისი, ლიბია, ეგვიპტე, დასავლეთი საჰარა, მავრიტანია, მალი, ნიგერი, ჩადი, სუდანი. საჰარის უდიდესი ნაწილი უწყლო და უსიცოცხლოა, რადგან მისთვის დამახასიათებელია მეტად მკაცრი და გაუსაძლისი ბუნებრივი პირობები: ზაფხულში გამორჩეულად დიდი სიცხე (ჩრდილში ტემპერატურა +40-50 გრადუსს აღწევს); დიდი სიმშრალე (წლიური ნალექი თითქმის ყველგან 100 მმ-ზე ნაკლებია, ხოლო ზოგან წვიმა წლობის განმავლობაში არ მოდის); ძლიერი ხანგრძლივი ქარები; ტემპერატურის დიდი დღე-ღამური რყევები (ამპლიტუდები), როდესაც დღისით პაპანაქებაა, ხოლო ღამით ყინავს. გაუდაბნოების უწყვეტი პროცესის გამო საჰარის ფართობი იზრდება. საჰარის რელიეფის დამახასიათებელი ფორმებია ბარხანი (თურქ.) და დიუნი.

## რესურსები ინტერნეტში

* About Sahara subsurface hydrology and planned usage of the aquifers დაარქივებული 2014-08-05 საიტზე Wayback Machine.
* Tassili and Ahaggar National Parks
# მალაის არქიპელაგი

მალაის არქიპელაგის მდებარეობა
**მალაის არქიპელაგი** — კუნძულთა ჯგუფი სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის მატერიკსა და ავსტრალიას შორის. სახელი ეწოდა მალაური რასის ანაქრონისტული თეორიის შესაბამისად. კუნძულთა ამ ჯგუფს ხშირად ინდონეზიის არქიპელაგსაც ეძახიან.

არქიპელაგი მდებარეობს ინდოეთისა და წყნარ ოკეანეებს შორის და მოიცავს 25 000 კუნძულს. ფართობის მიხედვით, მალაი მსოფლიოში უდიდესი არქიპელაგია. მოიცავს ინდონეზიის, ფილიპინების, სინგაპურის, ბრუნეის, აღმოსავლეთ ტიმორისა და მალაიზიის აღმოსავლეთ ტერიტორიებს. ხშირად, კუნძულ ახალ გვინეას მალაის არქიპელაგის შემადგენელ ნაწილად არ მოიაზრებენ.

## გეოგრაფია

არქიპელაგის საერთო ფართობი (ხმელეთისა და ზღვის ჩათვლით) 2 მილიონ კმ²-ს აღემატება. 25.000 კუნძულიანი არქიპელაგი, მოიცავს სხვა მრავალ პატარა არქიპელაგს. მათ შორის უდიდესებია:

* ზონდის კუნძულები, რომელიც თავის მხრივ იყოფა დიდი ზონდისა და მცირე ზონდის კუნძულებად.
* მოლუკის კუნძულები
* ფილიპინები

მალაის არქიპელაგის 6 უდიდესი კუნძულია: ახალი გვინეა, სუმატრა, კალიმანტანი, სულავესი, იავა, ლუსონი.

## რესურსები ინტერნეტში

*
* .
# მალაკის სრუტე

**მალაკის სრუტე** მდებარეობს მალაკის ნახევარკუნძულსა და ინდონეზიის კუნძულ სუმატრას შორის, სრუტე საკმაოდ ვიწროა, ხოლო მისი სიგრძე 805 კმ-ია. სახელი ეწოდა მალაკის სასულთნოდან გამომდინარე, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდა მიმდებარე არქიპელაგი 1414-1511 წლებში.

ეკონომიკური და სტრატეგიული თვალსაზრისით, მალაკის სრუტე მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საზღვაო გზაა. სრუტე წარმოადგენს უმნიშვნელოვანეს სანაოსნო გზას ინდოეთისა და წყნარ ოკეანეებს შორის.

## რესურსები ინტერნეტში

* მსოფლიო ნავთობის ტრანზიტის მნიშვნელოვანი წერტილები
* BBC სრუტეების უსაფრთხოების გაზრდის შესახებ
*
# კონგოს ღრმული

**კონგოს ღრმული** — 300—500 მეტრი სიმაღლის მქონე მოსწორებული ღრმული (დიამეტრი დაახლოებით 1000 კმ) ცენტრალური აფრიკაში. გარშემორტყმულია საფეხურიანი პლატოებით და ზეგნებით; შეესაბამება აფრიკის ფილაქნის სინეკლიზას. მისი ნიადაგი დრენირებულია მდინარე კონგოს მიერ.

მცენარეულობა: ხშირი ნოტიო მარადმწვანე და მარადმწვანე-ფოთლოვანი ტროპიკული ტყეების მთლიანი საფარი.

