Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# რუსეთის ევროპული ნაწილი

რუსეთის ევროპული ნაწილი, ევროპის ფონზე.
**რუსეთის ევროპული ნაწილი** (რუს. Европейская часть России; **დასავლეთი რუსეთი**, **ცენტრალური რუსეთი**) — რუსეთის ნაწილი, რომელიც გეოგრაფიულად ვრცელდება აღმოსავლეთ ევროპაში. რუსეთის ევროპული ნაწილის ცალკეულ ტერიტორიებად განიხილება ურალი და ჩრდილოეთი კავკასია, რომელიც ვრცელდება აზიაში, ან აზიისა და ევროპის საზღვარზე. რუსეთის ევროპული ნაწილის აღმოსავლეთი საზღვარი გადის ურალზე. მოიცავს: ცენტრალურ ფედერალურ ოკრუგს, სამხრეთის ფედერალურ ოკრუგს, ჩრდილო-დასავლეთის ფედერალურ ოკრუგს, ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალურ ოკრუგსა და ვოლგისპირეთის ფედერალურ ოკრუგს. ფართობი დაახლოებით 3 960 000 კმ². რუსეთის ევროპულ ნაწილზე მოდის რუსეთის საერთო ფართობის 24 % და ევროპის საერთო ფართობის 40 %. ზოგჯერ რუსეთის ევროპულ ნაწილს მიაკუთვნებენ კალინინგრადის ოლქს. მის ფარგლებშია რუსეთის ფედერაციის 52 სუბიექტი. ვრცელი ტერიტორია მოქცეულია ევროპის დაბლობის ფარგლებში. რუსეთის ევროპული ნაწილი წარმოადგენს ისტორიულ ბირთვს, სადაც თავი მოიყარა ქვეყნის მრავალრიცხოვანმა ხალხმა.

რუსეთის მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 78 % ცხოვრობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში. საშუალოდ 27 ად./კმ²-ზე. ძირითადად ცხოვრობენ რუსები, თათრები, ბაშკირები, ჩუვაშები, ჩეჩნები, მორდოველები, ხუნძები, უდმურტები და სხვ.

## სქოლიო
# ნახევრად დაშლის პერიოდი

თუ სისტემის შემადგენელი ელემენტების რაოდენობა ექსპონენციალურად კლებულობს, მისი **ნახევრად დაშლის პერიოდი** ეწოდება დროს, რომელიც საჭიროა ამ სისტემაში შემავალი ელემენტების საწყისი რაოდენობის ორჯერ შემცირებისათვის. კერძოდ, რადიოაქტიური ნივთიერების ნახევრად დაშლის პერიოდი გვიჩვენებს თუ რა დროში დაიშლება ამ ნივთიერების რაოდენობის ნახევარი.
ექსპონენციალური დაშლის პროცესი გამოისახება ფორმულებით:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
სადაც:

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 - t დროის შემდეგ დარჩენილი ელემენტების რაოდენობაა,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 - ელემენტების საწყისი რაოდენობა,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 - ნახევრად დაშლის პერიოდი,
* λ - დაშლის მუდმივა,
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 - ელემენტის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა

ფორმულების შედარებიდან გამომდინარეობს, რომ

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
აქედან მივიღებთ, რომ:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
ანუ ნახევრად დაშლის პერიოდი დაახლოებით 30%-ით ნაკლებია WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ელემენტის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობაზე.
# ორბიტალური პერიოდი

**ორბიტალური პერიოდი**, *სინოდური პერიოდი* — დრო, რომელიც ერთ ობიექტს სჭირდება ერთი სრული ბრუნის შესასრულებლად მეორე ობიექტის მიმართ.

როდესაც ახსნის გარეშეა ნახსენები ასტრონომიაში, ეს უკავშირდება ასტრონომიული ობიექტის ბრუნვის სიდერულ პერიოდს, რომელიც ვარსკვლავების შესაბამისად გამოითვლება.

არსებობს რამდენიმე ტიპის ორბიტალური პერიოდი მზის გარშემო მოძრავი ობიექტებისთვის (ან სხვა ციური სხეულებისთვის):

* **სიდერული პერიოდი** არის დროებითი ციკლი, რომელიც ობიექტს ერთი სრული ორბიტისთვის სჭირდება სხვა ვარსკვლავებთან მიმართ. ეს არის ორბიტალური პერიოდი ინერციულ (უძრავი) ათვლის სისტემაში.

