Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# პრეისტორია

ირმის რქაზე ამოტვიფრული ცხოველების გამოსახულებები
**პრეისტორია** („პრე-“ „წინარე-“, წინარეისტორია) — საზოგადოების განვითარების უძველესი ხანა, რომლის შესახებ წერილობითი ძეგლები არ მოგვეპოვება; ეს არის პერიოდი პირველი ადამიანის წარმოშობიდან დამწერლობის წარმოშობამდე. ამ ეპოქის შესახებ ცნობებს მხოლოდ არქეოლოგიური გათხრები გვაწვდიან.

მეცნიერები კაცობრიობის პრეისტორიის დასახასიათებლად იყენებს ცნებას „პირველყოფილობა“ ანუ „პირველყოფილი ეპოქა“. პრეისტორია ადამიანის განვითარების იმ სტადიებს მოიცავს, რომლებიც წინ უძღოდა ისტორიული (დამწერლობის შემდგომ) ხანის დადგომასა და უძველესი ცივილიზაციების წარმოშობას. მაშასადამე, პირველყოფილი ეპოქა, სულ მცირე 5-6 მილიონი წლის წინ დაიწყო. ამ დროიდან აფრიკის კონტინენტზე ბინადრობდნენ თანამედროვე ადამიანების უშორესი წინაპრები.

პრეისტორია მოიცავს ქვისა და ლითონის ხანის პერიოდებს. ქვის ხანა თავის მხრივ სამ ნაწილად იყოფა:

* პალეოლითი
* მეზოლითი
* ნეოლითი

ლითონის ხანა ასევე, თავის მხრივ სამ პერიოდად იყოფა:

* ენეოლითი
* ბრინჯაოს ხანა
* რკინის ხანა

## იხილეთ აგრეთვე

* ქვის ხანა
* ბრინჯაოს ხანა

## რესურსები ინტერნეტში

* თრიალეთის პეტროგლიფები დაარქივებული 2021-04-16 საიტზე Wayback Machine.
* ძველი ქვის ხანა საქართველოში
* პირველყოფილი ადამიანები
* უცხო სიტყვათა ლექსიკონი
* პრეისტორიული ეპოქა
* პრეისტორია 1.
* პრეისტორია 2.
# ალმანახი

**ალმანახი** (არაბ. ألمناخ‎‎ — ასტრონომიული კალენდარი) — სერიული გამოცემის ნაირსახეობა, პერიოდულად დაბეჭდილი ლიტერატურულ-მხატვრული ან სამეცნიერო-პოპულარული ნაწარმოებების კრებული (თემატური, ჟანრობრივი, იდეურ-მხატვრული ნიშნებით გაერთიანებული).

ჟურნალისგან განსხვავებით ალმანახი, როგორც წესი, კვარტალურად ან წელიწადში ერთხელ გამოდის, არაერთგვარი პერიოდულობით, ან საერთოდ არაპერიოდულად და შეიცავს ინფორმაციას საზოგადოებრივი მოღვაწეობის სხვადასხვა სფეროების შესახებ, ლიტერატურული, სამეცნიერო, იურიდიული სიახლეებისა თუ ცვლილებების მითითებით, უახლოვდება რა ამით კალენდარულ ცნობარს.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ალმანახი ენციკლოპედია „ბრიტანიკა“
# გაგაუზური ენა

|  |
| --- |
| **გაგაუზური ენა** gagauz dili |
| გავრცელებულია |  მოლდოვა  უკრაინა  რუსეთი  თურქეთი |
| მოლაპარაკეთა რაოდენობა | 170,000 ადამიანი |
| ოფიციალური სტატუსი | გაგაუზია |
| ლინგვისტური კლასიფიკაცია | თურქული ენები |
| დამწერლობის სისტემა | ლათინური (გაგაუზური ანბანით) |

**გაგაუზური ენა** (gagauz dili, gagauzça) — გაგაუზების ენა; განეკუთვნება თურქულ ენათა ოღუზურ (სამხრეთ-დასავლეთ) ჯგუფს ანატოლიურ თურქულ, აზერბაიჯანულ და თურქმენულთან ერთად. გავრცელებულია უმთავრესად მოლდოვასა და უკრაინაში, უმნიშვნელოდ ყაზახეთსა და უზბეკეთში. გაგაუზურ ენაზე ლაპარაკობს 170,000 ადამიანი. გაგაუზურმა ენამ განიცადა მეზობელი ენების — ბულგარული, უკრაინული, რუსული და რუმინული ენების ძლიერი გავლენა. გაგაუზური ენის ფონეტიური სისტემა გამოირჩევა ხმოვანთა სიუხვით: დასტურდება 20 ხმოვანი ფონემა. ძლიერია როგორც ხმოვანთა, ისე თანხმოვანთა ჰარმონია. წინადადებაში სიტყვათა რიგი თავისუფალია. გაგაუზურ ენაში გამოიყოფა 2 ძირითადი დიალექტი: ჩადირლუნგურ-კომრატული (ცენტრალური) და ვულკანეშტური (სამხრული). დამწერლობა შემოიღეს 1957 წელს, ეფუძნება რუსულ გრაფიკას. სალიტერატურო ენის საფუძველია ცენტრალური დიალექტი. 2012 წელს იუნესკომ გაგაუზური ენა გამოაცხადა გაქრობად ენად.

