# ინდის ცივილიზაცია

მოჰენჯო-დაროს ნანგრევები ინდუსის ნაპირას (პაკისტანი). წინა პლანზე ჩანს დიდი აბანო.
ჰარაპაში ნაპოვნი მინიატურული ჭურჭლისა და ფიგურების კომპლექტი, დაახლ. ძვ. წ. 2500, თიხის ჭურჭელი, ურიკისა და ქათმის ფიგურები.
**ინდის ცივილიზაცია** — (**IVC**), რომელსაც ასევე უწოდებენ **ჰარაპას ცივილიზაციას**, იყო ბრინჯაოს ხანის ცივილიზაცია სამხრეთ აზიას ჩრდილო-დასავლეთ რეგიონებში. მისი ქრონოლოგია განისაზღვრება ძვ. წ. 3300-დან ძვ. წ. 1300 წლამდე, ხოლო სრულად განვითარებული („განვითარებული“) ფაზა მოვიცავს ძვ. წ. 2600-ძვ. წ. 1900 წლებს.

ინდის ველის ცივილიზაცია, ძველი ეგვიპტესა და მესოპოტამიასთან ერთად, იყო ძველი სამყაროს სამი ადრეული ცივილიზაციიდან ერთი. ამ სამიდან იგი ტერიტორიულად ყველაზე ფართოდ იყო გავრცელებული: მისი კულტურები ვრცელდებოდა დღევანდელი პაკისტანის, ჩრდილო-დასავლეთის ინდოეთის და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ავღანეთის ტერიტორიებზე.

ცივილიზაცია აყვავდა მდინარე ინდის ალუვიურ დაბლობში, ასევე მუსონური წყლებით კვებადი მდინარეთა ქსელის გასწვრივ, რომლებიც მიედინებოდა ღაგგარ-ჰაქრას მდინარის ყოფილ კალაპოტთან.

ტერმინი „ჰარაპული“ ასევე გამოიყენება ინდის ცივილიზაციასთან მიმართებაშიც — მისი ტიპური ძეგლის, ჰარაპას, სახელის მიხედვით. სწორედ აქ ჩატარდა პირველი არქეოლოგიური გათხრები XX საუკუნის დასაწყისში, მაშინდელ ბრიტანული ინდოეთის პუნჯაბის პროვინციაში (დღევანდელი პუნჯაბი, პაკისტანი). ჰარაპისა და მალევე მოჰენჯო-დაროს აღმოჩენამ დააგვირგვინა 1861 წელს დაარსებული ინდოეთის არქეოლოგიური სამსახურის სისტემური მუშაობა ბრიტანული მმართველობის პერიოდში. იმავე არეალში აღინიშნება „ადრეული ჰარაპული“ და „გვიანი ჰარაპული“ კულტურებიც. ადრეული ჰარაპული ფაზები ნეოლითურ კულტურებზეა დამყარებული; მათ შორის ყველაზე ადრეულ და ცნობილ ცენტრად მიიჩნევა მერგარი, ბალუჯისტანში (პაკისტანი). ინდუსის ცივილიზაციას ხშირად „ზრდასრულ ჰარაპულსაც“ უწოდებენ, რათა განირჩეს იგი უფრო ადრეული ფაზებისგან.

ძველი ინდუსის ქალაქები გამოირჩეოდნენ განვითარებული ურბანული დაგეგმვით, გამომწვარი აგურით ნაგები საცხოვრებელი სახლების სისტემით, რთული კანალიზაციისა და წყლის მიწოდების არხებით, ასევე დიდი საზოგადოებრივი დანიშნულების შენობათა ჯგუფებით. განვითარებული იყო ხელოსნობა და მეტალურგია, მათ შორის კარნელინის დამუშავება, ბეჭდების კვეთა, სპილენძის, ბრინჯაოს, ტყვიისა და თუნუქის დამუშავების ტექნოლოგიები.