## გეოგრაფია

მდინარე კონგოს აუზი.
ფართობი შეადგენს დაახლოებით 1 მილიონ კმ²-ს; მისი სიგრძე ჩრდილოეთიდან სამხრეთამდე და დასავლეთიდან აღმოსავლეთამდე შეადგენს დაახლოებით 1000 კმ-ს. მთავარი მდინარეა — კონგო (ლუალაბა), რომელსაც აქვს მრავალრიცხოვანი შენაკადები — ლომამი, ჩუაპა, უბანგი, კასაი (კვა). ღრმულის ტერიტორიაზე ასევე არსებობს ბევრი ტბა და ჭაობი.

## გეოლოგია

სტრუქტურული თვალსაზრისით კონგოს ღრმული შეესაბამება აფრიკის ფილაქნის სინეკლიზას, რომელიც ჩამოყალიბდა პრეკამბრიულ პერიოდში. ფილაქნის ფარისებული ფუნდამენტის მიწისქვეშა (500—1000 მეტრზე მეტ სიღრმეზე) შვერილი ყოფს სინეკლიზას ორ ღრმულად — ჩრდილოეთის და სამხრეთის, რომლის ცენტრალურ ნაწილში ფუნდამენტი ღრმავდება 3000 მეტრზე მეტ სიღრმეზე. სინეკლიზა აგებულია პროტეროზოური, პალეოზოური და მეზოზოური პერიოდების დანალექი ქანების ძლიერი ფენებით, რომლის ზედაპირი დაფარულია შედარებით უფრო სუსტი ფხვიერი კაინოზოური პერიოდის დანალექი ქანებით.

## რელიეფი

კონგოს ღრმული ხასიათდება სართულოვანი აგებულებით. ყველაზე უფრო დაბალი (300—400 მეტრი) და ახალგაზრდა (ჰოლოცენის) სართულს ქმნიან მრავალრიცხოვანი მდინარეების ფართე, ყველაზე უფრო დაჭაობებული ჭალისებური ხეობები, რომლებიც ჩაედინებიან ღრმულის ცენტრალურ ნაწილში ერთიან ბრტყელ, პერიოდულად წყლით დაფარულ ალუვიურ ვაკეში. უფრო მაღლა აღინიშნება ზეგნის კიდეებიდან ამოწეული ანთროპოგენური ტერასების და პლიოცენ-მეოთხეული სისტემის ტერასისებური პლატოს რამდენიმე დონე ჩრდილოეთით და დასავლეთით 500 მეტრზე მეტი და სამხრეთით და აღმოსავლეთით 1000 მეტრზე მეტი სიმაღლით.

## კლიმატი

თვის საშუალო ტემპერატურაა 23-25°-დან 26-21°С-მდე, ნალექების წლიური ჯამი 1500—2000 მმ და მეტი.

## სქოლიო
# სამხრეთი ტროპიკი

სამხრეთი ტროპიკი
**სამხრეთი ტროპიკი** ან **თხის რქის ტროპიკი** — ეკვატორის სამხრეთით ﻿ / ﻿ მდებარე პარალელი (ერთ-ერთი ხუთ ძირითადთაგანი). წარმოადგენს ყველაზე სამხრეთ პარალელს, სადაც მზე შეიძლება იყოს ზენიტში. ჩვეულებრივ ეს მოვლენა ფიქსირდება 22 დეკემბერს და ამ დროს ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში არის ყველაზე დიდი ღამე და ყველაზე მოკლე დღე, სამხრეთ ნახევარსფეროში კი პირიქით.

## გეოგრაფია

გრინვინჩის მერიდიანიდან აღმოსავლეთის მიმართულებით მოძრაობისას სამხრეთი ტროპიკი კვეთს:

| ქვეყანა, ტერიტორია ან ზღვა | კომენტარი |
| --- | --- |
| ატლანტის ოკეანე |  |
|  ნამიბია |  |
|  ბოტსვანა |  |
|  სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა |  |
|  მოზამბიკი |  |
| ინდოეთის ოკეანე | მოზამბიკის სრუტე |
|  მადაგასკარი |  |
| ინდოეთის ოკეანე |  |
|  ავსტრალია | დასავლეთ ავსტრალია, ჩრდილოეთი ტერიტორია, ქვინზლენდი |
| წყნარი ოკეანე | მარჯნის ზღვა, |
| წყნარი ოკეანე |  |
|  ჩილე |  |
|  არგენტინა |  |
|  პარაგვაი |  |
|  ბრაზილია |  |
| ატლანტის ოკეანე |  |

სამხრეთი ტროპიკის აღმნიშვნელი მონუმენტი , ჩილე
# ბალკანეთის ნახევარკუნძული

| {{{სახელი}}}
  |
| --- |
|  |
| კოორდინატები: ﻿ / ﻿  |
| **ქვეყანა** |  ალბანეთი
 ბულგარეთი
 ბოსნია და ჰერცეგოვინა
 საბერძნეთი
 ჩრდილოეთი მაკედონია
 რუმინეთი
 სერბეთი
 სლოვენია
 თურქეთი
 ხორვატია
 მონტენეგრო
 |
| **ფართობი** | 505 000 კმ²
 |
| **აკვატორია** | ხმელთაშუა ზღვა, შავი ზღვა, ეგეოსის ზღვა, ადრიატიკის ზღვა, იონიის ზღვა, მარმარილოს ზღვა
 |

