# ტაივანის სრუტის პირველი კრიზისი

| ტაივანის სრუტის პირველი კრიზისი |
| --- |
|
ცივი ომის და ჩინეთის სამოქალაქო ომის ნაწილი |
|  ტაივანის სრუტის რუკა |
| თარიღი |
3 სექტემბერი, 1954 – 1 მაისი, 1955 (7 თვე და 4 კვირა) |
| მდებარეობა | ტაივანის სრუტე |
| შედეგი |
ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება; მნიშვნელოვანი ესკალაციის თავიდან არიდება
* ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ კონტროლი დაამყარა იჯიანშანის კუნძულებზე და დაჩენის კუნძულებზე.
* ჩინეთის რესპუბლიკამ და აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალებმა ჩაატარეს ოპერაცაია კინგ კონგი, სამხედრო პერსონალის და სამოქალაქო პირების ზემოთხსენებული კუნძულებიდან გამოსაყვანად.
* აშშ-სა და ჩინეთის რესპუბლიკას შორის დაიდო ფორმოზას რეზოლუცია და სინო-ამერიკული ურთიერთახმარების ხელშეკრულება.
 |
| მხარეები |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  ჩინეთის რესპუბლიკა  აშშ |  ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა |

 |
| მეთაურები |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **ჩან კაიში**  ლიუ იუჯანი  **დუაიტ ეიზენჰაუერი**  ჯონ ფოსტერ დულისი |  **მაო ძედუნი**  ჯოუ ენლაი  პენ დეჰუაი  სუ სინციანი |

 |
| დანაკარგები |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  519 მოკლული  2 მოკლული |  393 მოკლული |

 |
|  **ტაივანის სრუტის პირველი კრიზისი ვიკისაწყობში** |

**ტაივანის სრუტის პირველი კრიზისი** (ასევე ცნობილი როგორც **ფორმოზას კრიზისი**, **1954–1955 წლების ტაივანის სრუტის კრიზისი**, **სანაპირო კუნძულების კრიზისი** და **კინმენ-მაცუს კრიზისი**) — ხანმოკლე შეიარაღებული კონფლიქტი ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკასა (PRC) და ჩინეთის რესპუბლიკას (ROC) შორის ტაივანის სრუტეში, კონტინენტური ჩინეთის რამდენიმე კილომეტრის დაშორებით მდებარე რამდენიმე კუნძულის კონტროლისთვის.

კრიზისი დაიწყო მაშინ, როდესაც ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ წამოიწყო კუნძულ კინმენის დაბომბვა 1954 წლის სექტემბერში. საარტილერიო ცეცხლი გაიხსნა მაცუსა და ტაჩენის კუნძულების მიმართულებით. საპასუხოდ, ამერიკის შეერთებული შტატები და ჩინეთის რესპუბლიკა შეთანხმდნენ სინო-ამერიკის ურთიერთდაცვის ხელშეკრულებაზე 1954 წლის დეკემბერში. 1955 წლის იანვარში PRC-მ დაიკავა იჯიანშანის კუნძულები. მოგვიანებით, იმავე თვეში, აშშ-ის კონგრესის ორივე პალატის მიერ დამტკიცდა Fფორმოზას რეზოლუცია, რომელმაც უფლებამოსილება მიანიჭა პრეზიდენტ დუაიტ ეიზენჰაუერს, დაეცვა ჩინეთის რესპუბლიკა და მისი ტერიტორიები. აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალები დაეხმარა ჩინეთის რესპუბლიკის ჯარებს ტაჩენის კუნძულებიდან ევაკუაციაში.

კრიზისის დეესკალაცია დაიწყო 1955 წლის აპრილში მას შემდეგ, რაც ჩინეთის პრემიერმა ჯოუ ენლაიმ ბანდუნგის კონფერენციაზე გამოხატა PRC-ის განზრახვა ამერიკის შეერთებულ შტატებთან მოლაპარაკებების შესახებ, ხოლო 1955 წლის მაისში სახალხო-განმათავისუფლებელმა არმიამ შეწყვიტა კინმენისა და მაცუს დაბომბვა. ელჩების დონეზე დისკუსიები ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკასა და აშშ-ს შორის დაიწყო ჟენევაში 1955 წლის აგვისტოში. კონფლიქტის ფუნდამენტური საკითხები გადაუჭრელი დარჩა, რამაც გამოიწვია კიდევ ერთი კრიზისი სამი წლის შემდეგ.