მოჰენჯო-დარო და ჰარაპა, სავარაუდოდ, თითოეულმა 30,000-დან 60,000-მდე მცხოვრებით, საკმაოდ დიდი ტერიტორიები მოიცვა, ხოლო მთელი ცივილიზაციის მოსახლეობა მის აყვავების პერიოდში 1-დან 5 მილიონამდე ადამიანს შორის მერყეობდა.

III ათასწლეულის განმავლობაში რეგიონში კლიმატის გაშრობამ, ახალი სტიმული მისცა მოსახლეობას ახალი ქალაქების დაარსებისთვის. საბოლოოდ კი წყალმომარაგების შემცირებამ გამოიწვია ცივილიზაციის დაშლა და მოსახლეობის აღმოსავლეთ მიმართულებით შესაძლო გადანაცვლება.

ჰარაპული ცივილიზაციაში, ათასზე მეტი ძეგლია ცნობილი, რომელთაგან დაახლოებით ასი არქეოლოგიურად არის გათხრილი, თუმცა მათგან მხოლოდ ხუთი წარმოადგენდა მსხვილ ურბანულ ცენტრს. ეს ქალაქებია: მოჰენჯო-დარო ინდუსის ქვედა ხეობაში; ჰარაპა დასავლეთ პუნჯაბში; განვერივალა ჩოლისტანში; დჰოლავირა დასავლეთ გუჯარათში; და რაქიგარჰი ჰარიანაში.

მოჰენჯო-დარო 1980 წელს შევიდა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში სახელწოდებით „Moenjodaro-ს არქეოლოგიური ნანგრევები“, ხოლო დჰოლავირა 2021 წელს შეტანილ იქნა როგორც „დჰოლავირა — ჰარაპული ქალაქი“.

ჰარაპული ენა, პირდაპირი წერილობითი წყაროებით არ არის დამოწმებული, რადგან ინდუსის წარწერები დღემდე გაუშიფრავია. ამიტომ მისი ენობრივი კუთვნილება რჩება დაუდგენელი.We are all Harappans (4 February 2022). ციტირების თარიღი: 5 August 2018 მკვლევართა ნაწილი ჰარაპულ ენას მიაკუთვნებს დრამავიდულ ან ე.წ. ელამო-დრამავიდულ ენათა ჯგუფს.

## ეტიმოლოგია

ინდის ცივილიზაციის დასახელება მომდინარეობს მდინარე ინდუსის სისტემისგან, რომლის ალუვიურ დაბლობებში აღმოჩენილი და გათხრილი იყო ამ ცივილიზაციის ადრეული არქეოლოგიური ძეგლები.

არქეოლოგიურ ტრადიციაში, ცივილიზაციას ხშირად „ჰარაპულის“ სახელწოდებითაც მოიხსენიებენ — მისი ტიპური არქეოლოგიური ძეგლის, ჰარაპას, მიხედვით, სადაც 1920-იან წლებში პირველად ჩატარდა ფართომასშტაბიანი გათხრები. ამ სახელწოდების გამოყენება განსაკუთრებით დამკვიდრდა ინდოეთის დამოუკიდებლობის შემდეგ, ინდოეთის არქეოლოგიური სამსახურის მიერ.

თანამედროვე კვლევებში ტერმინი „ღაგგარ-ჰაქრა“ ხშირად ფიგურირებს, ვინაიდან ინდუსის ცივილიზაციის მრავალი ძეგლი აღმოჩენილია ამ მდინარის მახლობლად ჩრდილო-დასავლეთ ინდოეთსა და პაკისტანში.

ზოგიერთ კვლევაში გამოიყენება ტერმინები „ინდუს-სარასვატი“ ან „ინდუს-სინდუ-სარასვატი“ ცივილიზაცია. ეს სახელწოდება დაფუძნებულია ღაგგარ-ჰაქრას მდინარის დაკავშირების ჰიპოთეზაზე *\*Rigveda\**-ში აღწერილ სარასვატის მდინარესთან. თუმცა ვედური ჰიმნები შექმნილია ძვ. წ. II ათასწლეულის განმავლობაში, რაც ქრონოლოგიურად ბევრად გვიანია ინდუსის ცივილიზაციის განვითარებულ ეტაპთან შედარებით; შესაბამისად, ეს იდენტიფიკაცია არ ასახავს რეალურ ისტორიულ კავშირს.