 **ბალკანეთის ნახევარკუნძული** — ნახევარკუნძული სამხრეთ ევროპაში. ფართობი დაახლოებით 505 ათასი კმ2. დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 1260 კმ-ზე, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ — 950 კმ. დასავლეთით ეკვრის ადრიატიკისა და იონიის, აღმოსავლეთით — შავი, მარმარილოს და ეგეოსის ზღვები, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები. პირობითი სახმელეთო საზღვარია მდინარე დუნაისა და მდინარე სავის შესართავამდე, იქიდან კი — ტრიესტის ყურის წვერამდე.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ბალკანეთის ნახევარკუნძული South-East Europe Review
* Balkan History by Steven W. Sowards დაარქივებული 2007-10-15 საიტზე Wayback Machine.
* SEEurope.net დაარქივებული 2006-10-04 საიტზე Wayback Machine.
* Southeast European Times
* The Centre for South East European Studies დაარქივებული 2008-12-19 საიტზე Wayback Machine.
* Balkans region: Oil and Gas Fact Sheet
* Balkans urged to curb trafficking—BBC
* News from Balkans
* Analysis from Balkans
* Balkan Business News დაარქივებული 2016-11-04 საიტზე Wayback Machine.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 174.
# ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე

| ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე |
| --- |
|  |
| არქტიკის ოკეანე |
| ზოგადი ინფორმაცია |
| ტიპი | ოკეანე |
| გეოგრაფიული კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| **ფართობი** | 14,750,000 კმ² |
| **მოცულობა** | 18,07 ათ. კმ³ |
| **საშუალო სიღრმე** | 1225 მ |
| **უდიდესი სიღრმე** | 5,527 მ |
|  |

**ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე** აგრეთვე **არქტიკის ოკეანე** („ჩრდილოეთის პოლარული ზღვა“ 1935 წლამდე) — ძირითადად ჩრდილოეთ პოლარულ რეგიონში მდებარე ოკეანე. იგი მსოფლიოს ხუთი ოკეანიდან უმცირესია სიდიდითა და სიღრმით. მიუხედავად იმისა, რომ საერთაშორისო ჰიდროგრაფიული ორგანიზაცია მას ოკეანედ ცნობს, ოკეანოგრაფები მას *არქტიკის ხმელთაშუა ზღვას* შემოკლებით *არქტიკის ზღვას* უწოდებენ და ატლანტის ერთ-ერთ ხმელთაშუა ზღვად განიხილავენ. ოკეანის ზედაპირის უდიდესი ნაწილი ყინულით არის დაფარული წლის ყველაზე ცივ თვეებში ან მთელი წლის განმავლობაში.

ოკეანის ტერიტორია შეადგენს 14.75 მილიონი კმ², წყლის მოცულობა შეადგენს 18.07 მილიონ კმ. ოკეანის საშუალო სიღრმე 1225 მეტრია, მაქსიმალური სიღრმე 5527 მეტრი.

## ზღვები

ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის აუზში შედის: ბარენცის, კარის, ლაპტევების, აღმოსავლეთ ციმბირის, ჩუკოტკის, ბოფორტის, ლინკოლნის, გრენლანდიის, ნორვეგიის, თეთრი და ბაფინის ზღვები.

უდიდესი ყურეა ჰუდსონის ყურე.

## კუნძულები

თავისი კუნძულების რაოდენობით ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე მეორე ადგილს იკავებს წყნარი ოკეანის შემდეგ. ეს კუნძულებია: იან-მაიენი, ისლანდია, გრენლანდია, კანადის არქტიკული არქიპელაგი, ვრანგელის კუნძული, ნოვოსიბირსკის კუნძულები, ჩრდილოეთის მიწა, ახალი მიწა, ფრანც-იოსების მიწა, შპიცბერგენი.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 159.
* Neatby, Leslie H., *Discovery in Russian and Siberian Waters* 1973 ISBN 0-8214-0124-6
* Ray, L., and bacon, B., eds., *The Arctic Ocean* 1982 ISBN 0-333-31017-9
* Thorén, Ragnar V. A., *Picture Atlas of the Arctic* 1969 ISBN 0-8214-0124-6

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე“** ვიკისაწყობში.

