Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ხაზარები

რეკონსტრუქცია. ხაზარი მეომარი ტყვესთან ერთად
**ხაზარები** — თურქულენოვანი ნახევრად მომთაბარე ხალხი თავდაპირველად ცენტრალური აზიიდან, რომლებმაც VII საუკუნეში დამოუკიდებელი სახანო შექმნეს ჩრდილოეთ კავკასიაში. აკონტროლებდნენ აბრეშუმის დიდ გზას რომელიც აკავშირებდა ჩინეთს, ცენტრალური აზიასა და კიევის რუსეთს. სამი საუკუნის განმავლობაში (650-965) აკონტროლებდნენ ვოლგისა და დონის სანაპიროებს ყირიმის ნახევარკუნძულზე. ისინი დიდი ხნის განმავლობაში მოქცეულნი იყვნენ ბიზანტიის იმპერიასა და ომაიანთა სახალიფოს შორის, მას შემდეგ, რაც დაეხმარნენ ბიზანტიის იმპერიას სასანიანების დამარცხებაში.

ბიზანტიის იმპერიასა და ხაზარებს შორის კავშირი დაახლოებით 900 წელს გაუარესდა, რის შედეგადაც ბიზანტიამ მოუწოდა ალანებს, ხაზარები ყირიმიდან და ჩრდილოეთი კავკასიიდან განედევნათ. ამ ფაქტით ისარგებლა კიევის რუსეთის მმართველმა სვიატოსლავ I-მა, აიღო ხაზარების დედაქალაქი ატილი (965-969) და გაანადგურა ხაზარების სამეფო.

## იხილეთ აგრეთვე

* ხაზარული ენა
* ხაზართა სახაკანო
* ხაზართა ლაშქრობები საქართველოში

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 414.
* Noonan, Thomas S. (1999). „European Russia c500-c1050“, *The New Cambridge Medieval History: Volume 3, C.900-c.1024*.  Cambridge University Press,   გვ. 485–534. ISBN 978-0-521-36447-8.
* Golden, Peter Benjamin (2011). *Central Asia in World History*, New Oxford World History.  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-979317-4.

## სქოლიო
# კირენა

| კირენის არქეოლოგიური ძეგლი |
| --- |
|
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი |
|  |
| სტატუსი | მსოფლიო მემკვიდრეობა |
| ქვეყანა |  ლიბია |
| მსოფლიო მემკვიდრეობა |
| ტიპი |
კულტურული |
| კრიტერიუმები |
ii, iii, vi |
| რეგიონი |
არაბული ქვეყნები |
| გაწევრიანების ისტორია |
| გაწევრიანება |
1982  (მე-6 სესია) |
| ნომერი |
190 |
| **საფრთხის ქვეშ** |
2016 |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | მსოფლიო მემკვიდრეობა UNESCO, ობიექტი № 190 ინგლ. • რუს. • ფრ. |

**კირენა** (ბერძ. Κυρήνη) — ანტიკური ბერძნული კოლონია თანამედროვე ლიბიის ტერიტორიაზე, ქალაქ შაჰატის ადგილას. იგი წარმოადგენდა რეგიონის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ბერძნულ ქალაქს სულ არსებული ხუთი ქალაქიდან. მისგან მომდინარეობს აღმოსავლეთ ლიბიის კლასიკური სახელწოდება *კირენაიკა*, რომელიც მას დღემდე შემორჩა.

კირენა მდებარეობდა წყლით უზრუნველყოფილ ხეობაში, ჯებელ-ახდარის პლატოზე. ქალაქმა სახელი მიიღო ნაკადულ კირესგან, რომელსაც ბერძნები აპოლონს უძღვნიდნენ. კირენა იყო კირენაიკის რეგიონის ცენტრი, ამავე დროს სახელგანთქმული ფილოსიფიის სკოლით, რომელიც ძვ. წ. III საუკუნეშე სოკრატეს მოსწავლემ, არისტიპმა დააარსა. ზედმეტსახელად ქალაქს „*აფრიკის ათენს*" უწოდებდნენ.

კირენა ძვ. წ. 630 წელს, როგორც დასახლება დააარსეს ბერძენმა კოლონისტებმა კუნძულ თჰერადან (თანამედროვე სანტორინი). მისი დაარსების დეტალები აღწერილი აქვს ჰეროდოტეს, თავის *ისტორიის* IV წიგნში. ის სწრაფად გახდა ანტიკური ლიბიის მთავარი ქალაქი და დაამყარა სავაჭრო ურთიერთობები ბერძნულ ქალაქებთან. განვითარების მწვერვალს ძვ. წ. V საუკუნეში მიაღწია, როდესაც მას საკუთარი მეფე ჰყავდა. ძვ. წ. 460 წელს ის რესპუბლიკა ხდება. ძვ. წ. 413 წელს, პელოპონესის ომების მიმდინარეობისას, კირენამ სპარტელებს ორი ტრირემა (ნავი) და საზღვაო პილოტი მიაწოდა. ალექსანდრე მაკედონელის სიკვდილის შემდეგ (ძვ. წ. 323), კირენის რესპუბლიკა პტოლემეების დინასტიას დაემორჩილა. ძვ. წ. 96 წელს კი ის რომის იმპერიის ტერიტორია გახდა, რომელიც ძვ. წ. 74 წელს ფორმალურად რომის ერთ-ერთ პროვინციად გაფორმდა.

