Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ჩრდილოეთი აფრიკა

ჩრდ. აფრიკა (გაეროს სუბრეგიონი)
  გეოგრაფიული, შეიცავს ზემოთ ხსენებულსაც
**ჩრდილოეთი აფრიკა** — მდებარეობს აფრიკის კონტინენტის ყველაზე ფართო ნაწილში. გეოპოლიტიკურად, გაეროს განსაზღვრებით მასში შედიან:

* ალჟირი
* ეგვიპტე
* ლიბია
* მაროკო
* სუდანი
* ტუნისი
* დასავლეთი საჰარა

ხშირად ამ ნაწილს მიაკუთვნებენ ეთიოპიას, ერიტრეას, მავრიტანიას, კანარის კუნძულებსა და მადეირას.

## ტერიტორიები და რეგიონები

| ქვეყნები და ტერიტორიები | ფართობი (კმ²) | მოსახლეობა | სიმჭიდროვე (1 კმ²-ზე) | დედაქალაქი | მშპ | მშპ ერთ სულ მოსახლეზე | ვალუტა | მთავრობა | სახელმწიფო ენა |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  ალჟირი | 2 381 741 |  37 100 000 | 14,5 | ალჟირი | $254.7 მილიარდი (2010 დაახ.) | $7,400 (2010 დაახ.) | ალჟირული დინარი | საპრეზიდენტო რესპუბლიკა | არაბული (ოფიციალური), ბერბერული (ეროვნული) |
|  ეგვიპტე | 1 001 450 | 80 471 869 | 80,4 | კაირო | $500.9 მილიარდი (2010) | $6,200 (2010) | ეგვიპტური ფუნტი | ნახევრად-საპრეზიდენტო  | არაბული |
|  ლიბია | 1 759 540 | 6 461 455 | 3,7 | ტრიპოლი | $89.03 მილიარდი (2010) | $13,800 (2010) | ლიბიური დინარი | გარდამავალი საბჭო | არაბული |
|  მაროკო | 446 550 ან 710 850 (დასავლეთი საჰარას სადავო ტერიტორიის ჩათვლით) |  32 226 056 (2010) | 70,8 | რაბატი | $153.8 მილიარდი (2010) | $4,900 (2010) | მაროკოული დირჰამი | კონსტიტუციური მონარქია | არაბული და ბერბერული (ორივე ოფიციალური) |
|  სუდანი | 1 886 068 | 30 894 000 | 16,4 | ხართუმი | $98.79 მილიარდი (2010) (გაყოფამდე) | $2,200 (2010 - გაყოფამდე) | სუდანური ფუნტი | ფედერაციული სახელმწიფო (ავტორიტარიზმი) | არაბული და ინგლისური (ორივე ოფიციალური) |
|  ტუნისი | 163 610 | 10 589 025 | 64,7 | ტუნისი | $100.3 მილიარდი (2010) | $9,500 (2010) | ტუნისური დინარი | უნიტარული ნახევრად-საპრეზიდენტო რესპუბლიკა | არაბული |
|  დასავლეთი საჰარა (ძირითადად მაროკოს ადმინისტრაციის ქვეშ)  | 266 000 |  350 000 (უმეტესობა მაროკოს პასპორტებით) | 1,2 | ელ-აიუნი (მაროკოს კონტროლს ქვეშ) | $900 მილიარდი (2007) | $2,500 (2007) | მაროკოული დირჰამი | კონსტიტუციური მონარქია | არაბული და ბერბერული (მაროკოს კონტროლის ქვეშ);
არაბული და ესპანური (პოლიზარიოს ფრონტის აღიარებით) |
| **ჯამში ჩრდილოეთი აფრიკა** | 7 904 959 | 195 637 341 | 24,7 |  | $1.2 ტრილიონი | $5,700 |  |  |  |
| **წყარო: აშშ ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო (CIA), 11 თებერვალი 2011.

 |

## რესურსები ინტერნეტში

* North of Africa დაარქივებული 2010-01-13 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო
# დაკები

დაკების სახელმწიფო ბერებისტას მმართველობისას, ძვ. წ. 82 წელი.
**დაკები** (ლათ. Daci) — გეტებთან ახლომონათესავე ჩრდილოეთ თრაკიულ ტომთა ჯგუფი.

უძველესი ავტორების (სტრაბონი, კეისარი, პლინიუს უფროსი და სხვ.) გადმოცემით მათ დაიკავეს მიწები დუნაის ჩრდილოეთით კარპატების განშტოებებამდე, ე. ი. ძირითადად ტრანსილვანიის (დღევანდელი რუმინეთი) ტერიტორია. ყველაზე მეტად დასახლდნენ და განავითარეს ოლტენიისა და ბანატის რაიონები. ბერძნული წყაროები მოიხსენიებენ ძვ. წ. V საუკუნიდან. მისდევდნენ მიწათმოქმედებას და მესაქონლეობას, იცოდნენ მეთუნეობა და მეტალურგია. ვაჭრობდნენ ბერძნულ-რომაულ სამყაროსთან, სარგებლობდნენ ბერძნულ-მაკედონური და რომაული ტიპის სამონეტო სისტემით.