## სქოლიო
# ურალის მთები

| ურალის მთები
  |
| --- |
|  ურალის მთები |
| კოორდინატები: ﻿ / ﻿  |
| **ქვეყანა** |  რუსეთი  ყაზახეთი
 |
| **უმაღლესი წერტილი** | ნაროდნაია
 |
| **სიმაღლე** | 1895 მ
 |
| **ფართობი** | 781,1 კმ²
 |
| **სიგრძე** | 2500 კმ |
| **სიგანე** | 40-150 კმ
 |
|  |

**ურალის მთები** (რუს. Уральские горы) — მთათა სისტემა რუსეთსა და ყაზახეთში, რომელიც გადაჭიმულია თითქმის მერიდიანული მიმართულებით კარის ზღვის ნაპირებიდნ მდინარე ურალის ხეობის განედურ მონაკვეთამდე 2500 კმ სიგრძეზე და ქმნის საზღვარს ევროპასა და აზიას შორის. მდინარე ურალის განედური მონაკვეთის სამხრეთით ყაზახეთის ნახევარუდაბნოებამდე ვრცელდება დაბალმთიანი მუღოჯარების ნახევარუდაბნოები და სტეპები. ტექტონიკური და გეომორფოლგიური თვალსაზრისით, მუღოჯარები წარმოადგენს ურალის სამხრეთ ნაწილს. ჩრდილოეთში, პოლარულ წრესთან, ურალის სიგანე დაახლოებით 50 კმ-ია, ხოლო სამხრეთით, მთა მაგნიტნაიას განედზე — დაახლოებით 150 კმ.

ურალის მთების სარტყელი გადაკვეთავს ევრაზიის კონტინენტის ტუნდრას, ტყეტუნდრას, ტყის, ტყესტეპისა და სტეპის ზონებს. ერთმანეთისაგან გამოყოფს აღმოსავლეთ ევროპისა და დასავლეთ ციმბირის უზარმაზარ ვაკეებს. ურალის დასავლეთი კალთა შედარებით დამრეცი და გრძელია და თანდათანობით ერწყმის აღმოსავლეთ ევროპის ვაკეს, ხოლო აღმოსავლეთი კალთა, პირიქით, ციცაბო და მოკლეა და საკმაოდ მკვეთრად არის ჩამოკვეთილი დასავლეთ ციმბირის ვაკისაკენ. ურალის დასავლეთი და აღმოსავლეთი კალთების ბუნება ერთნაირი არაა. დასავლეთი კალთის ლანდშაფტები დაკავშირებულია აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის ლანდშაფტებთან, ხოლო აღმოსავლეთ კალთის — დასავლეთ ციმბირის ვაკის ლანდშაფტებთან.

ურალზე შეინიშნება ლანდშაფტების ვერტიკალური სარტყლურობა. პოლარეთისპირა ურალზე მთები აზევებულია თითქმის 2000 მ-მდე, ხოლო სამხრეთ ნაწილში 1500 მ-ზე მაღლა. პოლარეთისპირა ურალზე მდებარეობს მთელი ურალის მთების უმაღლესი წერტილი ნაროდნაია (1895 მ).

## რესურსები ინტერნეტში

* ურალის მთები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

## სქოლიო
# ირანის მთიანეთი

**ირანის მთიანეთი** (სპარს. فلات ایران) — მთიანეთი დასავლეთ აზიაში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება თურანისა და სამხრეთ კასპიის დაბლობები, აღმოსავლეთით მდინარე ინდის აუზში მდებარე ვაკე, სამხრეთით გარმსირის ზღვისპირა უდაბნო, სამხრეთ-დასავლეთით მესოპოტამიის დაბლობი, დასავლეთით გადადის სომხეთის მთიანეთში. ფართობი 2,7 მლნ. კვ.კმ. გადაჭიმულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ დაახლ. 2500 კმ-ზე, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ დააახლ. 1500 კმ-ზე. ტერიტორიის 2/3 ირანს ეკუთვნის, დანარჩენი — ავღანეთსა და პაკისტანს, ჩრდილოეთ განაპირა კიდე თურქმენეთშია, დასავლეთ ნაწილი კი ერაყში.

ირანის მთიანეთი წარმოადგენს ნაოჭა და ნაოჭა-ლოდა მთების, ზეგნებისა და ქვაბულების ერთობლიობას. განაპირა მთები ალპური ოროგენეზის სარტყელშია მოქცეული და ახასიათებს მაღალი სეისმურობა. ესენია: ჩრდილოეთ ნაწილში — ელბურსი, თურქმენეთ-ხორასანის მთები, ფაროფამიზი, ჰინდუქუში; სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში — ზაგროსი, მაქრანი; აღმოსავლეთ ნაწილში კირთარის, სულეიმანის მთები, სფინგარისა და ჰინდურაჯის ქედები. მთიანეთის შიგა ნაწილში აღმართულიია ქუჰრუდის, ქუჰბანანის, შუა ავღანეთისა და სხვა მთათა სისტემები.
ზეგნებიდან აღსანიშნავია სარჰადი, ღაზნი-ყანდაარის ზეგანი; მთათაშორისი დახშული ქვაბულებიდან — დაშთე-ქევირი, დაშთე-ლუთი და სხვ.