ბოლო წლებში ჩატარებულმა გეოფიზიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ღაგგარ-ჰაქრას სისტემა არ წარმოადგენდა იმ ტიპის თოვლით კვებად მდინარეს, როგორსაც \*Rigveda\*-ში აღწერილი სარასვატი წარმოადგენს. კვლევები მიუთითებს, რომ იგი შედგებოდა მონსონური წვიმებით მუდმივად კვებადი რამდენიმე მდინარისგან, რომლებიც შემდგომში, დაახლოებით 4,000 წლის წინ, გახდნენ სეზონური. ამ ჰიდროლოგიურმა ცვლილებებმა შეამცირა წყლის რესურსები და, სავარაუდოდ, მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ჰარაპული ცივილიზაციის დასუსტებასა და მოსახლეობის განაწილებაში.

## გავრცელება

ინდუსის ველის ცივილიზაცია ქრონოლოგიურად ემთხვეოდა სხვა დიდ მდინარეთა ცივილიზაციებს: ძველ ეგვიპტეს ნილოსის ხეობაში, მესოპოტამიას ევრფრატისა და ტიგროსის ნაპირებზე, და ჩინეთის ადრეულ ცივილიზაციებს ყვითელი მდინარისა და იანძის აუზებში. დამკვიდრებული, განვითარებული ეტაპის პერიოდში, ინდუსის ცივილიზაცია ფართობით მათზე უფრო დიდი იყო. მისი ძირითადი ტერიტორია მოიცავდა დაახლოებით 1,500 კილომეტრიან მონაკვეთს ინდუსის ალუვიურ დაბლობში და მის შენაკადებზე. ამასთანავე, არსებობდა გაცილებით ვრცელი ზონა — ეკოლოგიურად მრავალფეროვანი მცენარეულობით, ცხოველურ სამყაროთი და ბუნებრივი გარემოებით — რომელიც ინდის ცივილიზაციის კულტურულმა და ეკონომიკურმა გავლენამ ჩამოაყალიბა.

ბირთვული არეალის ფართობი სავარაუდოდ მერყეობდა დაახლოებით 30,000-დან 100,000 კვადრატულ კილომეტრამდე, ხოლო მის შემოგარენში კულტურული გავლენის ზონა შეიძლება ამაზე ათჯერ დიდი ყოფილიყო. ინდის ქალაქებს ახასიათებდათ ტექნოლოგიური და არქიტექტურული ერთგვაროვნება, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინოა მათი ერთმანეთისგან შედარებით დიდი დაშორების ფონზე — დაახლოებით 280 კილომეტრის მანძილზე. შედარებისთვის, მესოპოტამიის ქალაქები, როგორც წესი, ერთმანეთისგან მხოლოდ 20–25 კილომეტრით იყვნენ დაშორებულნი.

დაახლოებით ძვ. წ. 6500 წელს, სოფლის მეურნეობა განვითარდა ბალუჯისტანში, ინდოეთის მდინარეთა დაბლობის პერიფერიაზე. ამამაგრამდე, რეგიონში მცხოვრები ადამიანები მრავალი ათასწლეულის განმავლობაში უმეტესად მონადირეები და შემგროვებლები იყვნენ, მცირე და იშვიათად ერთმანეთთან დაკავშირებულ ჯგუფებად.

ბალუჯისტანის მერხარის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ინდოეთის დღემდე ცნობილი უმარტივესი მიწათმოქმედთა საზოგადოებები, სადაც უკვე ძვ. წ. 7000 წლიდან ჩანს მიწის დამუშავებისა და მარცვლოვანი კულტურების შერჩევა-დათესვის გაძლიერებული პრაქტიკა. ამავე პერიოდში დაიწყო შინაური ცხოველების – ცხვრის, თხის, ღორისა და ხარის – სისტემური მოშენება. ხარის გაქონვა და მისი სახნავ ძალად გამოყენებამ სოფლის მეურნეობას ახალი მიმართულება მისცა.