ძვ. წ. I საუკუნეში დაკები და გეტები დაკი ბელადის ბერებისტას მეთაურობით გაერთიანდნენ და თავისი ძალაუფლება დუნაის დასავლეთი ნაპირის ტომებზე და ზოგიერთ აღმოსავლეთ პონტოურ (სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთი) ქალაქზე გაავრცელეს. წავიდა სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბების პროცესი, გაიზარდა გამაგრებული ქალაქები, წარმოიქმნა დედაქალაქი არგედავა (დღევანდელი ვერედია) ბანატის ოლქში, მოიჭრა მონეტები. თუმცა მათი გაერთიანება არამყარი აღმოჩნდა და მალე დაიშალა.

ძვ. წ. I — ახ. წ. I საუკუნეების განმავლობაში რომაელებმა მთელი რიგი ლაშქრობები მოაწყეს დაკების წინააღმდეგ; პირველად მათი დაპყრობა ავგუსტუსმა და ნერონმა სცადეს, მაგრამ უშედეგოდ. დაკების კავშირმა უდიდეს აყვავებას ახ. წ. I საუკუნის ბოლოს მიაღწიეს დეცებალუსის მმართველობისას; ამ დროს მათ ახალი ძლიერი სახელმწიფო შექმნეს. კლასობრივი საზოგადოების წარმოქმნის პროცესი ამ დროს უკვე შორს იყო წასული (ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, უკვე იყო ჩამოყალიბებული მონათმფლობელური სახელმწიფო). I საუკუნის 80-იან წლებში დაკების წინააღმდეგ ომი დაიწყო დომიციანემ, მაგრამ იგი ზედიზედ დაამარცხეს და იძულებული გახადეს დამამცირებელი ზავისათვის მოეწერა ხელი. რომაელებს ყოველწლიურად ფულისა და ხორბლის სახით ხარკი უნდა ეძლიათ დაკებისათვის და თან სამოქალაქო და სამხედრო სპეციალობის მქონე ოსტატებიც უნდა გაეგზავნათ რომიდან დაკიაში. იმპერატორ ტრაიანეს მიერ წარმოებულ 101–102 (ამ დროს დაიკავეს ბანატი და ოლტენია) და 105–106 წლების ომებში დაკები დაარცხდნენ, მათი მთავარი ქალაქი სარმიზეგეტუზა დაეცა, დეცებალუსმა თავი მოიკლა და დაკებმაც დამოუკიდებლობა დაკარგეს. დაკია რომის პროვინციად გამოცხადდა. მათზე გამარჯვების აღსანიშნავად ტრაიანემ რომში 39 მეტრის სიმაღლის სვეტი („ტრაიანეს სვეტი“) აღმართა, მასზე გამოსახული იყო დაკებთან ომის ეპიზოდის გამომხატველი რელიეფები. დაკების უმრავლესობა ბრძოლას შეეწირა ან ტყვედ გაიყიდა.

XX საუკუნის 50-იანი წლებიდან ორეშტიის მთებში რუმინელი არქეოლოგების მიერ დაკების ციხესიმაგრეებისა და დასახლებების არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 347.
* *Колосовская Ю. К.* Даки // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд., т. 7 — М., 1972.
* *Маяк И. Л.* Даки // Большая российская энциклопедия. т. 8. — М., 2007. — стр. 246.
# ნების თავისუფლება

**ნების თავისუფლება** (ბერძ. τὸ αὐτεξούσιον ან τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν, ლათ. liberum arbitrium) — ფილოსოფიური კატეგორია, რომელიც ასახავს ადამიანის მოქმედების თვითმყოფადობისა თუ განსაზღვრულობის ავტონომიურ პრობლემას. ნების თავისუფლების საკითხი უპირატესად დაკავშირებულია პიროვნების იურიდულ და მორალურ პასუხისმგებლობასთან. ამ უძველესი პრობლემის გარეშემო კამათის ისტორია იწყება ჯერ კიდევ სოკრატეს დროიდან. ახალი დროის ფილოსოფიაში გამოიკვეთა პრობლემის ორ ძირითად, თუმცა ცალმხრივ, დეტერმინისტულ და ინდეტერმინისტულ პოზიციებს შორის ზღვარის პირობითობა. მაგრამ თვით პრობლემის ანტინომიურობამ განაპირობა ეკლექტიკური თვალსაზრისების სიჭარბე, ასეთია, მაგალითად, იმანუელ კანტის დუალისტური თეორია, რომლის მიხედვით ადამიანი, როგორც გონიერი არსება, თავისუფალი ნების მქონეა, ხოლო ემპირიულ სამყაროში, სადაც ბუნებრივი აუცილებლობა ბატონობს, მისი ნება დეტერმინირებულია, იგი არათავისუფალია.