## ფონი

ამერიკის შეერთებული შტატები აღიარებდა ჩიან კაიშის ნაციონალისტურ მთავრობას, როგორც მთელი ჩინეთის ერთადერთ ლეგიტიმურ მთავრობას. 1950 წლის 5 იანვარს ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა ჰარი ტრუმენმა გამოსცა განცხადება, რომ აშშ არ ჩაერეოდა „ჩინეთის სამოქალაქო კონფლიქტში“ და არ გაუწევდა სამხედრო დახმარებას ან კონსულტაციას ტაივანზე მყოფ ნაციონალისტურ ძალებს.

კორეის ომის დაწყებისთანავე, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა განაახლა სამხედრო დახმარება ჩინეთის რესპუბლიკისათვის და ტაივანის სრუტეში გაგზავნა აშშ-ის საზღვაო ძალების მე-7 ფლოტი.

1950 წლის 27 ივნისს ტრუმენმა გამოსცა შემდეგი განცხადება:

|  |  |
| --- | --- |
|  | „თავდასხმა კორეაზე ყოველგვარი ეჭვის გარეშე ცხადყოფს, რომ კომუნიზმმა გასცდა დივერსიის გამოყენებას დამოუკიდებელი ქვეყნების დასაპყრობად და ახლა გამოიყენებს შეიარაღებულ ინტერვენციასა და ომს. მან უგულებელყო გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭოს ბრძანებები, რომლებიც გაცემული იყო საერთაშორისო მშვიდობისა და უშიშროების შესანარჩუნებლად. ამ ვითარებაში, კომუნისტური ძალების მიერ ფორმოზას ოკუპაცია იქნება პირდაპირი საფრთხე წყნარი ოკეანის რეგიონის უშშროებისთვის და ამერიკის შეერთებული შტატების ძალებისთვის, რომლებიც ამ რეგიონში ასრულებენ თავიანთ კანონიერ და აუცილებელ ფუნქციებს.

შესაბამისად, მე გავეცი ბრძანება, რომ მე-7 ფლოტმა აღკვეთოს ნებისმიერი თავდასხმა ფორმოზაზე. ამ ქმედების თანმდევად, მე მოვუწოდებ ჩინეთის მთავრობას ფორმოზაზე, შეწყვიტოს ყოველი საჰაერო და საზღვაო ოპერაცია კონტინეტის წინააღმდეგ. მე-7 ფლოტი უზრუნველყოფს ამის შესრულებას. ფორმოზას მომავალი სტატუსის განსაზღვრა უნდა დაელოდოს წყნარ ოკეანეში უშიშტოების აღდგენას, სამშვიდობო მოლაპარაკებებს იაპონიასთან, ან გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მიერ განხილვას.“ |
|  | (ჰარი ტრუმენი) |

პრეზიდენტმა ტრუმენმა მოგვიანებით დაავალა ჯონ ფოსტერ დულისს, აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის დინ აჩესონის მრჩეველს საგარეო პოლიტიკის საკითხებში, სისრულეში მოეყვანა მისი გადაწყვეტილება ტაივანის „ნეიტრალიზაციის“ შესახებ 1951 წლის სან-ფრანცისკოს ხელშეკრულების მომზადებისას, რომელიც გამორიცხავდა როგორც ROC-ის, ისე PRC-ის მონაწილეობას. ჩინეთის ორივე თვითგამოცხადებული მთავრობა ამოღებულ იქნა ხელშეკრულებიდან, რადგან ჩინეთის ლეგიტიმური მთავრობის საკითხი გადაუჭრელი რჩებოდა მეორე მსოფლიო ომისა და ჩინეთის სამოქალაქო ომის შემდეგ, და ეს მიჩნეული იყო გადაუჭრელ დაბრკოლებად სხვა მხრივ ყოვლისმომცველ და მრავალმხრივად მომგებიან სამშვიდობო მოლაპარაკებებში.