შემდეგი ათასწლეულების განმავლობაში დასახლებულმა მოსახლეობამ თანდათან მოიკიდა ფეხი ინდოეთის მდინარეთა დაბლობებშიც, რამაც საფუძველი ჩაუყარა როგორც სოფლის, ისე ქალაქური ტიპის დასახლებების წარმოქმნას. დასახლებულმა და ორგანიზებულმა ცხოვრებამ, თავის მხრივ, უზრუნველყო მოსახლეობის ზრდა.

მოჰენჯო-დაროსა და ჰარაპის მსხვილი ურბანული ცენტრები სავარაუდოდ 30,000–60,000 მცხოვრებს მოიცავდა თითოეული, ხოლო ცივილიზაციის აყვავების პერიოდში ინდოეთის ტერიტორიაზე მოსახლეობა, სავარაუდოდ, 4–6 მილიონ ადამიანს შორის მერყეობდა. ამავე პერიოდში ქალაქური სიმჭიდროვის ზრდამ და შინაურ ცხოველებთან ახლო კვეთამ ინფექციური დაავადებების გავრცელება გაამწვავა.

არსებული შეფასებით, ჰარაპას ცივილიზაციის საერთო მოსახლეობა მისი განვითარების ზენიტში შეიძლება 1-დან 5 მილიონამდე ყოფილიყო.

კულტურის უმაღლესი განვითარების პერიოდში, ცივილიზაცია ვრცელდებოდა ბალუჯისტანიდან დასავლეთში, დღევანდელი დასავლეთ უტარ პრადეშამდე აღმოსავლეთში; ჩრდილოეთით ავღანეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ რეგიონებამდე და სამხრეთით გუჯარათის ტერიტორიამდე.Singh, Upinder 2008, p. 137 ჰარაპული კულტურის ძეგლების ყველაზე დიდი სიმჭიდროვე შეინიშნება პუნჯაბში, გუჯარათში, ჰარიანაში, რაჯასტანში, უტარ პრადეშში, ჯამბუ და ქაშმირში, სინდში და ბალუჯისტანში.Singh, Upinder 2008, p. 137

სანაპირო დასახლებები გადაჭიმული იყო ბალუჯისტანის დასავლეთ ნაწილში მდებარე სუტკაგან დორიდან გუჯარათში მდებარე ლოთალამდე. ჰარაპული ცივილიზაციის ჩრდილოეთით ყველაზე შორეული ცნობილი ძეგლი აღმოჩენილია ავღანეთში, ოქსოსის (ამუდარიის) მახლობლად მდებარე შორტუგაიში. ასევე გომალის ხეობაში ჩრდილო-დასავლეთ პაკისტანში. მნიშვნელოვანი ჰარაპული დასახლება გამოვლენილია მანდაში (ჯამუ და ქაშმირი), ბეასის ნაპირზე. ასევე ალამგირპურში, ჰინდონის ნაპირზე, დელიდან დაახლოებით 28 კილომეტრში.

ცივილიზაციის სამხრეთით ყველაზე შორს მდებარე ძეგლად ითვლება დაიმაბადი, მაჰარაშტრაში. ჰარაპული კულტურის ძეგლები უმეტესწილად მდინარეთა ნაპირებზე მდებარეობს, თუმცა აღმოჩენილია აგრეთვე ძველი სანაპირო ზოლებზე (მაგალითად, ბალაკოტი) და კუნძულებზეც, მათ შორის დჰოლავირა.