ჰეგელი ნების თავისუფლებას მიაწერს არა ადამიანს, არამედ „მსოფლიო სულს“, რომელიც განახორციელებს ნების თავისუფლების „წმინდა“ იდეას. XIX საუკუნის დასასრულისა და XX საუკუნეში ფილოსოფიაში ჭარბობდა ვოლუნტარისტული და პერსონალისტური ინდეტერმინიზმი. ფართოდ იყო წარმოდგენილი აგრეთვე ათეისტური ეგზისტენციალიზმის თვალსაზრისი, რომელიც აბსოლუტური თავისუფლებით აღჭურვილ ადამიანს უპირისპირებს გარესამყაროს და ამით ნების თავისუფლება არსებითად თვითნებობამდე დაჰყავს. ზოგიერთი რელიგიური ფილოსოფიური შეხედულებით ადამიანი აბსოლუტურად არის დამოკიდებული ღვთაებრივ ნებაზე.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ნების თავისუფლება“** ვიკისაწყობში.
* ნების თავისუფლება — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

## ლიტერატურა

* *ასათიანი გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 360.
* Шопенгауэр А., О свободе воли, Полн. собр. соч., т. 4. М., 1910;
* Виндельбанд В., Прелюдии, философские статьи и речи, пер. с нем., СПБ, 1904;
* Ricoeur P., Le volontaire et l'involontaire, P., 1949 (Philosophie de la volonte, t. 1);
* Spakovsky A, von, Freedom, determinism, indeterminism, The Hague, 1963.
# დედაენა

დედა ენის პარკი და ძეგლი თბილისში.
**დედაენა**, *მშობლიური ენა* — ენა, რომელსაც მშობლებისაგან ითვისებს ბავშვი როგორც ურთიერთობისა და აზროვნების იარაღს; სამშობლო ქვეყნის ენა. იმ ხალხის, ერის ენა, რომელსაც ადამიანი მიეკუთვნება.

ქართული ხატოვანი თქმით, დედაენა ცოდნის ზარია. ამ სახელით „დედაენა ცოდნის ზარი" თბილისში ძეგლი დაუდგეს (1983, მოქანდაკე ე. ამაშუკელი, არქიტექტორი ნ. მგალობლიშვილი).

## ლიტერატურა

* *კვარაცხელია გ.*, ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. 346.
# არუბა

| არუბა ნიდერლ. Land Aruba პაპ. Pais Aruba არუბა |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **ჰიმნი:**"პაპ. Aruba Dushi Tera" „არუბა, ტკბილი მიწა“ Duration: 2 minutes and 7 seconds.2:07 **სამეფო ჰიმნი:**ნიდერლ. Wilhelmus Het Wilhelmus Duration: 1 minute and 5 seconds.1:05 |
|  |
| **სტატუსი** | ნიდერლანდების სამეფო |
| **დედაქალაქი** და  | ორანესტადი ﻿ / ﻿ |
| ოფიციალური ენა | პაპიამენტო, ნიდერლანდური |
| სხვა ენები | ინგლისური, ესპანური |
| მთავრობა | კონსტიტუციური მონარქია |
|  -  | მეფე | ვილემ-ალექსანდერი |
|  -  | გუბერნატორი | ალფონსო ბეკჰუდტი |
|  -  | პრემიერ-მინისტრი | მაიკ ემანი |
| საკანონმდებლო ორგანო | არუბის პარლამენტი |
| ფართობი |
|  -  | სულ | 178,91 კმ2 (189-ე) |
|  -  | წყალი (%) | უმნიშვნელო |
| მოსახლეობა |
|  -  | 2013 შეფასება | 102 911 (197-ე) |
|  -  | 2025 აღწერა | 108 880 |
|  -  | სიმჭიდროვე | 560,4 კაცი/კმ2 (22-ე) |
|  **მშპ** (მუპ) | 2023 შეფასება |
|  -  | სულ | $5.502 მილიარდი |
|  -  | ერთ სულ მოსახლეზე | $51 352 |
|  ვალუტა | ფლორინი (`AWG`) |
| სასაათო სარტყელი | UTC-04:00  |
| თარიღის ფორმატი | დდ/თთ/წწწწ |
| სატელეფონო კოდი | +297 |
| ISO 3166 კოდი | AW, NL-AW |
| ინტერნეტ-დომენი | .aw |

**არუბა** (ნიდერლ. Land Aruba, პაპ. Pais Aruba) — კუნძული კარიბის ზღვაში, მდებარეობს ვენესუელის ჩრდილოეთით და არის ნიდერლანდების სამეფოს შემადგენელი ქვეყანა (2010 წლის ოქტომბრიდან თვითმართვადი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნის სტატუსი). არუბას დედაქალაქია ორანესტადი.