ამომშრალი ტბების ფსკერზე მარილი და თაბაშირია გამოლექეილი. ირანის მთიანეთის ჰავა ჩრდილოეთით მშრალი კონტინენტური, სუბტროპიკულია. სამხრეთით ტროპიკული. ნალექები მცირეა (50-150 მმ წელიწადში). ნალექიანია ელბურსის მთების ჩრდილოეთ კალთები (2000 მმ-მდე) და სულეიმანის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კალთები (1000 მმ-მდე). ირანის მთიანეთის მდინარეთა უმრავლესობა წყალმცირეა. მთავარი მდინარეებია: ქარუნი, ჰილმენდი, ჰარირუდი. მდინარეებს იყენებენ სარწყავად.

ბევრია მლაშე ტბა. გავრცელებულია უდაბნოსა და მშრალი სტეპის მცენარეულობა. განვითარებულია მლაშობი, ქვიშიანი, ქვიშიან-კენჭნარი უდაბნოები.
ელბურსის ჩრდილოეთ და ზაგროსის დასავლეთ კალთებზე გვხვდება ფართოფოთლოვანი ტყეები, სულეიმანისა და კირთარის აღმოსავლეთ კალთებზე — მთის სავანა და სუბტროპიკული ტყეები. ცხოველებიდან გავრცელებულია ქვეწარმავლები, მღრღნელები, ტბებზე მრავალი ფრინველი ზამთრობს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 215.
# არალის ზღვა

| არალის ზღვა
  |
| --- |
| ყაზახ. Арал теңізі უზბეკ. Orol dengizi |
|  არალის ზღვა 1989 წელს (მარცხნივ) და 2014 წელს (მარჯვნივ) |
| კოორდინატები: ﻿ / ﻿  |
| **მდებარეობა** |  ყაზახეთი  უზბეკეთი
 |
| **ფართობი** | 18,24 ათასი კმ²
  |
| **ჩამდინარე მდინარეები** | სირდარია ამუდარია
 |
|  |
|  მედიაფაილები ვიკისაწყობში |

**არალის ზღვა**, ასევე **არალის ტბა** (ყაზახ. Арал теңізі; უზბეკ. Orol dengizi; რუს. Аральскοе мοре) — მლაშე ტბა ცენტრალურ აზიაში, ყაზახეთისა და უზბეკეთის საზღვარზე. ამჟამად ტბის დიდი ნაწილი დამშრალია; დარჩენილია მხოლოდ მისი ჩრდილოეთი და დასავლეთი ნაწილების მცირე ნარჩენები, რომლებიც ერთმანეთს ამ დროისთვის წყლით არ უკავშირდება. არალის ტბის დაშრობა იმითაა გამოწვეული, რომ ტბაში ჩამდინარე ცენტრალური აზიის ორი უდიდესი მდინარე სირდარია და ამუდარია 1960-იანი წლებიდან გამოიყენება ყაზახეთსა და უზბეკეთში ბამბის მინდვრების სარწყავად, რის შედეგადაც მდინარეების წყალი ტბამდე პრაქტიკულად ვეღარ აღწევს. 1960-იანი წლებიდან დაწყებული ტბის დაშრობის პროცესი დღემდე ადამიანის მიერ გამოწვეულ ერთ-ერთ უდიდეს ეკოლოგიურ კატასტროფად მიიჩნევა. დაშრობამდე ტბის ფართობი დაახლოებით 68 000 კმ²-ს შეადგენდა და ამ მონაცემით იგი მეოთხე ტბა იყო მსოფლიოში; სიდიდის გამო ეწოდა არალის ტბას „ზღვა“.

არალის ზღვა 1960 წლის მდგომარეობით.
წყლის სწრაფ დაშრობას ხელს უწყობს ის გარემოებაც, რომ წლის განმავლობაში ნალექის რაოდენობა აქ ძალიან მცირეა, მხოლოდ 100 მმ. აორთქლებული წყალი მიღებულზე 12-ჯერ მეტია. აორთქლებამ გამოიწვია ზღვაში მარილიანობის მომატება, რამაც თავის მხრივ გამოიწვია ფლორისა და ფაუნის მრავალი ჯიშის განადგურება. თევზის გაქრობის შედეგად შეწყდა მანამდე ტბაზე გავრცელებული მეთევზეობა. დამშრალ ტერიტორიაზე რჩება მარილის სქელი ფენები. დაშრობის შედეგად 1989 წელს ტბა ორად გაიყო: ჩრდილოეთის და სამხრეთის არალის ზღვებად. 2003 წელს ზღვის ზედაპირის ფართობი პირვანდელი ფართობის მეოთხედს შეადგენდა, ხოლო წყალი პირვანდელის 10%-ს.

