Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები

**საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები** — მეცნიერებები, რომლებიც შეისწავლიან ცოცხალ ან არაცოცხალ ბუნებას. მისი მთავარი პრინციპია მოვლენათა გამომწვევი უცნობი მიზეზების მუდმივი ძიება და კვლევა. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების მრავალი დარგი გაერთიანებულია მეცნიერებათა სისტემაში — საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში.

საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

* **ასტრონომია** – ციური სხეულები და კოსმოსური მოვლენები;
* **ბიოლოგია** – სიცოცხლე და ცოცხალი ბუნება;
* **გეოგრაფია** – დედამიწის გეოგრაფიული გარემო;
* **გეოდეზია** – დედამიწის ფორმები და ზომები;
* **გეოლოგია** – დედამიწის აგებულება და შედგენილობა;
* **კოსმოლოგია** – სამყარო როგორც ერთი მთლიანი;
* **მეტეოროლოგია** – დედამიწის ატმოსფერო;
* **პალეონტოლოგია** – ნამარხი ცხოველები და მცენარეები;
* **ფიზიკა** – მატერიის მოძრაობის თვისებები;
* **ქიმია** – ნივთიერებათა აგებულება.

მათ შორის გამოიყოფა ერთი ჯგუფი, ე.წ. დედამიწის მეცნიერებები, რომელთა კვლევის ობიექტია დედამიწა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 570.
# განედი

|  |
| --- |
|  |
| დედამიწის რუკა |
| გრძედი (λ) |
| ამ პროექციაზე არსებული გრძედის ხაზები გამრუდებულია და ვერტიკალურ მდგომარეობაშია განლაგებული, თუმცა, სინამდვილეში ისინი წარმოადგენენ დიდი წრეების ნახევარს. |
| განედი (φ) |
| ამ პროექციაზე არსებული განედის ხაზები სწორია და ჰორიზონტალურ მდგომარეობაშია განლაგებული, თუმცა, სინამდვილეში ისინი წარმოადგენენ სხვადასხვა რადიუსის მქონე წრეწირებს. ერთ განედზე არსებულ ყველა წერტილს გააჩნია საერთო სახელწოდოება განედის წრე. |
| **ეკვატორი** პლანეტას ყოფს ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნახევარსფეროებად და განლაგებულია ნულოვან (0°) განედზე. |  |
|  |

**განედი** (ლათ. Latitudo) — ერთ-ერთი კოორდინატი სფერულ კოორდინატთა სისტემის რიგში, რომელიც ადგენს დედამიწის ზედაპირის წერტილების მდგომარეობას (გეოგრაფიული კოორდინატები, გეოდეზიური კოორდინატები), ციურ სფეროებსა (ციური კოორდინატები) და მზის, მთვარისა და პლანეტების ზედაპირზე (ჰელიოცენტრული კოორდინატები, სელენოგრაფიული კოორდინატები, პლანეტოგრაფიული კოორდინატები). გეოგრაფიული განედი არის კუთხე, რომელსაც ქმნის მოცემული წერტილის შვეული ეკვატორის სიბრტყესთან. მანძილი დედამიწის ზედაპირის რომელიმე წერტილამდე ეკვატორის ჩრდილოეთით ან სამხრეთით, გამოხატული გრადუსებით. გეოგრაფიულ განედს აითვლიან ეკვატორიდან ჩრდილოეთით (ჩ. გ.) და სამხრეთით (ს. გ.) 0-იდან 90°-მდე. გეოგრაფიული განედი განსაზღვრავს წერტილის მდებარეობას დედამიწის ზედაპირზე. გეოგრაფიული განედი „φ“ არის კუთხე შვეულ ხაზსა და ეკვატორის სიბრტყეს შორის. ტერმინი „შვეული ხაზი“ აღნიშნავს მიმართულებას სიმძიმის ცენტრისაკენ („ასტრონომიული განედი“) ან პერპენდიკულარს მოცემული წერტილის ზედაპირისკენ („გეოდეზიური განედი“). უკანასკნელ შემთხვევაში „ზედაპირის“ გაგებაში ჩვეულებრივ, იგულისხმება დედამიწის ელიფსოიდის მიახლოებითი ფორმა. წერტილების გეოგრაფიული განედი, რომელიც განფენილია ჩრდილოეთ ნახევარფეროში (ჩრდილოეთი განედი) მიჩნეულია დადებითად, ხოლო წერტილების განედი სამხრეთ ნახევარსფეროში — უარყოფითად. გარდა ამისა, ეკვატორთან მიახლოებულ განედებს უწოდებენ „დაბალს“, ხოლო პოლუსებთან ახლოს მდებარე განედებს — „მაღალს“. ადგილის განედის განსაზღვრა შესაძლებელია ისეთი ასტრონომიული ხელსაწყოების დახმარებით, როგორებიცაა სექსტანტი და გნომონი (პირდაპირი გაზომვა), აგრეთვე შესაძლებელია GPS-ისა და GLONASS-ის სისტემების გამოყენებაც (ირიბი გაზომვა).