## ისტორია

არუბას პარლამენტი
1449 წელს არუბა ესპანელებმა აღმოაჩინეს. 1636 წელს კუნძული ნიდერლანდელებმა დაიპყრეს, ხოლო 1986 წლიდან მოყოლებული ნიდერლანდების სამეფოს ავტონომიას წარმოადგენს.

## კლიმატი

არუბასათვის ცხელი, ტროპიკული კლიმატია დამახასიათებელი. მთელი წლის მანძილზე დღიური ტემპერატურა 29-40 გრადუსში მერყეობს. ქვეყანაში ვიზიტისათვის საუკეთესო დროა სექტემბრიდან დეკემბრამდე. ამ პერიოდში ნაკლებად ცხელა და გარეთ გასვლა სასიამოვნოა. არუბაში იშვიათი მოვლენაა წვიმა. ძირითადად ოქტომბრისა და ნოემბრის თვეებში წვიმს, ისიც ღამით.

## ენა

არუბას ოფიციალური ენებია ნიდერლანდური და პაპიამენტო. მათ შემდეგ პოპულარულია ესპანური და ინგლისური ენები. საგანმანათლებლო სისტემა ოფიციალურ ენაზეა დაფუძნებული.

## რელიგია

არუბას ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადებულია კათოლიციზმი, მისი აღმსარებელი მოსახლეობის 81 პროცენტია.

## იხილეთ აგრეთვე

* ნიდერლანდების სამეფო
* კარიბის ზღვა

## რესურსები ინტერნეტში

|  |  |
| --- | --- |
|
 | არუბა ვიქსიკონში |
|
 | არუბა ვიკისაწყობში |

* Government of Aruba
* Aruba.com

## სქოლიო
# გამოყენებითი მეცნიერებები

**გამოყენებითი** ეწოდება მეცნიერებას, რომელიც პრაქტიკულ საქმიანობაში და ტექნოლოგიური პროცესების განხორციელებისას იყენებს თეორიულ მეცნიერულ ცოდნას. თვით ტექნოლოგია ნიშნავს ნივთიერების, ენერგიის და ინფორმაციის გადამუშავების ხერხს.

გამოყენებითი მეცნიერებები და ტექნოლოგიები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

* **აგრონომია** — სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძვლები;
* **არქიტექტურა** — ნაგებობების დაგეგმარება და მშენებლობა;
* **გამოყენებითი მექანიკა** — სივრცეში სხეულთა გადანაცვლების კანონები;
* **ელექტრონიკა** — ელექტრონული პროცესები და ხელსაწყოები;
* **ინფორმატიკა** — ინფორმაციის მანქანური დამუშავება;
* **კიბერნეტიკა** — ავტომატური ორგანიზმები და მექანიზმები;
* **კომპიუტერული ტექნოლოგია** — გამოთვლითი ტექნიკა;
* **კოსმონავტიკა** — საპლანეტათშორისო სივრცეში ფრენა;
* **მედიცინა** — ადამიანთა დაავადებები და მათი მკურნალობა;
* **ტრანსპორტის ტექნოლოგია** — სატრანსპორტო საშუალებები და ინფრასტრუქტურა.
# კოსმოსური მიკროტალღური ფონი

კმფ-ს მთელი ცის რუკა, რომელიც WMAP-ის მიერ 9 წლის მანძილზე შეგროვილი მონაცემების მიხედვითაა შედგენილი.
**კოსმოსური მიკროტალღური ფონი**, ასევე **რელიქტური გამოსხივება** — თერმული გამოსხივება, რომელიც კოსმოლოგიაში მიჩნეულია დიდი აფეთქების ნარჩენად. უფრო ძველ ლიტერატურაში კმფ ცნობილია, როგორც კოსმოსური მიკროტალღური ფონური გამოსხივება (კმფგ) ან „რელიქტური გამოსხივება“. კმფ კოსმოსური ფონური გამოსხივებაა, რომელიც ფუნდამენტურია დაკვირვებადი კოსმოლოგიისათვის, რადგან ის სამყაროში ყველაზე ხნიერი სინათლეა, რომლის მიხედვითაც რეკომბინაციის ეპოქა თარიღდება. ტრადიციული ოპტიკური ტელესკოპით ადგილი ვარსკვლავებსა და გალაქტიკებს (ფონი) შორის მთლიანად ბნელია. თუმცა, საკმარისად მგრძნობიარე რადიოტელესკოპით ყველა მიმართულებით დაიმზირება თითქმის ზუსტად ერთი და იგივე მკრთალი ფონური ნათება, რომელიც არ ასოცირდება ვარსკვლავთან, გალაქტიკასთან, პლანეტასთან ან სხვა ციურ სხეულთან. ეს ნათება რადიო სპექტრის მიკროტალღურ რეგიონშია ყველაზე ძლიერი. 1964 წელს კმფ-ს აღმოჩენა ამერიკელი რადიოასტრონომების, არნო პენზიასისა და რობერტ უილსონის მიერ 1940-იანი წლების ნაშრომების კულმინაცია იყო და ამ აღმოჩენამ ორ რადიოასტრონომს ნობელის პრემია მოუტანა 1978 წელს.