არალის ზღვის წყლის დონის კლება
## იხილეთ აგრეთვე

* მსოფლიოს უდიდესი ტბების სია

## რესურსები ინტერნეტში

* არალის ზღვის ფონდი
* არალის ზღვის კრიზისი დაარქივებული 2017-05-12 საიტზე Wayback Machine.
* არალის ზღვის რეაბილიტაციის პროექტიდაარქივებული 2012-02-13 საიტზე Wayback Machine.
* Water-related vision for the Aral Sea basin for the year 2025
# არაბეთის ზღვა

არაბეთის ზღვა
კოლვას პლაჟი. გოა, ინდეოთი
**არაბეთის ზღვა** (არაბ. بحر العرب‎) — ინდოეთის ოკეანის ნაწილი. ესაზღვრება: აღმოსავლეთით — ინდოეთი, ჩრდილოეთით — პაკისტანი და ირანი, დასავლეთით — არაბეთის ნახევარკუნძული. ზღვის ძველი სახელწოდებებია სინდჰის ზღვა და ერიტრეის ზღვა.

არაბეთის ზღვის ზედაპირის ფართობია 3 862 000 კმ². მაქსიმალური სიგანე შეადგენს 2 400 კმ-ს, მაქსიმალური სიღრმე — 4 652 მეტრს. ყველაზე დიდი მდინარე, რომელიც ამ ზღვაში ჩაედინება, არის ინდი. სხვა მდინარეთაგან აღსანიშნავია: ნეტრავატჰი, შარავატჰი, ნარმადა, ტაპტი, მაჰი და ინდოეთის შტატ კერალას სხვა მრავალი მდინარე.

არაბეთის ზღვა მოიცავს ორ მნიშვნელოვან განშტოებას — ჩრდილო-დასავლეთით ადენის ყურეს, რომელიც თავის მხრივ ბაბ-ელ-მანდების სრუტით დაკავშირებულია წითელ ზღვასთან და ჩრდილო აღმოსავლეთით — ომანის ყურეს, რომელიც თავის მხრივ დაკავშირებულია სპარსეთის ყურესთან.

არაბეთის ზღვის უდიდესი კუნძულებია სოკოტრა (*აფრიკის რქასთან*), მასირა (*ომანის სანაპიროსთან*), ასევე ლაქშადვიპის არქიპელაგი ინდოეთის სანაპიროსთან.

ზღვის სანაპირო ზოლზე მდებარეობს სახელმწიფოები: სომალი, ჯიბუტი, იემენი, ომანი, ირანი, პაკისტანი, ინდოეთი და მალდივები.

## რესურსები ინტერნეტში

* არაბეთის ზღვა - მსოფლიო ველური ბუნების ფონდი
* არაბეთის ზღვა - ბრიტანიკა
# ენისეი

| ენისეი |
| --- |
|  |
|  |
| ქვეყანა |  მონღოლეთი,  რუსეთი |
|  |
| სიგრძე |
5,539 კმ |
| აუზის ფართობი |
2,580,000 კმ² |
|  |
|  ენისეი ვიკისაწყობში |

**ენისეი** (რუს. Енисей) — მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარე, მიედინება აღმოსავლეთ აზიაში. სათავეს იღებს მონღოლეთში, შემდეგ კვეთს რუსეთის *(ციმბირის)* ტერიტორიას და ჩაედინება ენისეის ყურეში *(კარის ზღვა, ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანე)*.

მდინარის ზემოწელი საკმაოდ ჩქარია და მიედინება მეჩხერად დასახლებულ ტერიტორიებზე. შუაწელზე, რუსეთის ტერიტორიაზე, აშენებულია ჰიდროელექტროსადგურების მთელი კასკადი. მნიშვნელოვანი შენაკადებია: ანგარა, ქვემო ტუნგუსკა.

ენისეის სიგრძეა 5,539 კმ, საშუალო სიღრმეა 14 მ. მაქსიმალური სიღრმე 24 მ. აუზის ფართობი 2,580,000 კმ².

## რესურსები ინტერნეტში

* ენისეის აუზი, ინფორმაცია და რუკები დაარქივებული 2012-01-29 საიტზე Wayback Machine.
# ინდ-განგის ვაკე

ინდ-განგის ვაკე
ინდ-განგის დაბლობის აღმოსავლეთ ნაწილი. ბენგალიის ყურის სანაპირო.
**ინდ-განგის ვაკე** (ბენგ. সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমি) — ვრცელი ვაკე, რომელიც განლაგებულია ინდოეთის, პაკისტანისა და ბანგლადეშის ტერიტორიებზე, ჩრდილოეთით ჰიმალაის მთებსა და სამხრეთით დეკანის ზეგანს შორის. მისი სიგრძე შეადგენს დაახლოებით 3 000 კმ., ხოლო სიგანე — 250-300 კმ. წარმოადგენს მსოფლიო ცივილიზაციის ერთ-ერთ უძველეს ცენტრს.

## რელიეფი და ჰიდროგრაფია

მისი ზედაპირი ბრტყელია. წყალგამყოფიდან დამრეცად ეშვება აღმოსავლეთით და დასავლეთით, განლაგებულია 270 მ. სიმაღლეზე ინდისა და განგის დელტებთან.
დაბლობზე გამავალი მდინარეები საკმაოდ მრავალრიცხოვანი და წყალუხვია. განსაკუთრებით, მის აღმოსავლეთ ნაწილში. მათთვის დამახასიათებელია სეზონურ პერიოდში წყლის დონის დიდი ცვალებადობა. მუსონები და მთის თოვლის ჩამონადენი ზაფხულობით იწვევს მდინარეების ზრდას, რაც ხშირად დამანგრეველ წყალდიდობას იწვევს. ათმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით კლიმატი მკვეთრად იცვლება და ჰაერი მშრალი ხდება.