* **სინოდური პერიოდი** არის დროებითი ინტერვალი, რომელიც ობიექტს ერთსა და იმავე ადგილას სხვა ორი ან მეტი ობიექტის მიმართ ხელახალი გამოჩენისთვის სჭირდება, მაგალითად: როდესაც დედამიწიდან დანახული მთვარე მზის მიმართ უბრუნდება განათების იმავე ფაზას. სინოდური პერიოდი არის დრო, რომელიც გადის ორ მომდევნო კავშირს შორს მზე-დედამიწის ხაზთან ერთად წრფივი განლაგებით. სინოდური პერიოდი განსხვავებდა სიდერული პერიოდისგან დედამიწის მზის გარშემო ბრუნვის გამო.

* **დრაკონული პერიოდი** არის დრო, რომელიც გადის ობიექტის ორ გზას შორის აღმავალი კვანძის მეშვეობით — ობიექტის ორბიტის წერტილი, სადაც ის კვეთს ეკლიპტიკას სამხრეთიდან ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს მიმართულებით. ეს პერიოდი სიდერული პერიოდისგან განსხვავდება, რადგან ობიექტის ორბიტალური სიბრტყე და ეკლიპტიკის სიბრტყე პრეცესიას აკეთებს უძრავი ვარსკვლავების შესაბამისად, ამიტომ მათი გადაკვეთა, კვანძების მონაკვეთები, ასევე პრეცესირებენ უძრავი ვარსკვალვების შესაბამისად. მიუხედავად იმისა, რომ ეკლიპტიკის სიბრტყე ხშირად უძრავია იმ პოზიციაზე, რომელიც მას უკავია სპეციფიკურ ეპოქაში, ობიექტის ორბიტალური სიბრტყე მაინც პრეცესირებს, რის გამოც დრაკონული პერიოდი სიდერულისაგან განსხვავდება.

* **ანომალიური პერიოდი** არის დრო, რომელიც გადის ობიექტის ორ გზას შორის მის პერიაფსისში (მზის სისტემის პლანეტების შემთხვევაში მას პერიჰელიუმი ეწოდება) — უახლოესი წერტილი მის დედავარსკვლავთან (ან პლანეტასთან თანამგზავრის შემთხვევაში). ის სიდერული პერიოდისგან განსხვავდება, რადგან ობიექტის დიდი ნახევარღერძი ჩვეულებრივ წინ იწევა ნელ-ნელა.

## მზის სისტემის პლანეტების ორბიტალური პერიოდი

| **პლანეტა** | **სინოდალური თვე** |
| --- | --- |
| მერკური | 87,97 დღე |
| ვენერა | 224,7 დღე |
| დედამიწა | 1 წელი ან 365,2564 დღე |
| მთვარე (დედამიწის გარშემო) | 27,322 დღე |
| მარსი | 1,88 წელი |
| ასტეროიდების სარტყელი (საშუალოდ) | 4,6 წელი |
| იუპიტერი | 11,86 წელი |
| სატურნი | 29,46 წელი |
| ურანი | 84,02 წელი |
| ნეპტუნი | 164,78 წელი |
| პლუტონი | 248,09 წელი |
| ჰაუმეა | 285 წელი |
| მაკემაკე | 309,88 წელი |
| ერიდა | 557 წელი |
| სედნა | 12 059 წელი |

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 373.
# ჰაინრიხ III (სრი)

ჰაინრიხ III
**ჰაინრიხ III** (დ. 28 ოქტომბერი, 1017 — გ. 5 ოქტომბერი, 1056, ბოდფელდი (ჰარცი)) — გერმანიის მეფე 1039 წლიდან, იმპერატორი 1046 წლიდან, ფრანკონიული (სალიკური) დინასტიის წარმომადგენელი, კონრად II-ის ძე. მსხვილ ფეოდალებთან ბრძოლაში ეყრდნობოდა მინისტერიალებს და რაინდობას. 1046-1047 ილაშქრა იტალიაში, გადააყენა 3 პაპი და პაპის ტახტზე გერმანელი ეპისკოპოსი დასვა. ჰაინრიხ III მფარველობდა კლიუნიელთა ორდენის საეკლესიო რეფორმებს. იმპერიას დაუქვემდებარა ჩეხეთი და უნგრეთი. მასვე მორჩილებდა ლოთარინგიის საჰერცოგო.

დასაფლავებულია შპაიერის კათედრალში, შპაიერი, გერმანია.

## ოჯახი

### მშობლები

* იმპერატორი კონრად II და მისი მეუღლე გიზელა.