*კმფ ჩვენი სამყაროს ყველაზე ძველი სინათლის „ფოტოსურათია“, რომელიც აღბეჭდილია ცაზე, როდესაც სამყარო სულ რაღაც 380 000 წლის იყო. მასზე ნათლად ჩანს ტემპერატურული ფლუქტუაციები, რომლებიც მიესადაგება ოდნავ განსხვავებული სიმკვრივეების რეგიონებს და წარმოადგენს მომავალი სტრუქტურის თესლს: დღევანდელი გალაქტიკები და ვარსკვლავები.*
## ლიტერატურა

* საბაშვილი შ., მაცნე სამყაროს წარსულიდან, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, N6, თბ., 1971, გვ. 1-4

## რესურსები ინტერნეტში

* კმფ-ს თემა arxiv.org-ზე
* Audio: Fraser Cain და Dr. Pamela Gay – Astronomy Cast. დიდი აფეთქება და კოსმოსური მიკროტალღური ფონი – ოქტომბერი, 2006
* პლანკის მისიიდან მიღებული კმფ მონაცემების ვიზუალიზაცია

## სქოლიო
# აზრითი ექსპერიმენტი

**აზრითი ექსპერიმენტი** ფიზიკაში, ფილოსოფიასა და ზოგიერთ სხვა სამეცნიერო დარგში — შემეცნებითი საქმიანობის სახე, რომელშიც ამა თუ იმ სამეცნიერო თეორიის საკვანძო სიტუაცია თამაშდება არა რეალურ ექსპერიმენტში, არამედ წარმოსახვითში. აზრითი ექსპერიმენტი ფიზიკაში ძირითადად მოგვაგონებს მათემატიკაში საპირისპიროს დაშვებით თეორემის დამტკიცების მეთოდს, როცა ზოგიერთი ფიზიკური მოდელისა თუ სქემის ზოგიერთი მდგომარეობა თავიდან უარყოფილია, შემდეგ კი მოდელის გარდაქმნის გზით ჩვენ ვაწყდებით წინააღმდეგობას რაიმე პრინციპთან, რომელიც, რასაკვირველია, ჭეშმარიტად მიიჩნევა. მაგალითად, სარკული ან რაიმე სხვა სახის გეომეტრიული სიმეტრიის სიტუაციაში არასაკმარისი საფუძვლის პრინციპთან, გალილეის ინვარიანტულობის პრინციპთან, მუდმივი ძრავის შეუძლებლობის პრინციპთან, მიზეზობრიობის პრინციპთან და ა.შ.

ტერმინი „აზრითი ექსპერიმენტი“ (გერმ. Gedankenexperiment) შემოიღო გერმანელმა მეცნიერმა ერნსტ მახმა.

## ლიტერატურა

* Ахутин А.В. *История принципов физического эксперимента от античности до XVII в.* М: Наука, 1976.
* Библер В.С. *Мышление как творчество: Введение в логику мысленного диалога*. М.: Политиздат, 1975.
* Дюгем П. *Физическая теория. Её цель и строение*. Спб.: Образование, 1910.
* Макаревичюс К. *Место мысленного эксперимента в познании*. М., 1971.
# ეზრა

მღვდელი ეზრა და ურიელ მთავარანგელოზი
**ეზრა** (ებრ. עֶזְרָא), **ეზდრა** (ბერძ. Έσδράς) — ძველი აღთქმის რამდენიმე წიგნში (ნეშტთა, ეზრასა და ნეემისა) მოხსენიებული ბაბილონელი ებრაელი მღვდელი, რომელიც არტაქსერქსე I-ის ნებართვით ძვ. წ. 458 წელს ბაბილონიდან იუდეაში დაბრუნებულა. ეზრამ იუდეის მმართველ ნეემიასთან ერთად მრავალი რელიგიური და ადმინისტრაციული რეფორმა გაატარა. ეზრას ძველი აღთქმის წიგნების ებრაული ტექსტის დადგენა-კანონიზაცია განუხორციელებია. ეზრას მიერ გამოცემული ერთ-ერთი დეკრეტი კრძალავდა იუდეველთა ქორწინებას სხვა ეროვნების წარმომადგენლებთან. იგი ცდილობდა იუდეაში თეოკრატიული რეჟიმი დემყარებინა.