### ლათინური ანბანი

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | Е е | Ê ê |
| F f | G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l |
| M m | N n | O o | Ö ö | Р р | R r | S s | Ş ş |
| T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |  |

### კირილური ანბანი *(ისტორიული)*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӂ ӂ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | Ö ö | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |  |  |  |

## ლიტერატურა

* *ჯიქია ს.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 610-611.
* Дмитриев Н. К., Строй тюркских языков, М., 1962, с. 202-84;
* Покровская Л. А., Грамматика гагаузского языка. Фонетика и морфология, М., 1964;
* Zajączkowski Wł., Język i folklor gagauzów z Bulgarii, Kraków, 1966.
# თომა მოციქული

| თომა მოციქული  |
| --- |
|  თომა მოციქული, პეტერ პაულ რუბენსის პორტრეტი |
| დაიბადა | I საუკუნე გალილეა  |
| გარდაიცვალა | 3 ივლისი, 72 Mylapore |
| დაკრძალულია | San Thome Basilica |
| ხსენების დღე | 3 ივლისი, რომის კათოლიკური ეკლესია, 6 ოქტომბერი და მართლმადიდებლობა |
| მოღვაწეობა | მისიონერი და მოციქულები  |
| ენა | ძველი ბერძნული ენა  |
| **თომა მოციქული** ვიკისაწყობში |

**წმიდა მოციქული თომა** (გ. 3 ივლისი, 72) — ქრისტეს თორმეტ მოციქულთაგანი, მარჩბივად წოდებული, დაიბადა გალილეის ქალაქ პანეადაში. ხსენება - 6 (19) ოქტომბერი.

## ცხოვრება

სახელი „თომა“ არამეულია. ბერძნულად გამოითქმის როგორც „დიდიმ“. ორივე სახელი ნიშნავს „ტყუპისცალი ანუ მარჩბივი“ (იოან.21:2). გადმოცემით თომა მოციქული გალილეას პენეადიდან იყო. თომა მოციქული გამოირჩეოდა სკეპტიციზმით (იოან.14:4-5), (იოან.20:25-29).

### ქადაგება

სულიწმიდის გარდამოსვლის შემდეგ, თომა მოციქული ქადაგებდა პალესტინასა და მესოპოტამიაში. იმას, რომ თომა მოციქული ქადაგებდა სპარსეთში, წერენ ორიგენე, ევსები, რუფინუსი. ეთიოპიაში ქადაგების შესახებ წერს იოანე ოქროპირი, ხოლო გრიგოლ ღვთისმეტყველი კი მის ინდოეთში მოღვაწეობაზე წერს.

წმინდა თომას ასევე ურწმუნო თომას სახელითაც მოიხსენიებენ, რადგანაც არ სჯეროდა ქრისტეს ხორცით აღდგომა და მოითხოვა, რომ დარწმუნებულიყო თავად. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ხელით შეეხო აღმდგარი ქრისტეს ჭრილობებს, მხოლოდ მაშინ იწამა ქრისტეს აღდგომა. სასწაულია, მაგრამ ღვთის განგებით იდენტური შემთხვევა მოხდა, როცა †48 წელს მიიძინა ღვთისმშობელმა მარიამმა. იმ დროს, როცა თომა მოციქული სახარებას ინდოეთში ქადაგებდა, ქრისტეს ყველა მოციქული სხვადასხვა ქვეყნებიდან სულიწმიდის მიერ ზეცად იქნა აღტაცებული და გადმოყვანილნი იყვნენ გეთსიმანიის ბაღში, სადაც განისვენებდა ყოვლადკურთხეული მარადის ქალწული მარიამი. მაშინ თომა ინდოეთში მყოფ სხვა მოციქულთა მსგავსად აღტაცებულ იქნა ზეცად და გადმოყვანილი იერუსალიმში, მაგრამ მან მაინც ვერ ჩამოუსწრო ღვთისმშობლის დაკრძალვას. ის დაკრძალვიდან მხოლოდ მესამე დღეს ჩამოვიდა და დიდად მწუხარებდა. მაშინ წმიდა მოციქულებმა საერთო შეთანხმებით გადაწყვიტეს, გაეხსნათ თომასათვის ღვთისმშობლის საფლავი, რათა მასაც ენახა უკანასკნელად მისი ყოვლადპატიოსანი სხეული და თაყვანი ეცა მისთვის. მაგრამ, როდესაც საფლავი გახსნეს, საფლავი ცარიელი დახვდათ, იქ მხოლოდ ღვთისმშობლის მოსასხამი იყო დარჩენილი. ამით ყველანი მტკიცედ დარწმუნდნენ იმაში, რომ დედა ღვთისა, თავისი ღვთაებრივი ძის მსგავსად, მკვდრეთით აღდგა მესამე დღეს და სხეულით იქნა აყვანილი ზეცად. იგივე ზეცად აყვანა მოხდა წმინდა იოანე ღვთისმეტყველისაც. ერთადერთი მოციქული რომელიც ქრისტე ღმერთს ძალზედ უყვარდა და რომელმაც მხოლოდ ერთმა არ მიატოვა უფალი განსაცდელში სხვა მოციქულების მსგავსად.