### მეუღლეები

1)∞ ივნისი 1036, ნიმვეგენი – გუნჰილდი, დანიისა და ინგლისის მეფის კნუტ დიდის ასული.

დ. დაახ. 1018. გ. 18 ივლისი 1038. საფლავი: ლიმბურგის ტაძარი.
2) ∞ ნოემბერი 1043, ინგელჰაიმი – აგნესა დე პუატუ, აქვიტანიის ჰერცოგის გიიომ V-ის ასული.

დ. 1025. გ. 14 დეკემბერი 1077, რომი. საფლავი: სანტა-პეტრონელას კაპელა, წმინდა პეტრეს ტაძარი, ვატიკანი.
### შვილები

1)გუნჰილდთან

* ბეატრიქსი, ქუედლინბურგის აბატესა.

დ. 1037. გ. 13 ივლისი 1061. საფლავი: ქუედლინბურგის მონასტერი.
2)აგნესასთან

* მატილდე, შვაბიის ჰერვოგის რუდოლფ ფონ რაინფელდენის მეუღლე.

დ. 1045. გ. 12 მაისი 1060.
* იუდით-სოფი, უნგრეთის მეფის სალომონის და შემდგომში პოლონეთის ჰერცოგის ვლადისლავ I ჰერმანის მეუღლე.

დ. 1047. გ. 14 მარტი 1093 ან 1095.
* ადელჰაიდი, ქუედლინბურგის და განდერსჰაიმის აბატესა.

დ. ოქტომბერი 1048. გ. 11 იანვარი 1096. საფლავი: ქუედლინბურგის მონასტერი.
* ჰაინრიხ IV, იმპერატორი.

დ. 11 ნოემბერი 1050, გოსლარი, გერმანია. გ. 7 აგვისტო 1106, ლიეჟი, ბელგია. საფლავი: შპაიერის კათედრალი.
* კონრად II, ბავარიის ჰერცოგი.

დ. შემოდგომა 1052. გ. 10 აპრილი 1055.
* გიზელა

დ. 1048. გ. მაისი 1058.
## ლიტერატურა

* Gwatkin, H. M., Whitney, J. P. (ed) et al. *The Cambridge Medieval History: Volume III*. Cambridge: Cambridge University Press, 1926.
* Norwich, John Julius. *The Normans in the South 1016-1130*. Longmans: London, 1967.
# ბალტიისპირელ-ფინელი ხალხები

| ბალტიისპირელ-ფინელი ხალხები |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| ჰაროლდ ნუგისეკსი | ეპუ ნუოტიო | კროისვალდ-კიოლერი | კონსტანტინ პეტსი | ლენარტ მერი |
|  |  |  |  |  |
| ალფონს რებანე | მიქაელ აგრიკოლა | ტარია ტურუნენი | მარტი აჰტისაარი | არტურ ვირტანენი |
|  |  |  |  |  |
| ანტონ ტამსაარე | პაავო ნურმი | ენე ერგმა | მინა კანტი |   |

ბალტიისპირელ-ფინელი ხალხები |
| საერთო მოსახლეობა |
| **7.6 მილიონი** |
| რეგიონები მნიშვნელოვანი მოსახლეობით |
| **ფინელები** |
6.5 მილიონი |
| **ესტონელები** |
1.1 მილიონი |
|  **კარელიელები** |
100,000 |
|  **ვეპსები** |
6,000 |
|  **იჟორიელები** |
1,000 |
|  **ლივები** |
400 |
|  **ვოტები** |
100 |
| ენები |
ფინური ენა |
| რელიგიები |
ქრისტიანობა |

**ბალტიისპირელ-ფინელი ხალხები** — ბალტიისპირულ-ფინურ ენებზე მოლაპარაკე ხალხები, რომლებიც ერთიანდებიან ეთნო-კულტურულ თემებში. ცხოვრობენ რუსეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ფინეთსა და ესტონეთში. ბალტიისპირელი-ფინელი ხალხებს მიეკუთვნება: ფინელები, კარელიელები, ესტონელები და სხვ.

დღეისათვის დადგენილია რომ ბალტიისპირელ-ფინელი ხალხების სხვადასხვა შტოები ენათესავებიან ერთმანეთს, თუმცა მათი კავშირი სხვა ეთნოსებთან დადგენილი არ არის. ბალტიისპირელ-ფინელი ხალხების ეთნიკურ ისტორიას ახასიათებდა აქტიური კულტურული კავშირების არსებობა როგორც შიდა ეთნოსური, აგრეთვე ბალტიელებთან, გერმანელებთან და აღმოსავლეთ სლავებთან.

## სქოლიო