არსებობს ეზრას აპოკრიფული წიგნები („წიგნი ეზრა ზორაბაბელისა“, ანუ „წიგნი მეორე ეზდრასი“ და წიგნი ეზრა სუთიელისა“, ანუ „წიგნი მესამე ეზდრასი“; გამოცემული ც. ქურციკიძის მიერ: ძველი აღთქმის აპოკრიფების ქართული ვერსიები, I, თბ., 1970, გვ. 13-109, 320-414).

## ლიტერატურა

* *გაბიძაშვილი ე.*, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ენციკლოპედიური ლექსიკონი, თბილისი, 2007. — გვ. 292, ISBN 978-99940-69-47-7.
# ოლიმპიური თამაშები

ოლიმპიური ალამი
**ოლიმპიური თამაშები** — უძველესი და ყველაზე პოპულარული სპორტული შეჯიბრი, რომელსაც საფუძველი ჩაეყარა ძველ საბერძნეთში. პირველი ოლიმპიური თამაშები მოეწყო ძვ. წ. 776 წელს ქალაქ ოლიმპიაში. თამაშებს შორის ინტერვალი შეადგენდა 1417 დღეს. ოლიმპიური თამაშები ითვლება თანამედროვეობის უმნიშვნელოვანეს საერთაშორისო კომპლექსურ სპორტულ შეჯიბრებად, რომელიც ხელს უწყობს მსოფლიოს ახალგაზრდობის მეგობრობისა და ურთიერთთანამშრომლობის განმტკიცებას, მშვიდობასა და პროგრესს.

1894 წელს პარიზში საერთაშორისო კონგრესზე იქნა მიღებული და დამტკიცებული ოლიმპიური თამაშების ძირითადი წესები და დებულებები (ოლიმპიური ქარტია). ასევე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ერთიანი ხელმძღვანელი ორგანოს შექმნის თაობაზე, რომელსაც ეწოდა „საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტი“ (სოკ).

თანამედროვე ოლიმპიური თამაშები ტარდება 4 წელიწადში ერთხელ და ყოველ თამაშებს ენიჭება ნუმერაცია, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ თამაშები არ ჩატარდა რაიმე მიზეზის გამო (მაგალითად ომის გამო, 1916 წლის VI თამაშები; 1940 წლის XII თამაშები; 1944 წლის XIII თამაშები).

1924 წლიდან სისტემატურად ტარდება ზამთრის ოლიმპიური თამაშებიც. მსოფლიოს ხუთივე კონტინენტის სპორტსმენებმა თამაშებში პირველად მონაწილეობა 1908 წელს მიიღეს.

თანამედროვეობის პირველი ოლიმპიური ჩემპიონია ჯ. კონოლი (სამხტომი 13.7 მ, აშშ). მანდილოსნებმა პირველად მონაწილეობა მიიღეს 1900 წელს ჩოგბურთელთა ტურნირში და პირველი ქალი ჩემპიონი იყო შ. კუპერი (დიდი ბრიტანეთი).

ოლიმპიური ალამი პირველად აღიმართა 1914 წელს პარიზში თამაშების აღორძინების 20 წლისთავისადმი მიძღვნილ ზეიმზე.

ოლიმპიური ალამი თეთრი ფერის დროშაა და მასზე გამოსახულია ხუთი ერთმანეთზე გადაჯაჭვული რგოლი (ცისფერი, ყვითელი, შავი, მწვანე და წითელი). რგოლები სიმბოლიზირებენ ხუთ კონტინენტს: აფრიკას, აზიას, ამერიკას, ოკეანეთსა და ევროპას. დროშა შექმნილია პიერ დე კუბერტენის მიერ და მისი თქმით დროშის ექვსი ფერი (თეთრი ფონის ჩათვლით) ასახავს იმ დროს ოლიმპიური თამაშების მონაწილე ყველა ქვეყნის დროშის ფერებს. ამ ემბლემის დევიზია „Citius, Altius, Fortius“ („უფრო სწრაფად, უფრო მაღლა, უფრო ძლიერ“).