## აღმოჩენის ისტორია და გათხრების პროცესები

ქურუმის სტატუეტი მოჰენჯო-დაროში
ალექსანდერ კანინგემი — ინდოეთის არქეოლოგიური სამსახურის (ASI) პირველი დირექტორი, რომელმაც 1875 წელს ჰარაპული ბეჭდის ანაბეჭდის ერთ-ერთი ნიმუში აღწერა.
რახალდას ბანდიოპადჰიაი (R. D. Banerji) — არქეოლოგიური სამსახურის ოფიცერი, რომელმაც მოენჯო-დარო 1919–1920 და 1922–1923 წლებში შეისწავლა და მის უძველესობას შეეხო.
ჯონ მარშალი — ინდოეთის არქეოლოგიური სამსახურის დირექტორი (1902–1928), რომელმაც ჰარაპასა და მოენჯო-დაროს სისტემატური გათხრები უზრუნველყო.
ინდოეთის სუბკონტინენტზე არსებული ჰარაპული ცივილიზაციის ძეგლების შესახებ პირველი ცნობები XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან ჩნდება. 1875 წელს ალექსანდერ კანინგემმა აღწერა ჰარაპაში აღმოჩენილი ბეჭდის ანაბეჭდი, თუმცა მაშინ მას არ მიენიჭა ცივილიზაციის მასშტაბის მნიშვნელობა. გათხრებს არა ერთიანი კულტურის ძიება, არამედ ცალკეული არქეოლოგიური ობიექტების კვლევა წარმოადგენდა.

XX საუკუნის დასაწყისში, რახალდას ბანდიოპადჰიაის (R. D. Banerji) მიერ მოენჯო-დაროს ტერიტორიის ერთ-ერთ მონაკვეთზე ჩატარებულმა კვლევამ საფუძველი დაუდო მისი მნიშვნელობის გადახედვას. ბანდიოპადჰიაიმ 1919–1920 და კვლავ 1922–1923 წლებში გამოთქვა ეჭვი, რომ ადგილი უკიდურესად ძველი ქალაქური კომპლექსი უნდა ყოფილიყო.

გადამწყვეტი ეტაპი დაიწყო ჯონ მარშალის ხელმძღვანელობის პერიოდში (1902–1928), როდესაც არქეოლოგიური სამსახურიც ინსტიტუციურად გაძლიერდა და გათხრები სისტემურად ჩატარდა ჰარაპასა და მოჰენჯო-დაროში. სწორედ ამ პერიოდში დადასტურდა, რომ ძეგლები წარმოადგენდა განვითარებული ქალაქური ცივილიზაციის კერებს — მკაფიო ურბანული დაგეგმარებით, ერთიანი არქიტექტურული სტილით და ფართოდ გავრცელებული კულტურული ნიშნებით.

ჰარაპასა და მოჰენჯო-დაროს აღმოჩენებმა არსებითად შეცვალა წარმოდგენა ადამიანის ცივილიზაციის ადრეული ცენტრების შესახებ. მათი გახურების შემდეგ ინდოეთის სუბკონტინენტი ერთ მწკრივში დადგა სხვა უძველეს მდინარეთა ცივილიზაციებთან — ეგვიპტესა და მესოპოტამიასთან.

## დაისი

ინდის ცივილიზაციის დაისი მოხდა ძვ. წ. XVIII–XVII საუკუნეებში. ამ დროს დრავიდური მოსახლეობა გადადის სამხრეთ-აღმოსავლეთით და კარგავს განვითარების დონე. სავარაუდოდ, ცივილიზაციას ბოლო დარტყმა მიაყენეს არიელებმა, რომლებიც ინდის ხეობაში შეიჭრნენ, ეს შეტევა აღწერილია „რიგვედაშიც“.

მოჰენჯო-დაროს ნაქალაქევი.
პირველი ცნობები პრეარიული ცივილიზაციის არსებობის შესახებ XIX საუკუნეში გამოაქვეყნა ალექსანდრე კანინგემმა.
საბოლოოდ ამ ცივილიზაციის არსებობა დატკიცდა 1921-1922 წლებში ჯონ მარშალის ექსპედიციის მიერ.

## იხილეთ აგრეთვე

* მარგიანული ცივილიზაცია — არსებობდა ინდის ცივილიზაციასთან ერთად დღევანდელი ავღანეთის და თურქმენეთის ტერიტორიაზე.

*
*
*
*
*

## ლიტერატურა

* Альбедиль М.Ф. Забытая цивилизация в долине Инда. М. 1991.
* История древнего Востока, т. 1. М.1986.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ინდის ცივილიზაცია

## სქოლიო