შედარებით მსხვილი მდინარეებია — ინდი შენაკად პანჯნადით, რომლებშიც ჩაედინება ჯელამი, ჩინაბი, ბიასი და რავი. დიდი მდინარეებია, აგრეთვე, ბრაჰმაპუტრა და განგი ჯამუნით და დიდი შენაკადებით ჰომათი, გჰარგჰრა და ჰანდაკი.

განგისა და ბრაჰმაპუტრას აუზში (დაბლობის აღმოსავლეთ ნაწილი) ბატონობს სუბეკვატორული მუსონური კლიმატი, ინდის აუზში (დასავლეთ ნაწილი) კი — ტროპიკული კლიმატი. დაბლობის დიდ ნაწილზე ივლისის საშუალო ტემპერატურაა 30 °C-დან 36 °C-მდე, ხოლო იანვრის დაახლოებით 20 °C, ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ტემპერატურა შეიძლება დაეცეს 12 °C-მდე. იშვიათად 0 °C-მდეც კი.

დაბლობის ფარგლებში გამოიყოფა ორი ბუნებრივი ზონა — ინდის გამომშრალი დაბლობი და მეტად ტენიანი განგის დაბლობი. ბუნებრივი მცენარეულობა დაბლობის განსაკუთრებით ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში თითქმის არ შემორჩენილა. ბრაჰმაპუტრისა და განგის დელტაში გაზრდილია მკვრივი მანგროვის და მარადმწვანე ტყეები. იმავე დროს დასავლეთ ნაწილი დაფარულია ქვიშიანი უდაბნოთი. ლანდშაფტები თვალს იტაცებს კულტურული სავანით (ბრინჯის, ხორბლის, ფეტვის, სიმინდის, ბამბის, და სხვა კულტურების მინდვრებით), პალმის ცალკეული ჭალებით და ხეხილის ხეებით.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 133.

## რესურსები ინტერნეტში

* დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია დაარქივებული 2014-02-19 საიტზე Wayback Machine.
* თანამედროვე გეოგრაფიული სახელწოდებების ლექსიკონი დაარქივებული 2015-11-06 საიტზე Wayback Machine.
# დიდი ხინგანი

| დიდი ხინგანი
  |
| --- |
|  |
| კოორდინატები: ﻿ / ﻿  |
| **ქვეყანა** |  ჩინეთი  მონღოლეთი
 |
| **ტერიტორიული ერთეული** | ხეილუნძიანი შიდა მონღოლეთი
 |
| **უმაღლესი წერტილი** | ხუანგანშანი
 |
| **სიმაღლე** | 2035 მ
 |
| **სიგრძე** | 1200 კმ |
| **სიგანე** | 400 კმ
 |
|  |
|  სურათები ვიკისაწყობში |

**დიდი ხინგანი** (ჩინ.: 大兴安岭; მონღ. Их Хянган) — მთათა სისტემა ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთსა და აღმოსავლეთ მონღოლეთში. ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 1200 კმ-ზე, სიგანე 400 კმ-მდე. მოქცეულია აღმოსავლეთით მანჯურიის ვაკესა და დასავლეთით მონღოლეთის პლატოს შორის. სამხრეთიდან შემოსაზღვრულია მდინარე შარა-მურენის ხეობით, ხოლო ჩრდილოეთით მდინარე ამურით. უფრო განიერია ქედის ჩრდილოეთი ნაწილი.

დიდი ხინგანი აღმოსავლეთით მანჯურიის ვაკეზე ლიაოხეს, სუნგარისა და ნენძიანის მდინარეთა სისტემების და ჩრდილო-დასავლეთით ამურის სათავეებისა და მისი შენაკადების მნიშვნელოვანი წყალგამყოფია. სამხრეთი ნაწილის დასავლეთი კალთები გადადის მონღოლეთის პლატოში.

გაბატონებული სიმაღლეები 800–1200 მ, მაქსიმალური სიმაღლე 2035 მ (მთა ხუანგანშანი). ჩრდილოეთ ნაწილში ფართო ბრტყელფსკერიანი ხეობებით დანაწევრებული მრავალრიცხოვანი ტოტებია. დამახასიათებელია ციცაბო კალთები და ბრტყელი მწვერვალები, სამხრეთ ნაწილში ცალკეული ჯაჭვები და ჭიუხებია. განვითარებულია წყალგამყოფთა მოსწორებული რელიეფი. აგებულია უმთავრესად გრანიტებით, ლიპარიტებითა და ანდეზიტებით. ჩრდილოეთ ნაწილში განვითარებულია მრავალწლოვანი მზრალობა და მასთან დაკავშირებული ჭაობიანობა.