1982 წლიდან, კირენას ნაქალაქარი შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

## იხილეთ აგრეთვე

* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ლიბიაში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია არაბულ ქვეყნებში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია აფრიკაში

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
კირენა Cyrene project summary at Global Heritage Fund დაარქივებული 2010-12-09 საიტზე Wayback Machine.
* Explore Cyrene with Google Earth on Global Heritage Network დაარქივებული 2011-08-17 საიტზე Wayback Machine.
* Cyrene and the Cyrenaica დაარქივებული 2008-12-31 საიტზე Wayback Machine.
* University of Pennsylvania Museum excavations at Cyrene

## სქოლიო
# კულიკოვოს ბრძოლა

| კულიკოვოს ბრძოლა |
| --- |
|  XVII საუკუნის მატიანეს მინიატურა |
| თარიღი |
1380 წლის 8 სექტემბერი |
| მდებარეობა | კულიკოვის ველი (ტულას მახლობლად) |
| შედეგი |
რუსეთის აშკარა გამარჯვება |
| მხარეები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| მოსკოვის დიდი სამთავრო და მოკავშირეები:
ტვერის დიდი სამთავრო
სუზდალის დიდი სამთავრო
პოლოცკის სამთავრო
ბელოოზეროს სამთავრო
იაროსლავის სამთავრო
სმოლენსკის სამთავრო
მურომის სამთავრო  | ოქროს ურდო
გენუელი დაქირავებულები |

 |
| მეთაურები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| დიმიტრი დონელი | მამაი |

 |
| ძალები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 50-60 ათ. | 100 – 150 ათ. |

 |
| დანაკარგები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 20 ათ.-მდე | 8/9 მთელი ჯარის |

 |
|  **კულიკოვოს ბრძოლა ვიკისაწყობში** |

**კულიკოვოს ბრძოლა** (რუს. Кулико́вская би́тва) (**მამაის** ან **დონის დარბევა**) — ბრძოლა რუსული სამეფოებისა (სარდალი მოსკოვის და ვლადიმირის დიდი მთავარი დიმიტრი ივანეს ძე დონელი) და თათარ–მონღოლთა (სარდალი ოქროს ურდოს გამგებელი ტემნიკი მამაი) ჯარებს შორის კულიკოვის ველზე (მდ. ნეპრიადვასა და მდ. დონის შესართავთან ახლოს) 1380 წელს 8 სექტემბერს. რუსული ჯარის ძირითად ბირთვს შეადგენდნენ მოსკოველები, აგრეთვე რუსულ სამთავროთა პოლკები, უკრაინული და ბელარუსული რაზმები. მამაის ჯარის რიგებში თათარ–მონღოლთა გარდა შედიოდნენ ჩერქეზების, ოსების, სომხებისა და ვოლგისპირეთის ხალხთა რაზმები. მამაის მოკავშირე იყო ლიტვის დიდი მთავარი იაგელო. ბრძოლა დაიწყო რუსეთის სადარაჯო პოლკის შეტაკებით თათარ–მონღოლთა მეწინავე რაზმთან. შემდეგ ბრძოლაში ჩაება მთავარი ძალები. რუსეთის ჯარის მარცხენა ფრთაზე მონღოლებმა წარმატებას მიაღწიეს და შეეცადნენ რუსების დიდი პოლკის ზურგში შესულიყვნენ. ბრძოლის ბედი გადაწყვიტა რუსების ჩასაფრებული პოლკის (სერპუხოველი მთავრის ვლადიმერ ანდრიას ძე მამაცისა და ვოევოდა დიმიტრი ბობროკ–ვოლინელის მეთაურობით) მოულოდნელმა დარტყმამ, რამაც თათარ–მონღოლები აიძულა უკან დაეხიათ და გაქცეულიყვნენ. რუსი მეომრები კულიკოვოს ველიდან 50 კილომეტრ მანძილზე დევნიდნენ და ანადგურებდნენ მოწინააღმდეგეს. რუსეთის ჯარის გამარჯვებამ კულიკოვოს ველზე დაასუსტა ოქროს ურდო და დააჩქარა მისი დაშლა. თუმცა ამ გამარჯვებით თათარ–მონღოლთა ბატონობას ბოლო არ მოღებია, მაგრამ მან ხელი შეუწყო მოსკოვის გაძლიერებას, რუსეთის ცენტრალიზებული სახელმწიფოს შექმნასა და თათარ–მონღოლთა უღლის დამხობას.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 65.

## სქოლიო

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
კულიკოვოს ბრძოლა
# ალექსანდრე კერენსკი

ალექსანდრე კერენსკი
**ალექსანდრე კერენსკი** (რუს. Александр Фёдорович Керенский; დ. 1881 — გ. 1970) — რუსი პოლიტიკური მოღვაწე, 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის ერთ-ერთი ლიდერი, დროებითი მთავრობის მეთაური. ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ აქტიურ მონაწილეობას იღებდა ბოლშევიკების წინააღმდეგ დაწყებულ ბრძოლაში. მოლაპარაკებებს აწარმოებდა ანტანტის სახელმწიფოებთან რუსეთის საშინაო საქმეებში ჩარევისა და ანტიბოლშევიკური მოძრაობისთვის დახმარების თაობაზე. 1919 წლიდან ემიგრაციაში წავიდა. 1940 წლიდან ცხოვრობდა აშშ-ში.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 475.
* *ახმეტელი ნ., მურღულია ნ.*, მსოფლიოსა და საქართველოს ისტორია, თბ., 2008