იაპონიამ ხელშეკრულებით უარი თქვა ტაივანის კონტროლზე, მაგრამ არ მიუთითებია ტაივანის სუვერენიტეტის მიმღები მხარე. ეს ვითარება გამოყენებულ იქნა ტაივანის დამოუკიდებლობის მომხრეების მიერ იმ პოზიციის დასასაბუთებლად, რომ ტაივანის სუვერენიტეტის სტატუსი დაუდგენელი იყო, მიუხედავად იმისა, რომ იაპონელები მანამდე უკვე დათანხმდნენ ტაივანის ჩინეთის რესპუბლიკისათვის დაბრუნებას იაპონიის კაპიტულაციის აქტის მეშვეობით, რომელიც გაფორმდა ომის დასასრულს. ავტორ ჯორჯ კერის თანახმად, რომელიც ტაივანის დამოუკიდებლობის მომხრე იყო, თავის წიგნში „Formosa Betrayed“, ტაივანის პოლიტიკური სტატუსი იმყოფებოდა მოკავშირე სახელმწიფოთა მეურვეობის ქვეშ. ამ საკითხის გადაჭრა იქნებოდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის პასუხისმგებლობა, თუ საკითხი უახლოეს მომავალში ვერ გადაწყდებოდა სამშვიდობო ხელშეკრულებით გათვალისწინებული სახით.

ROC-ის ნაციონალისტური მთავრობა თავის მიზნად ინარჩუნებდა კონტროლის აღდგენას კონტინენტურ ჩინეთზე, რაც მოითხოვდა სამხედრო დაპირისპირების განახლებას „წითელ ჩინელებთან“. ჰარი ტრუმენი და მისი მრჩევლები ამ მიზანს განუხორციელებლად მიიჩნევდნენ, თუმცა ჩინეთის დაკარგვის გამო სინანული საკმაოდ თვალსაჩინო იყო იმდროინდელ საზოგადოებრივ აზრში და ტრუმენის ადმინისტრაცია კრიტიკდებოდა ანტიკომუნისტების მიერ ჩან კაიშის ძალების დაუხმარებლობისთვის.

ჰარი ტრუმენმა მონაწილეობა არ მიიღო 1952 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, მიუხედავად იმისა, რომ ამის უფლება ჰქონდა. ამ არჩევნებში გაიმარჯვა რესპუბლიკელმა დუაიტ ეიზენჰაუერმა, მეორე მსოფლიო ომში აშშ-ის გენერალმა.

1953 წლის 2 თებერვალს ახალმა პრეზიდენტმა მოხსნა მეშვიდე ფლოტის ბლოკადა, რათა დაეკმაყოფილებინა აშშ-ის ანტიკომუნისტების მოთხოვნები „ჩან კაიშის გათავისუფლების“ შესახებ კონტინენტური ჩინეთის წინააღმდეგ, რის შედეგადაც კომინდანის რეჟიმმა გააძლიერა თავისი დაკეტილი პორტების პოლიტიკა, რაც გულისხმობდა საჰაერო და საზღვაო ბლოკადას უცხოურ გემებზე ჩინეთის სანაპიროსა და ღია ზღვაში, ხოლო მეკობრული აქტივობები გამძაფრდა 1953 წლის ზაფხულში იოსებ სტალინის სიკვდილისა და კორეის დაზავების ხელშეკრულების დადების შემდეგ, რამაც ჯამში 141 ინციდენტი შეადგინა სამეფო ფლოტის ესკორტის ანგარიშების მიხედვით.

ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) ბრიფინგი 1954 წლის 13 ივლისს თეთრი სახლისა და უშიშროების ეროვნული საბჭოსთვის მიუთითებდა საზღვაო დაზღვევის ფასის ზრდაზე სამხრეთ ჩინეთის ზღვაში 23 ივნისის ტანკერ „ტუაფსეს“ ინციდენტის შემდეგ, და იმაზე, რომ გარკვეული საერთაშორისო ლაინერები შეფერხდნენ სინგაპურის პორტისაენ მიმევალ გზაზე ან სრულიად მოუხდათ გეგმების შეცვლა. სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის სამხედრო-საჰაერო ძალები გადავიდნენ კუნძულ ჰაინანზე, რათა გაეთავისუფლებინათ სხვა სატრანსპორტო მარშრუტი იულინისა და ხუანპუს პორტების გავლით, მაგრამ შემთხვევით ჩამოაგდეს Cathay Pacific Airways-ის კუთვნილი Douglas DC-4 (VR-HEU) ტიპის სამგზავრო თვითმფრინავი, რასაც 10 ადამიანის სიკვდილი მოჰყვა 23 ივლისს; შემდეგ აშშ-ის 2-მა ავიამზიდმა, Hornet და Philippine Sea, 26 ივლისს ჩამოაგდო სახალხო-განმათავისუფლებელი ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალების 2 Lavochkin La-11 ტიპის გამანადგურებელი. 2 აგვისტოს, სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის მეთაურმა ცენტრალურ სამხედრო კომისიაში, პენ დეჰუაიმ, მოიწვია აღმასრულებელი შეხვედრა აღმოსავლეთ ჩინეთის სამხედრო რეგიონში ტაქტიკური სარდლობის ჩამოსაყალიბებლად, ჩინეთის ცენტრალური სამხედრო კომისიის თავმჯდომარის მაო ძედუნის დირექტივის შესაბამისად, რათა გაეხსნათ კიდევ ერთი ფრონტი ჩრდილოეთიდან.

## კონფლიქტი

ჩინელი ნაციონალისტი ჯარისკაცები ტვირთავენ არტილერიას LCM ტიპის სადესანტო ხომალდზე, 1955 წლის 6 თებერვალი.
1954 წლის აგვისტოში ნაციონალისტებმა 58 000 ჯარისკაცი განათავსეს კინმენზე და 15 000 ჯარისკაცი მაცუზე. ჩინეთის რესპუბლიკამ დაიწყო თავდაცვითი ნაგებობების მშენებლობა, ხოლო ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ დაიწყო კინმენზე არსებული ობიექტების დაბომბვა. ჯოუ ენლაიმ, ჩინეთის პრემიერმა, 1954 წლის 11 აგვისტოს საპასუხო დეკლარაციით განაცხადა, რომ ტაივანი უნდა „გაეთავისუფლებინათ“. მან რეგიონში გაგზავნა სახალხო-განმათავისუფლებელი არმია (PLA), რომელმაც დაიწყო როგორც კინმენის, ისე მაცუს კუნძულების დაბომბვა.

მიუხედავად აშშ-ის გაფრთხილებისა ჩინეთის რესპუბლიკაზე ნებისმიერი თავდასხმის წინააღმდეგ, მანილის შეთანხმების ხელმოწერამდე ხუთი დღით ადრე, 3 სექტემბერს, სახალხო-განმათავისუფლებელმა არმიამ წამოიწყო კინმენის ძლიერი საარტილერიო დაბომბვა, რომლის დროსაც ორი ამერიკელი სამხედრო მრჩეველი დაიღუპა.

მაო ძედუნი ცდილობდა თავიდან აეცილებინა ამერიკის შეერთებული შტატების ჩართვა კონფლიქტში და გასცემდა განმეორებით ბრძანებებს, რომ სახალხო-განმათავისუფლებელ არმიას თავი აერიდებინა სანაპიროსთან მყოფ ამერიკულ ძალებთან დაპირისპირება. ნოემბერში სახალხო-განმათავისუფლებელმა არმიამ დაბომბა ტაჩენის კუნძულები. ამან განაახლა ცივი ომისდროინდელი შიშები კომუნისტური ექსპანსიის შესახებ აზიაში იმ დროს, როდესაც ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა არ იყო აღიარებული აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის მიერ. ჩიან კაშის მთავრობას მხარს უჭერდა აშშ, რადგან ჩინეთის რესპუბლიკა იყო ამერიკის შეერთებული შტატების კომუნიზმის შეკავების პოლიტიკის ნაწილი, რომელიც გამოიყენებოდა, როგორც სამხრეთ სამხრეთ კორეაში, ასევე ინდოჩინეთში.

ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმია 1954 წლის ბოლოს გეგმავდა თავდასხმას იჯიანშანის კუნძულებზე, მაგრამ თავდასხმა გადადო, რადგან ამერიკული ძალები ამ ტერიტორიაზე სამხედრო სწავლებებს ატარებდნენ. 1955 წლის 18 იანვარს არმიამ დაიკავა კუნძულები. ბრძოლები გაგრძელდა ჭეძიანგის სანაპიროსთან, ისევე როგორც კინმენისა და მაცუს კუნძულების გარშემო ფუძიანის სანაპიროსთან. 1955 წლის 29 იანვარს, აშშ-ის კონგრესის ორივე პალატამ დაამტკიცა 1955 წლის ფორმოზას რეზოლუცია, რომელმაც უფლებამოსილება მიანიჭა დუაიტ ეიზენჰაუერს, გამოეყენებინა აშშ-ის ძალები ტაივანის სრუტეში ჩინეთის რესპუბლიკის შეიარაღებული თავდასხმისგან დასაცავად. ამის შემდეგ აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ძალები დაეხმარა ნაციონალისტებს თავიანთი ძალების ევაკუაციაში ტაჩენის კუნძულებიდან.

კრიზისის დროს დუაიტ ეიზენჰაუერი იმუქრებოდა ბირთვული იარაღის გამოყენებით ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის სამხედრო სამიზნეების წინააღმდეგ ფუძიანში. 1954 წლის 12 სექტემბერს აშშ-ის შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულმა კომიტეტმა გასცა რეკომენდაცია კონტინენტური ჩინეთის წინააღმდეგ ბირთვული იარაღის გამოყენების სასარგებლოდ. 1954 წლის 2 დეკემბერს ამერიკის შეერთებული შტატები და ჩინეთის რესპუბლიკა შეთანხმდნენ სინო-ამერულ ურთიერთდაცვის ხელშეკრულებაზე, რომელიც არ ვრცელდებოდა კონტინენტური გასწვრივ მდებარე კუნძულებზე. ეს ხელშეკრულება აშშ-ის სენატმა 1955 წლის 9 თებერვალს დაამტკიცა რატიდიკაციით. 1955 წლის თებერვალში გაერთიანებული სამეფოს პრემიერ-მინისტრმა უინსტონ ჩერჩილმა აშშ-ს მოუწოდა ბირთვული იარაღის გამოყენების საწინააღმდეგოდ, თუმცა მარტში აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა ჯონ ფოსტერ დულისმა საჯაროდ განაცხადა, რომ აშშ სერიოზულად განიხილავდა ბირთვულ დარტყმას. 6 მარტს დუაიტ ეიზენჰაუერმა ასევე დაადასტურა თავისი მზადყოფნა ბირთვული იარაღის გამოყენების შესახებ. საპასუხოდ, ნატოს საგარეო საქმეთა მინისტრებმა ნატოს სამიტის შეხვედრაზე გააფრთხილეს აშშ ასეთი ქმედების წინააღმდეგ. მარტის ბოლოს აშშ-ის ადმირალმა რობერტ კარნიმ თქვა, რომ დუაიტ ეიზენჰაუერი გეგმავს „გაანადგუროს წითელი ჩინეთის სამხედრო პოტენციალი“.

1955 წლის აპრილის ბანდუნგის კონფერენციაზე ჩინეთმა ჩამოაყალიბა თავისი მშვიდობიანი თანაარსებობის ხუთი პრინციპი, ხოლო პრემიერმა ჯოუ ენლაიმ საჯაროდ განაცხადა: „ჩინელ ხალხს არ სურს ომი ამერიკის შეერთებულ შტატებთან. ჩინეთის მთავრობა მზად არის დაჯდეს [მოლაპარაკებების მაგიდასთან] შორ აღმოსავლეთში დაძაბულობის განმუხტვის საკითხის განსახილველად, განსაკუთრებით კი ტაივანის მხარეში დაძაბულობის განმუხტვის საკითხზე“. ერთი თვის შემდეგ, მაომ ასევე უთხრა ინდონეზიის პრემიერ-მინისტრს ალი სასტროამიჯოიოს, რომ ყველა პრობლემა, ტაივანის სტატუსის ჩათვლით, შეიძლება მოგვარდეს მოლაპარაკებების გზით. კრიზისის დეესკალაცია დაიწყო და აშშ-მ და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ დაიწყეს დისკუსიები ელჩების დონეზე ჟენევაში 1955 წლის 1 აგვისტოს. ამას მოჰყვა ორწლიანი მოლაპარაკებები, რომელიც ბევრ საკითხს მოიცავდა, თუმცა მთავარ საკითხზე, ტაივანზე, შეთანხმება ვერ შედგა.

## შედეგები

ზოგიერთი კომენტატორი ვარაუდობს, რომ ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ უკან დაიხია ამერიკელების მიერ ბირთვული ომის ზღვარზე თამაშის შედეგად და იმის გათვალისწინებით, რომ საბჭოთა კავშირს არ ჰქონდა სურვილი, გაევრცელებინა საკუთარი ბირთვული ქოლგა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაზე. სხვები ამ შემთხვევას განიხილავენ, როგორც ამერიკის შეერთებული შტატების მხრიდან შეკავების დოქტრინის ეფექტური გამოყენების მაგალითს. 1 მაისს სახალხო-განმათავისუფლებელმა არმიამ დროებით შეწყვიტა კინმენისა და მაცუს დაბომბვა. თუმცა, კონფლიქტის ფუნდამენტური საკითხები გადაუჭრელი დარჩა და შემდგომში ორივე მხარემ გააძლიერა თავისი სამხედრო ძალები ტაივანის სრუტის შესაბამის მხარეებზე, რამაც სამი წლის შემდეგ ახალი კრიზისი გამოიწვია.

დუაიტ ეიზენჰაუერის მუქარამ კრიზისის დროს ბირთვული იარაღის გამოყენების შესახებ, აიძულა მაო ძედუნი, დაეწყო ჩინეთის ბირთვული პროგრამა. ჩინეთის ბირთვული იარაღის გამოცდებიდან პირველი 1964 წელს ჩატარდა, ხოლო პირველი წარმატებული თერმობირთვული (წყალბადის) ბომბის გამოცდა 1967 წელს შედგა.

## ლიტერატურა

* Bush, R. & O'Hanlon, M. (2007). *A War Like No Other: The Truth About China's Challenge to America*. Wiley. ISBN 0-471-98677-1
* Bush, R. (2006). *Untying the Knot: Making Peace in the Taiwan Strait*. Brookings Institution Press. ISBN 0-8157-1290-1
* Carpenter, T. (2006). *America's Coming War with China: A Collision Course over Taiwan*. Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-6841-1
* Cole, B. (2006). *Taiwan's Security: History and Prospects*. Routledge. ISBN 0-415-36581-3
* Copper, J. (2006). *Playing with Fire: The Looming War with China over Taiwan*. Praeger Security International General Interest. ISBN 0-275-98888-0
* Federation of American Scientists et al. (2006). Chinese Nuclear Forces and U.S. Nuclear War Planning დაარქივებული 2019-08-03 საიტზე Wayback Machine.
* Gill, B. (2007). *Rising Star: China's New Security Diplomacy*. Brookings Institution Press. ISBN 0-8157-3146-9
* Rushkoff, Bennett C. "Eisenhower, Dulles and the Quemoy-Matsu Crisis, 1954–1955." *Political Science Quarterly* 96, no. 3 (1981): 465–80.
* Shirk, S. (2007). *China: Fragile Superpower: How China's Internal Politics Could Derail Its Peaceful Rise*. Oxford University Press. ISBN 0-19-530609-0
* Tsang, S. (2006). *If China Attacks Taiwan: Military Strategy, Politics and Economics*. Routledge. ISBN 0-415-40785-0
* Tucker, N.B. (2005). *Dangerous Strait: the U.S.-Taiwan-China Crisis*. Columbia University Press. ISBN 0-231-13564-5
* Watry, David M. *Diplomacy at the Brink: Eisenhower, Churchill, and Eden in the Cold War.* Baton Rouge: Louisiana State University Press, 2014.
* Robert Accinelli (1996-01-23). *Crisis and Commitment: United States Policy toward Taiwan, 1950–1955*.  The Journal of American History. ISBN 0807822590.
* Frank Holober (1999-09-01). *Raiders of the China Coast: CIA Covert Operations during the Korean War*.  Naval Institute Press. ISBN 1557503885.
* (2001) *Re-examining the Cold War: U.S.-China Diplomacy, 1954–1973*.  Harvard Univ Asia Center. ISBN 9780674005266.

## შენიშვნები

## სქოლიო