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ოლიმპიური თამაშები ოფიციალური საიტი.
* მედლების ინტერაქტიული დაფა ოლიმპიური თამაშების დაარსებიდან დღემდე (ქვეყნების მიხედვით)
# ტერის ოლქი (ტეხასი)

| ოლქი |
| --- |
| ტერის ოლქი Terry County |
|  |
| ქვეყანა |  აშშ |
| შტატი |
ტეხასიტეხასი |
| ადმ. ცენტრი |
ბრაუნფილდი |
| შიდა დაყოფა | Brownfield |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| დაარსდა | 1876 |
| ფართობი | &&&&&&&&&&&02305.&900002 305,09 კმ² |
| ოფიციალური ენა |
ინგლისური |
| მოსახლეობა | &&&&&&&&&&012651.&&&&&012 651 კაცი (2010) |
| სასაათო სარტყელი |
UTC-6, ზაფხულში UTC-5 |
| ოფიციალური საიტი |  |
|  |
| **ტერის ოლქი** ვიკისაწყობში |

**ტერის ოლქი** (ინგლ. Terry County) — ოლქი აშშ-ში, ტეხასის შტატში. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქ. ბრაუნფილდი. შეიქმნა 1876 წელს. ოლქის ფართობია &&&&&&&&&&&02305.&900002 305,09 კმ². 2010 წლის აღწერის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენს &&&&&&&&&&012651.&&&&&012 651 კაცს.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
# კავალა

| ქალაქი |
| --- |
| კავალა ბერძ. Καβάλα |
|      |
| ქვეყანა |  საბერძნეთი |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| ფართობი |
112.6 კმ² |
| ცენტრის სიმაღლე |
15 მეტრი |
| მოსახლეობა | 52 082 (2021) |
| სატელეფონო კოდი | 251 |
| საფოსტო ინდექსი | 65201, 65302, 65403 და 65404 |
| ოფიციალური საიტი |  |
|  |
| **კავალა** ვიკისაწყობში |

**კავალა** (ბერძ. Καβάλα) — ქალაქი ჩრდილოეთ საბერძნეთში. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, კავალის რეგიონულ ერთეულში. განლაგებულია კავალის უბის ნაპირზე, კუნძულ თასოსის სიახლოვეს. მაკედონიის რეგიონის უდიდეს ქალაქ სალონიკიდან დაშორებულია 160 კილომეტრით.

## სახელები

ქალაქის ანტიკური სახელია **ნეაპოლისი** (ახალი ქალაქი, როგორც მრავალი ბერძნული კოლონია). შუა საუკუნეებში ქალაქს სახელი შეეცვალა და **ქრისტოპოლისი** (ქრისტეს ქალაქი) ეწოდა.

## ეტიმოლოგია

ქალაქის დღევანდელი სახელწოდების ეტიმოლოგია დავის საგანია. ზოგიერთი მას ქალაქის სიახლოვეს არსებულ ანტიკურ ბერძნულ სოფელ *სკავალას* უკავაშირებს. მოწინააღმდეგეების ნაწილი სახელის იტალურ (იტალ. cavallo კავალო - ცხენი) წარმომავლობაზე მიუთითებენ, ნაწილი კი ქალაქში ებრაული მოსახლეობის დიდი რაოდენობის გამო ებრაული კაბალასკენ იხრება. ქალაქის მეტსახელია - ცისფერი ქალაქი.

## ტრანსპორტი

კავალის ალექსანდრე დიდის აეროპორტი.
### საგზაო ქსელი

ევროპის ავტომაგისტრალი E90 კვეთს ქალაქს და კავალას სხვა მეზობელ ქალაქებთან აკავშირებს. ქალაქის ჩრდილოეთით მდებარეობს ეგნატიის საავტომობილო გზა (A2). ქალაქში მოხვედრა ორი შესასვლელიდან არის შესაძლებელი; 'დასავლეთი კავალა' და 'აღმოსავლეთი კავალა'. კავალა კარგად განვითარებული ავტობუსის ქსელით (KTEL) დაკავშირებულია სალონიკთან და ათენთან.

### აეროპორტი

კავალის ალექსანდრე დიდის საერთაშორისო აეროპორტი (კავალიდან 27კმ.) რეგულარულ რეისებს ასრულებს ათენში, აგრეთვე ჩარტერულ რეისებს ევროპის მრავალ ქალაქში.

### პორტი

კავალა მრავალი საბორნე მარშრუტით დაკავშირებულია ეგეოსის ზღვის ჩრდილოეთში მდებარე ყველა კუნძულთან.

### ავტობუსი

ქალაქი დაკავშირებულია საბერძნეთის ყველა მსხვილ ქალაქთან, მათ შორის სალონიკთან და ათენთან. საავტობუსო ხაზებით ასევე დაკავშირებულია ყველა ადგილობრივ სოფელთან. მგზავრობის საფასური ძალიან დაბალია.