დიდი ხინგანი უნიკალურია ტექტონიკური, პალეოგეოგრაფიული და გეომორფოლოგიური თვალსაზრისით. წარმოადგენს ვეებერთელა ტექტონიკურ ფლექსურას, რომლის დასავლეთი კალთები გრძელია და დამრეცი, აღმოსავლეთი — უფრო მოკლე და ციცაბო. თანადროული რელიეფი სავსებით რთული და მოუწესრიგებელია. ცენტრალური ნაწილი ძირითადად აგებულია მაგმური ქანებით, დიდწილად გრანიტებითა და გრანიტოიდებით, ეფუზივებით, რომლებიც ბაზალტებითაა წარმოდგენილი. განაპირა აზევებული ადგილები გადაფარებულია მეზოზოური ასაკის მეტამორფული, დანალექ-მეტამორფული და დანალექი ქანებით.

მნიშვნელოვანი კლიმატგამყოფია. მასზე გადის პირობითი საზღვარი არიდულ ცენტრალურ აზიასა და მუსონურ აღმოსავლეთ აზიას შორის. ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა წელიწადში 500 მმ-ზე მეტია. დასავლეთიდან, ცენტრალური აზიიდან მუდმივი ძლიერი ქარი ქრის.

დიდი ხინგანის ჩრდილოეთი დიდი ნაწილი უკავია ნათელწიწვოვან ტაიგას, რომელიც სამხრეთით თანდათან გადადის შერეულ წიწვოვან-ფართოფოთლოვან ტყეებში, მათ კი ტყესტეპი და სტეპი ცვლის. მდინარეთა ხეობებში შორს ჩრდილოეთისაკენ გავრცელებულია გასტეპებული მდელო.

## სქოლიო
# ბოხაივანი

**ბოხაივანი** (ჩინ.: 渤海湾), აგრეთვე ცნობილი როგორც **ბოხაის ყურე** ან **ბოხაის ზღვა**, წარმოადგენს ყვითელი ზღვის ყურეს, რომელიც შეჭრილია ჩრდილოეთ ჩინეთის სიღრმეში. მისი სიახლოვე ჩინეთის დედაქალაქ პეკინთან, ამ ზღვას ხდის მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გადატვირთულ საზღვაო გზად. ფართობია 78,000 კმ².

## რესურსები ინტერნეტში

* Unep Reports - Regional Definition: Bohai Sea დაარქივებული 2010-07-28 საიტზე Archive-ItCategory:Webarchive template other archives
# კამჩატკის ნახევარკუნძული

| კამჩატკის ნახევარკუნძული
  |
| --- |
|  |
| კოორდინატები: ﻿ / ﻿  |
| **ქვეყანა** |  რუსეთი
 |
| **უმაღლესი წერტილი** | კლიუჩევსკაია სოპკა
 |
| **სიმაღლე** | 4750 მ
 |
| **ფართობი** | 270 000 კმ²
 |
| **აკვატორია** | ოხოტის ზღვა
 |
| **მოსახლეობა** | 322,079 (2010)
  |
|  |

**კამჩატკის ნახევარკუნძული** (რუს. полуостров Камчатка) — მდებარეობს რუსეთის შორეულ აღმოსავლეთში, წყნარ ოკეანესა (*აღმოსავლეთით*) და ოხოტის ზღვას (*დასავლეთით*) შორის. მისი სიგრძე დაახლოებით 1250 კმ-ია, ხოლო მთლიანი ფართობი 472,300 კმ². ნახევარკუნძულის გასწვრივ, სანაპიროსთან სიახლოვეს, მდებარეობს კურილ-კამჩატკის ღარი (10,500 მ).

კამჩატკის ნახევარკუნძული, მის სიახლოვეს მდებარე კომანდორის კუნძულებსა და კუნძულ კარაგინსკისთან ერთად შედის რუსეთის ფედერაციის კამჩატკის მხარის შემადგენლობაში. ნახევარკუნძულის მოსახლეობა შეადგენს 402,500 ადამიანს, რომელთა უმრავლესობაც რუსია, მაგრამ ასევე არიან კორიაკებიც. მოსახლეობის ნახევარზე მეტი, თავმოყრილია ქალაქ პეტროპავლოვსკში, იელიზოვოსა და მის შემოგარენში.

ნახევარკუნძულზე მდებარეობს კამჩატკის ვულკანები, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი.

## რესურსები ინტერნეტში

* კამჩატკის ნახევარკუნძული - ბრიტანიკა
* (რუსული) კომენდერის კუნძულები დაარქივებული 2011-02-09 საიტზე Wayback Machine.
* (რუსული) სურეთები დაარქივებული 2016-04-22 საიტზე Wayback Machine.
* კამჩატკა - ცეცხლის, ყინულისა და აჩრდილების მიწა. დოკუმენტური ფილმი დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.