## იხილეთ აგრეთვე

* გეოგრაფიული კოორდინატები
* გრძედი

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„განედი“** ვიკისაწყობში.
* გეოგრაფიული კოორდინატები — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* განედი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# ცინი

ცინის სახელმწიფო ძვ. წ. 210 წელს

| ჩინეთის ისტორია **ჩინეთის ისტორია** |
| --- |
| **ძველი** |
| **3 მონარქი და 5 იმპერატორი** |
| **სიას დინასტია** ძვ. წ. 2100–1600 |
| **შანგის დინასტია** ძვ. წ.1600–1046 |
| **ჭოუს დინასტია** ძვ. წ.1045–256 |
|  **დასავლეთი ჭოუ** |
|  **აღმოსავლეთი ჭოუ** |
|    გაზაფხულისა და შემოდგომის პერიოდი |
|    მებრძოლი სამეფოების პერიოდი
(ცი, ცინი, ჩუ, ვეი, ხანი, ჯაო, იანი, იუე, სუნი, შუ, ბა) |
| **იმპერიები** |
| **ცინი** ძვ. წ. 221 –206 |
| **ხანის დინასტია** ძვ. წ. 206 – ახ. წ. 220 |
|   **დასავლეთი ხანი** |
|   **სინის დინასტია** |
|   **აღმოსავლეთი ხანი** |
| **სამმეფობა** 220–280 |
|   **ვეი**, **შუ** და **უ** |
| **ძინის დინასტია** 265–420 |
|   **დასავლეთი ძინი** | **16 სამეფო** 304–439 |
|   **აღმოსავლეთი ძინი** |
| **სამხრეთისა და ჩრდილოეთის დინასტიები** 420–589 |
| **სუის დინასტია** 581–618 |
| **ტანის დინასტია** 618–907 |
|   (**მეორე ჭოუ** 690–705) |
| **5 დინასტია და 10 სამეფო** 907–960 | **ლიაო** 907–1125 |
| **სუნის დინასტია** 960–1279 |  |
|   **ჩრდილოეთი სუნი** |  | **დ. სია** |
|   **სამხრეთი სუნი** | **ძინი** |  |
| **იუანის დინასტია** 1271–1368 |
| **მინის დინასტია** 1368–1644 |
| **ცინგის დინასტია** 1644–1911 |
| **თანამედროვე ერა** |
| **ჩინეთის რესპუბლიკა** 1912–1949 |
| **ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა**  1949–დღემდე | **ჩინეთის რესპ. (ტაივანი)** 1949–დღემდე |
| **იხილეთ აგრეთვე**

ჩინეთის ისტორიოგრაფია
ჩინეთის ისტორიის ქრონლოგია
ჩინეთის დინასტიები
ჩინური ენა
ჩინური ხელოვნება
ეკონომიკური ისტორია
 |
| ეს დაფა: * view
* talk
* edit
 |

**ცინი** — იმპერატორთა დინასტია ჩინეთში, ძვ. წ. 221-207 წწ. დინასტიის დამაარსებელია ცინ შიხუანდი. დედაქალაქი — ქალაქი სიანიანი. ცინის განმგებლობის პერიოდში შეიქმნა ჩინეთის ისტორიაში პირველი ცენტრალიზებული სახელმწიფო. ქვეყანა დაიყო 36 მხარედ, რომელთაც იმპერატორის მიერ დანიშნული მოხელეები განაგებდნენ. გამუდმებულმა ომებმა ქვეყნის ჩრდილოეთით და სამხრეთით, ჩინეთის დიდი კედლისა და მრავალრიცხოვანი სასახლეების მშენებლობამ საგადასახადო უღლის გაძლიერება გამოიწია. ძვ. წ. 209 წლის დასასრულსა და 208 წლის დასაწყისში, ქვეყანაში იფეთქა სახალხო აჯანყებებმა. ოქტომბრის აჯანყების ერთ-ერთი ხელმძღვანელის ლიუ ბანის არმიამ ქალაქი სიანიანი მიიტაცა და ცინის დინასტიამ არსებობა შეწყვიტა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 220.
# ჩიკაგოს სკოლა (არქიტექტურა)

ჰოუმ ინშურენს ბილდინგი, ჩიკაგო, 1885-1931.
მონადნოკ ბილდინგი, ჩიკაგო.
**ჩიკაგოს სკოლა** არქიტექტორის ისტორიაში იყო არქიტექტორთა პლეადა, რომლებიც ჩიკაგოში მოღვაწეობდნენ მე-20 საუკუნის დასაწყისში. ისინი ერთ-ერთი პირველები იყვნენ ვინც პოპულარიზაცია გაუწია კომერციულ ნაგებობებში ლითონის კარკასის კონსტრუქციების ახალ ტექნოლოგიებს და განავითარეს სივრცული ესთეტიკა, რომელიც ევროპული მოდერნიზმის პარალელურად ვითარდებოდა, შემდეგ კი ამ უკანასკნელზეც იქონია გავლენა.