### მოწამეობრივი აღსასრული

წმ. მოციქული თომა (ნიურემბერგის ქრონიკა, 1493)
## წმინდა ნაწილები

თომა მოციქულის თავის ქალა ინახება საქართველოში - თბილისის სიონში.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
წმ. მოციქული თომა თომა მოციქული დაარქივებული 2012-06-06 საიტზე Wayback Machine.
* წმ. თომას ქადაგება ინდოეთში
* წმიდა და ყოვლადქებული მოციქული თომა
* მოციქული თომა დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.
* თომა მოციქული დაარქივებული 2013-02-24 საიტზე Wayback Machine.
* თომას სახარება
* Journal "Road to Emmaus" #21, 2005(წმ. თომა) დაარქივებული 2008-08-28 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო
# ჰელიოცენტრული სისტემა

ანდრეას ცელარიუსის კოპერნიკისეული სისტემის ილუსტრაცია *Harmonia Macrocosmica*-დან (1708).
**ჰელიოცენტრიზმი**, ან **ჰელიოცენტრიციზმი** — ასტრონომიული მოდელი, რომლის მიხედვითაც დედამიწა და პლანეტები მოძრაობს მზის სისტემის გარშემო. სიტყვა მომდინარეობს ბერძნული ენიდან (ἥλιος *helios* „მზე“ და κέντρον *kentron* „ცენტრი“). ისტორიული თვალთახედვით, ჰელიოცენტრიზმი გეოცენტრიზმის საპირისპირო ცნებაა, რომელიც სამყაროს ცენტრად დედამიწას მოიაზრებს. შეხედულება იმის შესახებ, რომ დედამიწა მზის გარშემო ბრუნავს, ჯერ კიდევ ძვ.წ. III საუკუნეში წამოაყენა არისტარქე სამოსელმა, თუმცა მისმა შეხედულებამ პოსტ-ანტიკური მსოფლიოს ყურადღება ვერ მიიპყრო, ალაბთ იმიტომ, რომ ანტიკური ეპოქა მეცნიერების ნაკლებობას განიცდიდა. საბოლოოდ, არისტარქეს ჰელიოცენტრიზმი აღადგინა და გააუმჯობესა კოპერნიკმა.

## სქოლიო
# ჰერმიპე (თანამგზავრი)

იუპიტერის თანამგზავრი იოკასტე
**ჰერმიპე** (ძვ. ბერძნ. Ἑρμίππη), *იუპიტერ XXX*, *S/2001 J 3* — ციური სხეული, პლანეტა იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრი, რომელიც შედის ანანკეს ჯგუფში.

## აღმოჩენა

ჰერმიპე ევრიდომთან ერთად აღმოაჩინეს ჰავაის უნივერსიტეტის ასტრონომიის ინსტიტუტის ასტრონომთა ჯგუფმა, დევიდ ჯევიტის და სკოტ შეპარდის და იან კლეინას ხელმძღვანელობით 2001 წელს და მიენიჭა დროებითი აღნიშვნა S/2001 J 3.

სახელი ეწოდა 2003 წლის აგვისტოს, ზევსის სატრფოს ჰერმიპეს პატივსაცემად.

## ორბიტა

ჰერმიპე დიამეტრის დაახლოებით 4 კილომეტრია და ბრუნავს იუპიტერზე საშუალოდ 21 500 000 კილომეტრის მანძილზე დაახლოებით 630 დღეში, ეკლიპტიკისკენ 151° დახრილობით (იუპიტერის ეკვატორისკენ 149°), რეტროგრადული მიმართულებით და ექსცენტრიულობით 0,2290.

## ფიზიკური მახასიათებლები

ჰერმიპი მიეკუთვნება ანანკეს ჯგუფს, რეტროგრადულ არარეგულარულ მთვარეებს, რომლებიც იუპიტერზე ბრუნავს 19,3-დან 22,7 გიგამეტრამდე (0,152 ასტრონომიული ერთეული), დაახლოებით 150°-ის დახრილობით.

## სქოლიო

## რესურსები ინტერნეტში

* Jupiter's Known Satellites დაარქივებული 2013-10-15 საიტზე Wayback Machine.  (by Scott S. Sheppard)
* New Jupiter Satellite Movie Images დაარქივებული 2010-07-15 საიტზე Wayback Machine.  (image)
* Astronomers Discover 11 More Small Moons of Jupiter (JPL, 2002) დაარქივებული 2 January 2017 საიტზე Wayback Machine.