## გალერეა

* მოხატული საფლავის ქვა, ძვ. წ. მე-4 საუკუნე (კავალის არქეოლოგიური მუზეუმი)
* მუჰამედ ალი ეგვიპტელის ქანდაკება, ეგვიპტის შემოწირულობა
* პანორამული ხედი
* კავალის აკვედუკის ხედი
* თამბაქოს მუნიციპალური საწყობი
* კავალის მუნიციპალური მუზეუმი
* სავაჭრო პალატა
* *Megali Leschi*
* ჰოლოკოსტის მემორიალი

## ინტერნეტ-რესურსები

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
კავალა ოფიციალური საიტი (ბერძნული)
* კავალის პრეფექტურის ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2013-03-12 საიტზე Wayback Machine.
* GCatholic with titular incumbent biography links
* Official Blog of students of ATEI Kavalas დაარქივებული 2012-12-17 საიტზე Wayback Machine.
* sun disappeared – Fire Kavala 1985
# აღაპი

**აღაპი** (< ბერძ. ἀγάπη [agapē] — „ძმური ტრაპეზი“) — მიცვალებულის მოსახსენებელი პურისჭამა, განკუთვნილი ეკლესია-მონასტრის კრებულისათვის. საწყისს იღებს ადრინდელი ქრისტიანობიდან, როდესაც ეკლესიის წევრები საღამოობით სერობაზე იკრიბებოდნენ (სიმბოლურად ეს იყო „საიდუმლოს სერობის“ მოგონება). ამ დროს ასრულებდნენ ზიარებას, არჩევდნენ საზოგადო და საეკლესიო საქმეებს. თავდაპირველად აღაპი ეკლესიის წევრთა თანასწორუფლებიანობასა და ძმობა-სიყვარულს გამოხატავდა. შემდეგ კი თანდათან დაკარგა დემოკრატიული ხასიათი და მდიდართა ღრეობად იქცა, IV საუკუნეში ადგილობრივი საეკლესიო კრებებმა ჩამოაშორეს აღაპს ზიარება, ხოლო კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საეკლესიო კრებებმა (680 და 692) აკრძალეს აღაპის გამართვა ტაძარში და ამით საეკლესიო შინაარსი დაუკარგეს მას. აღაპი სრულიად მოისპო, აღმოსავლეთ მართლმადიდებელ ქრისტიანებში კი დიდხანს შემორჩა, როგორც წმინდანთა და გარდაცვლილ ნათესავთა მოსახსენებელი სერობა.

აღაპი საქართველოში ძველთაგანვე ეკლესიაში ან მონასტერში ეწყობოდა და თან ახლდა წირვა, ზოგჯერ კი — პანაშვიდიც. სააღაპო ტრაპებზე უნდა შეესვათ ღვინო მიცვალებულის ცოდვების შესანდობრად, ხოლო წირვისას მოუხსენიებინათ მისი სახელი. ზოგჯერ ეწყობოდა ე. წ. „კარგაღებული“ აღაპი. ამ დროს უფასოდ უმასპინძლებოდნენ „გლახაკებს“. აღაპი ეკლესია-მონასტრების გამდიდრების წყარო იყო. რამდენიმე მისი ხარჯების დასაფარავად ხდებოდა ყმების, მამულების, ფულის და სხვა შეწირვა.

აღაპის ნიადაგზე ფეოდალურ საქართველოში წარმოიშვა პირობითი მიწათმომფლობელობის განსაკუთრებული ფორმა ე. წ. „შეწირული“, შეიქმნა ყმა-გლეხთა ცალკე ჯგუფი — „მეაღაპენი“, რომლებიც ვალდებულნი იყვნენ ეკლესია-მონასტრებში აღაპის საჭიროებისათვის თავიანთი ჭირნახული მიეტანათ. დიდ ეკლესია-მონასტრებში შემუშვებული იყო აღაპის ადგილობრივი წესები. ადგენდნენ აგრეთვე დავთრებს, სადაც აღაპები კალენდრის რიგით შეჰქონდათ. საქართველოს მთიანეთში არსებობდა აღაპის მოწყობის ხალხური წესი.

აღაპის ჩასაწერად ჩვეულებრივად იყენებდნენ სვინაქსარს, სადაც აღნიშნავდნენ შემომწირველთა სახელებს, შემოწირულებას და მიცვალებულის მოხსენიების დღესა და წესს. ასეთ მინაწერებს შეიცავს იერუსალიმისა და გოლგოთის ქართული სვინაქსარები. რადგან აღაპები სვინაქსარზე წლებისა და საუკუნეების განმავლობაში იწერებოდა, ხელნაწერი ძველდებოდა, იხეოდა. მათი განახლებისა და თავმოყრის მიზნით აღაპების ტექსტებს ცალკე იწერდნენ. ამგვარი სააღაპე წიგნის ნიმუშია 1901 წელს გამოცემული „ათონის ივერიის მონასტრის 1074 წლის ხელნაწერი აღაპები“.

## ლიტერატურა

* *ლომინაძე ბ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 47.