ჩიკაგოს სკოლის ზოგიერთი განმასხვავებელი ნიშანი იყო გარე ორნამენტების მინიმალური გამოყენება და რკინის კარკასის ნაგებობები მასონური სტილის ქვის წყობით, რაც ვრცელი ფანჯრების საშუალებას იძლეოდა. ხანდახან ამ სტილის ცათამბჯენებში ნეოკლასიკური არქიტექტურის ელემენტებიც ჩანს. ერთობლიობაში, ჩიკაგოს სკოლის ცათამბჯენები შეიცავს კლასიკური სვეტის სამ ნაწილს. პირველი სართული ფუნქციონირებს როგორც საფუძველი; შუა სართულები, როგორც წესი, ძალიან მცირე ორნამენტული დეტალით სვეტის მასას წარმოადგენს; ბოლო სართული კი ორნამენტულია და კარნიზით სრულდება.

ე. წ. "ჩიკაგოს ფანჯარა" ამ სკოლაში დაიბადა. ეს სამნაწილიანი ფანჯარა შედგება ფართო ფიქსირებული ცენტრალური პანელისგან, რომელსაც ორი მხრიდან მცირე ორ-ნაწილიანი ასაწევი ფანჯრები ახლავს. ფანჯრების განლაგება ფასადზე ჭადრაკულ ქსელს ქმნის.

არქიტექტორები, რომელთა სახელები ამ სკოლას უკავშირდება, იყვნენ დანკმარ ადლერი, დენიელ ბარნჰემი, უილიამ ჰალაბერდი, უილიამ ლებარონ ჯენი, მარტინ როხი, ჯონ რუტი და ლუი სალივენი. ფრენკ ლოიდ რაიტმა ადლერისა და სალივენის ფორმით დაიწყო, თუმცა შემდეგ საკუთარი ფორმა - პრერიის სტილის არქიტექტურა შექმნა. ლუდვიგ ვან დერ როე, რომელიც ბაუჰაუზს უძღვებოდა გერმანიაში ჩიკაგოში ჩამოსვლამდე, ჩიკაგოს მეორე სკოლის დამფუძნებლად ითვლება.

ჰოუმ-ინშურენს ბილდინგი, რომელიც მსოფლიოს პირველ ცათამბჯენად ითვლება, ჩიკაგოში აიგო 1885 წელს, თუმცა დაინგრა 1931 წელს უფრო მაღლივი შენობისთვის ადგილის გასაწმენდად.

## ის. აგრეთვე

* ჩიკაგოს ღირსშესანიშნაობები
# თეოკრატია

* **თეოკრატია** (ოქსფორდის განმარტებითი ლექსიკონის მიხედვით) — სახელისუფლებო სისტემა, რომელსაც სამღვდელოება მართავს უფლის ან ღმერთის სახელით.
* **თეოკრატია** (ბერძ. θεός „თეოს“ — ღმერთი და κρατεῖν „კრატეინ“ — მართვა) — სახელმწიფო მმართველობის ფორმა, რომლის დროსაც უმაღლესი ხელისუფლება ემყარება ერთ ან რამდენიმე რელიგიის დოქტრინას და მმართველობა ხორციელდება რელიგიური პრინციპების მიხედვით.

## სქოლიო
# ალმერია

| ქალაქი |
| --- |
| ალმერია  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| დროშა | გერბი |
|  |  |

 |
| ქვეყანა |  ესპანეთი |
| ავტონომიური გაერთიანება |
ანდალუსიაანდალუსია |
| პროვინცია |
ალმერიის პროვინცია |
| კომარკა |
ალმერიის კომარკა |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| მმართველი | María del Mar Vázquez Agüero  |
| ფართობი |
296216940 კვადრატული მეტრი |
| ცენტრის სიმაღლე |
20±1 მეტრი |
| მოსახლეობა | 205 468 (2025)  |
| სატელეფონო კოდი | 950 |
| საფოსტო ინდექსი | 04001–04009 |
| ოფიციალური საიტი |  |
|
ესპანეთი

ალმერიის პროვინცია |
| **ალმერია** ვიკისაწყობში |

**ალმერია** (ესპ. Almería) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, შედის ანდალუსიის ავტონომიური გაერთიანების ალმერიის პროვინციის ალმერიის კომარკის შემადგენლობაში. ალმერიის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. ფართობი — 296,21 კმ². მოსახლეობა — 201 322 კაცი (2020 წ.).

## იხილეთ აგრეთვე

* ალმერიის მუნიციპალიტეტები

## რესურსები ინტერნეტში

* ალმერიის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2018-07-04 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო