# მეორე მსოფლიო ომი

| მეორე მსოფლიო ომი |
| --- |
|  |
| თარიღი |
1 სექტემბერი, 1939 – 2 სექტემბერი, 1945 |
| მდებარეობა | ევროპა, წყნარი ოკეანე, ატლანტის ოკეანე, სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია, ჩინეთი, ახლო აღმოსავლეთი, ხმელთაშუა ზღვა და აფრიკა |
| შედეგი |
მოკავშირეეების გამარჯვება, გაეროს შექმნა, აშშ-სა და საბჭოთა კავშირის ზესახელმწიფოებად ქცევა, NATO-სა და ვარშავის პაქტის შექმნა, ცივი ომის დაწყება. მეტი... |
| მხარეები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **მოკავშირეები** | **ღერძი ბერლინი-რომი-ტოკიო** |

 |
| მეთაურები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| * **იოსებ სტალინი **ფრანკილინ რუზველტი** (1941—1945)
* ჰარი ტრუმანი (1945)
* **ნევილ ჩემბერლენი** (1939—1940)
* უინსტონ ჩერჩილი (1940—1945)
* კლემენტ ეტლი (1945)
* ჩან კაიში
 | * **ადოლფ ჰიტლერი** (1939—1945)
* იოზეფ გებელსი (1945)
* კარლ დენიცი (1945)
* იოჰან ლუდვიგ შვერინ ფონ კროზიგკი (1945)
* **ჰიროჰიტო **ბენიტო მუსოლინი**
 |

 |
| დანაკარგები |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **სამხედრო:** 16 000 000-ზე მეტი **სამოქალაქო:** 45 000 000-ზე მეტი **სულ:** 61 000 000-ზე მეტი | **სამხედრო:** 8 000 000-ზე მეტი **სამოქალაქო:**4 000 000-ზე მეტი **სულ:** 12 000 000-ზე მეტი |

 |
|  **მეორე მსოფლიო ომი ვიკისაწყობში** |

ომის მსვლელობა ევროპაში (ანიმაცია)
**მეორე მსოფლიო ომი** — ყველაზე მასშტაბური და სისხლისმღვრელი კონფლიქტი კაცობრიობის ისტორიაში.

აზიაში ის დაიწყო მეორე იაპონია-ჩინეთის ომით 1937 წლის 7 ივლისს და ევროპაში ნაცისტური გერმანიის თავდასხმით პოლონეთზე 1939 წლის 1 სექტემბერს. საომარი მდგომარეობა ევროპაში დასრულდა 1945 წლის 8 მაისის ვერმახტის კაპიტულაციით, ხოლო აზიაში — 1945 წლის 2 სექტემბერს იაპონიის კაპიტულაციით.

მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში გერმანია, იტალია და იაპონია აწარმოებდნენ დამპყრობლურ ომებს მსოფლიოს მრავალი ქვეყნის წინააღმდეგ. მათი მთავარი მოწინააღმდეგეები იყვნენ: საფრანგეთი, დიდი ბრიტანეთი და ჩინეთის რესპუბლიკა, რიბენტროპ-მოლოტოვის პაქტის დარღვევის შემდეგ საბჭოთა კავშირი და იაპონიის პერლ-ჰარბორზე თავდასხმის შემდეგ — ამერიკის შეერთებული შტატები.

მეორე მსოფლიო ომის ძირითადი ბრძოლის ადგილი იყო: აზია, წყნარი ოკეანის აუზი, ევროპა და ჩრდილოეთ აფრიკა. საომარი შეტაკებები მიმდინარეობდა აგრეთვე ჩრდილოეთ ამერიკაში (არქტიკა) ალასკასა და გრენლანდიაზე, ახლო აღმოსავლეთში — ერაყსა და ირანში, აღმოსავლეთ აფრიკაში — ეთიოპიასა და სომალიში, აგრეთვე სამხრეთ ამერიკაში (სურინამის დაპყრობა), ტიბეტში (ტოლსტოი-დოლანის მისია) და ანტარქტიდაზეც კი (ოპერაცია „ტაბარინი“).

მეორე მსოფლიო ომმა იმსხვერპლა 60 მილიონამდე ადამიანის სიცოცხლე, მათ შორის 20 მილიონამდე მშვიდობიანი მოქალაქის. ომის სულისკვეთება გაჟღენთილი იყო მძლავრი იდეოლოგიზმით, რამაც ურიცხვი სამხედრო დანაშაული და მშვიდობიან მოსახლეობაზე სისტემატიური ძალადობა გამოიწვია, რომელიც გენოციდშიც კი გადაიზარდა.

## მონაწილეები

[[File:Map of participants in World War II.png|centre|thumb|700px|{{plainlist | style = padding-left: 0.6em; text-align: left; |

  მოკავშირეები და მათი კოლონიები
  მოკავშირეები, რომლებიც ომს შეუერთდნენ პერლ-ჰარბორზე თავდასხმის შემდეგ
  ღერძის სახელმწიფოები, მათი თანამებრძოლები და კოლონიები
  ნეიტრალური ქვეყნები და მათი კოლონიები]]

### მოკავშირეები

#### დიდი სამეული

* გაერთიანებული სამეფო
* საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი (1941 წლის 22 ივნისიდან)
* ამერიკის შეერთებული შტატები (1941 წლის 7 დეკემბრიდან)

#### მოკავშირეები გადასახლებული მთავრობებით

* პოლონეთი
* ჩეხოსლოვაკია
* საფრანგეთის მესამე რესპუბლიკა
	+ თავისუფალი საფრანგეთი
* ბელგია
* ნიდერლანდები
* ლუქსემბურგი
* დანია
* ნორვეგია
* იუგოსლავია
* საბერძნეთი
* ფილიპინები (1941 წლის 7 დეკემბერის შემდეგ)
* ეთიოპიის იმპერია

#### სხვა მოკავშირეები

* ჩინეთი
* ინდოეთი
* კანადა
* ავსტრალია
* ახალი ზელანდია
* სამხრეთი აფრიკა
* მიანმარი
* მალაიზია
* ალბანეთი
* ფილიპინები (1941 წლის 7 დეკემბერის შემდეგ)
* ბრაზილია (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* მექსიკა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* მონღოლეთი (1941 წლის 22 ივნისის შემდეგ)
* კუბა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* კოლუმბია (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ნიკარაგუა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ჩილე (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ვენესუელა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* არგენტინა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* კოსტა-რიკა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ურუგვაი (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* პარაგვაი (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ბოლივია (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* პერუ (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ეკვადორი (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* დომინიკელთა რესპუბლიკა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ჰაიტი (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* სალვადორი (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ჰონდურასი (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* გვატემალა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* პანამა (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* ლიბერია (1941 წლის 7 დეკემბრის შემდეგ)
* თურქეთი (1945 წლის თებერვლიდან)
* საუდის არაბეთი (1945 წლის თებერვლიდან)

#### ღერძის ყოფილი ქვეყნები

* იტალია (1943 წლის 8 სექტემბრიდან)
* რუმინეთი (1944 წლის 23 აგვისტოდან)
* ბულგარეთი (1944 წლის 9 სექტემბრიდან)
* ფინეთი (1944 წლის 19 სექტემბრიდან)

### ღერძის ქვეყნები

* ნაცისტური გერმანია
* იაპონიის იმპერია
* იტალია (1943 წლის 8 სექტემბრამდე)
* რუმინეთი (1944 წლის 23 სექტემბრამდე)
* ბულგარეთი (1944 წლის 9 სექტემბრამდე)
* ფინეთი (1944 წლის 19 სექტემბრამდე)
* სლოვაკეთი
* უნგრეთი
* ხორვატიის დამოუკიდებელი სახელმწიფო
* ერაყი
* ტაილანდი
* ვიშის რეჟიმი
* კოლაბორაციონისტები

## დაწყებისა და დასრულების თარიღები

ზოგადად, ითვლება, რომ ევროპაში მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო 1939 წლის 1 სექტემბერს, პოლონეთში გერმანიის შეჭრით. აღმოსავლეთში ომის დაწყების თარიღებად შეიძლება ჩაითვალოს ჩინეთ-იაპონიის მეორე ომის დაწყება 1937 წლის 7 ივლისს ან იაპონიის შეჭრა მანჯურიაში, 1931 წლის 19 სექტემბერს. ზოგი ემხრობა ბრიტანელი ისტორიკოს ა. ჯ. პ. ტაეილორს, რომელიც თვლის, რომ მეორე მსოფლიო ომად ევროპისა და აზიის კონფლიქტები 1941 წელს გადაიქცა, ომში აშშ-სა და სსრკ-ს ჩართვის შემდეგ. ომის დაწყების სხვა თარიღად შეიძლება ჩაითვალოს იტალიის შეჭრა აბისინიაში 1935 წლის 3 ოქტომბერს. ბრიტანელი ისტორიკოსი ენტონი ბივორი თვლის, რომ მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო ხალხინის გოლის ბრძოლით 1939 წლის მაისიდან სექტემბრამდე. სხვები ესპანეთის სამოქალაქო ომს მიიჩნევენ მეორე მსოფლიო ომის საწყისად ან პრელუდიად.

ომის დაწყების თარიღის მსგავსად არ არის საერთოდ შეთანხმებული და ფართოდ აღიარებული ომის დასრულების თარიღიც, რომლადაც ითვლება ან 1945 წლის 14 აგვისტოს ცეცხლის შეწყვეტა (იაპონიაში გამარჯვების დღე), ან 1945 წლის 2 სექტემბერს იაპონიის კაპიტულაცია, რომელმაც დაასრულა ომი აზიაში. მოკავშირეებსა და იაპონიას შორის ზავი 1951 წელს დაიდო. 1990 წელს გერმანიის გაერთიანებამ დაასრულა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ წარმოქმნილი უდიდესი პრობლემა. იაპონიასა და სსრკ-ს შორის სამშვიდობო ხელშეკრულება არასდროს დადებულა, თუმცა ქვეყნებს შორის ომი ოფიციალურად დასრულდა 1956 წლის დეკლარაციით, რომლითაც აღდგა ქვეყნებს შორის დიპლომატიური ურთიერთობები.

## პრელუდია

### ევროპა

პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ევროპის პოლიტიკური რუკა რადიკალურად შეიცვალა, დამარცხებული ცენტრალური ძალების ნანგრევებზე წარმოიქმნა ახალი სახელმწიფოები, როგორებიცაა იუგოსლავია, პოლონეთის მეორე რეჩპოსპოლიტა, ჩეხოსლოვაკია და სხვები, დაიშალა ევროპის ოთხი კონტინენტური იმპერია (გერმანიის იმპერია, ოსმალეთის იმპერია, ავსტრია-უნგრეთის იმპერია და რუსეთის იმპერია), რუსეთში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდეს ბოლშევიკებმა ვლადიმერ ლენინის, ლევ ტროცკისა და იოსებ სტალინის მეთაურობით, რომლებმაც 1922 წელს სსრკ შექმნეს. გამარჯვებულმა ანტანტის ქვეყნებმა მიიღეს ახალი ტერიტორიები.

ერთა ლიგის ასამბლეა ჟენევაში, შვეიცარიაში 1930 წელს
მომავალში მსოფლიო ომის თავიდან ასარიდებლად 1919 წლის პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე შექმნეს ერთა ლიგა. ორგანიზაციის უმთავრესი მიზნები იყო შეიარაღებული კონფლიქტის თავიდან არიდება კოლექტიური უსაფრთხოების მეშვეობის, სამხედრო და საზღვაო განიარაღებისა და საერთაშორისო უთანხმოებების მშვიდობიანი მოლაპარაკებებისა და არბიტრაჟის მეშვეობით მოგვარება. 1922 წლის თებერვალში ხელი მოეწერა ხუთი ძალის ხელშეკრულებას ვაშინგტონის საზღვაო კონფერენციაზე, ხელშეკრულებამ ქვეყნების მიხედვით შეზღუდა საბრძოლო ხომალდების დაშვებული ზომა. 1930 წელს დაიდო ლონდონის საზღვაო ხელშეკრულება, რომელმაც შეზღუდა საზღვაო შეიარაღების წარმოება. ორივე ხელშეკრულება დაირღვა მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამდე.

ძლიერი პაციფისტური სენტიმენტის მიუხედავად, ირიდენტული და რევანშისტული ნაციონალიზმი აღზევდა ევროპულ სახელმწიფოებში. ეს შეხედულებები გერმანიაში განსაკუთრებით გამყარდა გერმანიის მკაცრად დასჯის გამო ვერსალის ხელშეკრულებაში. ხელშეკრულებით გერმანიამ დაკარგა კონტინენტური ტერიტორიების 13% და ყველა ტერიტორია ზღვის გადაღმა, გერმანიას მიეცა რეპარაციების გადახდის ვალდებულება, გაუქმდა გერმანული სამხედრო-საჰაერო ძალები და მნიშვნელოვნად შეიზღუდა სახმელეთო ჯარები.

გერმანიის იმპერია დაიშალა 1918–1919 წლების გერმანიის რევოლუციით და ჩანაცვლდა დემოკრატიული მთვარობით, შემდეგ ცნობილი, როგორც ვაიმარის რესპუბლიკა. ომთაშუა პერიოდში დიდი დაპირისპირება იყო რესპუბლიკის მომხრეებს, მემარცხენეებსა და მემარჯვენეებს შორის. იტალიამ, როგორც ანტანტის წევრმა, მიიღო ახალი ტერიტორიები, თუმცა იტალიელი ნაციონალისტები განრისხდნენ, რადგან მათ საფრანგეთი და დიდი ბრიტანეთი გაცილებით მეტს დაჰპირდნენ ომში ჩართვის სანაცვლოდ და ეს დაპირებები არ შეასრულეს ომის დასრულების შემდეგ. 1922 წლიდან 1925 წლამდე ფაშისტური მოძრაობა ბენიტო მუსოლინის ხელმძღვანელობით იკრებდა ძალაუფლებას ნაციონალისტური, ტოტალიტარული და კლასების კოლაბორაციული იდეებით, რომელმაც ჩაანაცვლა წარმომადგენლობითი დემოკრატია და დაიწყო აგრესიული ექსპანსიური საგარეო პოლიტიკა. მუსოლინი იტალიის ახალ მსოფლიო ძალად ქცევას აპირებდა და ხალხს „ახალი რომის იმპერიის“ შექმნას დაჰპირდა.

ადოლფ ჰიტლერი გერმანელი ნაცისტების პოლიტიკურ ყრილობაზე 1933 წლის აგვისტოში ნიურნბერგში
ადოლფ ჰიტლერი, 1923 წელს გადატრიალებისა და მთავრობის დამხობის წარუმატებელი მცდელობის შემდეგ, გახდა გერმანიის კანცლერი 1933 წელს, როდესაც პრეზიდენტმა პაულ ფონ ჰინდენბურგმა და რაიხსტაგმა დანიშნეს ის. მან საკუთარი რადიკალური, რასობრივად მოტივირებული რევიზიონიზმის იდეისა და ახალი მსოფლიო წესრიგის დამყარების მიზნით გააუქმა რესპუბლიკისა და დემოკრატიის ინსტიტუტები და დაიწყო ქვეყნის რემილიტარიზაციის კამპანია. ამ დროს საფრანგეთმა, მოკავშირის შესანარჩუნებლად, იტალიას გზა უხსნა აბისინიის დასაპყრობად, რომლის დამორჩილებაც იტალიას დიდი ხანი სურდა. სიტუაცია გამწვავდა 1935 წლის დასაწყისში როდესაც საარის ერთა ლიგის ტერიტორია დაუბუნდა გერმანიას სამართლებრივად და ჰიტლერმა დაარღვია ვერსალის ხელშეკრულება შეიარაღების პროგრამის დაჩქარებით, შემოიღო ჯარში გაწვევები.

გაერთიანებულმა სამეფომ, საფრანგეთმა და იტალიამ შექმნეს სტრესას ფრონტი 1935 წლის აპრილში გერმანიის შესაკავებლად, რაც აუცილებელი იყო სამხედრო გლობალიზაციისთვის, თუმცა იმავე ივნისს გაერთიანებულმა სამეფომ გერმანიასთან დამოუკიდებლად დადო ანგლო-გერმანული საზღვაო შეთანხმება, რამაც შეამსუბუქა არსებული შეზღუდვები გერმანიის კრიგსმარინეზე. სსრკ-მ, გერმანიის გეგმების საპასუხოდ აღმოსავლეთ ევროპაში, ურთიერთმხარდაჭერის ხელშეკრულება გაამზადა საფრანგეთთან, თუმცა ფრანკო-საბჭოთა პაქტს ერთა ლიგის ბიუროკრატია უნდა გევლო, რამაც გამოუსადეგარი გახადა ის. აშშ-მ კონგრესში ნეიტრალიტეტის აქტი გაატარა იმავე წლის აგვისტოში.

ნაცისტურმა გერმანიამ დაარღვია ვერსალისა და ლოკარნოს ხელშეკრულებები რაინლანდის რემილიტარიზაციით 1936 წლის მარტში, მას მცირე წინააღმდეგობა შეხვდა დაშოშმინების პოლიტიკის დამსახურებით. 1936 წლის ოქტომბერში გერმანიამ და იტალიამ ჩამოაყალიბეს რომი-ბერლინის ღერძი. ერთი თვის შემდეგ გერმანიამ და იაპონიამ ხელი მოაწერეს კომინტერნის საწინააღმდეგო პაქტს, იტალია პაქტს შეუერთდა მომავალ წელს.

### აზია

კუომინტანგის (KMT) პარტიამ ჩინეთში წამოიწყო ქვეყნის გაერთიანების კამპანია ჩრდილოეთში ექსპედიციით ადგილობრივი მთავარსარდლების წინააღმდეგ და ნაწილობრივ გააერთიანა ჩინეთი 1920-იან წლებში, თუმცა მალევე დაიწყო სამოქალაქო ომი ჩინეთის კომუნისტური პარტიისა (CCP), რომელთანაც მანამდე თანამშრომლობდნენ, და ახალი ადგილობრივი მთავარსარდლების წინააღმდეგ. 1931 წელს მზარდად მილიტარისტულმა იაპონიის იმპერიამ, რომელსაც დიდი ხანი სურდა ჩინეთში გავლენის გაძლიერება, მოაწყო მუკდენის ინციდენტი და გამოიყენა ის, როგორც საბაბი მანჯურიაში შეჭრისა და მანჯუკოს მარიონეტი სახელმწიფოს დაარსებისათვის.

ჩინეთმა მიმართა ერთა ლიგას იაპონიის შეჭრის შესაჩერებლად. იაპონიამ ერთა ლიგა დატოვა საერთაშორისო დაგმობის შემდეგ. ბრძოლები გაიმართა შანგჰაიში, რეჰესა და ჰებეიში. ტანგუს ზავი დაიდო 1933 წელს. ჩინელმა პარტიზანებმა და მოხალისეებმა გააგრძელეს ბრძოლა იაპონური აგრესიის წინააღმდეგ მანჯურიასა და შიდა მონღოლეთში. 1936 წლის ქსი'ანის ინციდენტის შემდეგ კოუმინტანგისა და კომუნისტური ძალები დაზავდნენ, გაერთიანდნენ და შექმნეს გაერთიანებული ფრონტი იაპონიის წინააღმდეგ. 1937 წელს, მარკო პოლოს ხიდის ინციდენტის შემდეგ დაიწყო ჩინეთ-იაპონიის მეორე ომი.

## ომისწინა მოვლენები

### იაპონიის შეჭრა მანჯურიაში

იაპონელი სამხედროები მუკდენში
იაპონიის იმპერიის კვანტუნის არმიამ მანჯურიაში შეჭრა დაიწყო 1931 წლის 18 სექტემბერს, მუკდენის ინციდნეტის შემდეგ. ომი დასრულდა 1932 წლის თებერვალში და იაპონიამ შექმნა მანჯუკოს მარიონეტული სახელმწიფო. იაპონიის მიერ მანჯურიის ოკუპაცია მეორე მსოფლიო ომის ბოლომდე, 1945 წლის აგვისტოს შუა რიცხვებამდე, გაგრძელდა.

სამხრეთ მანკურიის სარკინიგზო ზონა და კორეის ნახევარკუნძული იაპონიის იმპერიის კონტროლის ქვეშ იყო რუსეთ-იაპონიის ომის შემდეგ. იაპონიის მზარდმა ინდუსტრიალიზაციამ და მილიტარიზაციამ სახელმწიფო აშშ-ის ექსპორტზე დამოკიდებული გახადა ნავთობისა და მეტალებისთვის. აშშ-ის სანქციებმა, რომლებმაც შეაფერხეს იაპონიის აშშ-სთან ვაჭრობა, რომელსაც უკვე ოკუპირებული ჰქონდა ფილიპინები, გამოიწვია იაპონიის ექსპანსია ჩინეთსა და ინდოჩინეთში.

შეჭრამ დიდი ყურადღება მიიპყრო საერთაშორისო დონეზე, ერთა ლიგამ შექმნა ლიტონის კომისია სიტუაციის განსასჯელად. კომისიამ დაადგინა, რომ მანჯუკო იაპონიის იმპერიის მარიონეტი იყო, ის არ უნდა აღიარებულიყო, როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფო და მანჯურია უნდა დაჰბრუნებოდა სუვერენულ ჩინეთს. კომისიის დასკვნების შედეგად იაპონიამ ერთა ლიგა დატოვა.

### იტალიის შეჭრა ეთიოპიაში (1935)

ბენიტო მუსოლინი ამოწმებს სამხედროებს იტალია-ეთიოპიის მეორე ომის დროს, 1935 წელი
იტალია-ეთიოპიის მეორე ომი იყო კოლონიური ომი, რომელიც გაგრძელდა 1935 წლის ოქტომბრიდან 1936 წლის მაისამდე. ომი დაიწყო იტალიის სამეფოს შეიარაღებული ძალების ეთიოპიის იმპერიაში შეჭრით, რომელიც დაიწყო იტალიური სომალილენდისა და ერიტრეიდან. ომის დასრულდა ეთიოპიის სამხედრო ოკუპაციით და მისი იტალიის აღმოსავლეთ აფრიკაში ანექსიით. ამ კონფლიქტში ერთა ლიგამ გამოავლინა სისუსტე და ვერ შეინარჩუნა მშვიდობა. ორივე, იტალია და ეთიოპია, იყო ერთა ლიგის წევრი, თუმცა ლიგამ ცოტა გააკეთა, როდესაც იტალიამ აშკარად დაარღვია ერთა ლიგის წესდების X მუხლი. გაერთიანებული სამეფო და საფრანგეთი ემხრობოდნენ იტალიაზე სანქციების დაწესებას, თუმცა სანქციები სრულად არ აღსრულდა და იტალია არ შეჩერდა. შემდგომში იტალია დათანხმდა გერმანიის მიერ ავსტრიის ანშლუსს.

## ომის მიმდინარეობა

### გერმანიის თავდასხმა პოლონეთზე (1939)

პოლონეთის კამპანია
მეორე მსოფლიო ომი ევროპაში გერმანიამ დაიწყო 1939 წლის 1 სექტემბერს 4 საათსა და 45 წუთზე ვერმახტის პოლონეთზე თავდასხმით. თავდასხმის გამართლების მიზნით გერმანულმა მხარემ მოაწყო რამდენიმე ინციდენტი. ყველაზე ცნობილი მათ შორის იყო პოლონურ სამხედრო ფორმებში გამოწყობილი „სს-ის“ წევრების თავდასხმა 31 აგვისტოს რადიოსადგურ გლაივიცზე, რომლის დროსაც მათ პოლონურ ენაზე ეთერში გადასცეს პოლონეთის მიერ გერმანიისადმი ომის გამოცხადების ცნობა.

ომის პირველი გასროლა მოახდინა გერმანულმა სასწავლო გემმა „შლეზვიგ-ჰოლშტაინმა“. პოლონური არმია რიცხობრივად თანაბარი იყო ვერმახტის, თუმცა ტექნიკური და საბრძოლო ტაქტიკის მხრივ დიდად ჩამორჩებოდა თავდამსხმელებს. პოლონეთის მთავრობა დიდ იმედებს ამყარებდა საფრანგეთის და დიდი ბრიტანეთის სამხედრო დახმარებაზე, რომელებთანაც მას ე.წ. „გარანტიის პაქტი“ ჰქონდა დადებული 1939 წლის 30 მარტს. ბრიტანეთმა და საფრანგეთმა 3 სექტემბერს ულტიმატუმი წაუყენეს გერმანიას და მოსთხოვეს ჯარების დაუყოვნებლივი გამოყვანა პოლონეთის ტერიტორიიდან. „გარანტიის პაქტის“ მიხედვით ინგლის-საფრანგეთს ულტიმატუმის შეუსრულებლობის პირობებში სამხედრო მოქმედებები უნდა დაეწყოთ არაუგვიანეს 15 დღისა. ჰიტლერი იმედოვნებდა, რომ დასავლეთის სახელმწიფოები ისეთივე ნეიტრალურ პოზიციას დაიკავებდნენ პოლონეთის მიმართ, როგორიც ეკავათ გერმანიის მიერ ჩეხოსლოვაკიის დაპყრობის და ავსტრიის ანშლუსის დროს. გერმანიას თავს არავინ დასხმია, მიუხედავად იმისა რომ პოლონეთის ორივე მოკავშირემ - ინგლისმა და საფრანგეთმა გერმანიას ომი გამოუცხადა.

17 სექტემბერს პოლონეთის იმედებს წერტილი დაესვა. რიბენტროპ-მოლოტოვის პაქტის საიდუმლო დამატებითი პროტოკოლის შესაბამისად წითელმა არმიამ მოახდინა პოლონეთის აღმოსავლეთი ნაწილის ოკუპაცია. მიუხედავად ამ ძალადობრივი ფაქტისა ამჯერად ინგლისს და საფრანგეთს საბჭოთა კავშირისათვის ომი არ გამოუცხადებიათ. იმავე დღეს პოლონეთის მთავრობამ დატოვა ქვეყანა და რუმინეთს შეაფარა თავი. პოლონეთის სამხედრო მარცხი გარდაუვალი იყო.

28 სექტემბერს დაეცა პოლონეთის დედაქალაქი ვარშავა, რომელიც 18 სექტემბრის შემდეგ ვერმახტის ალყაში იყო და განუწყვეტლივ იბომბებოდა. 29 სექტემბერს გერმანელებმა აიღეს მოდინის ციხესიმაგრეც.

8 ოქტომბერს ბრესტ-ლიტოვსკის შეთანხმების თანახმად პოლონეთი სადემარკაციო ხაზის საშუალებით გაიყვეს გერმანიამ და სსრკ-მა. გერმანიამ არა მარტო ვერსალის ზავით დაკარგული ტერიტორიები დაიბრუნა, არამედ მესამე რაიხის შემადგენლობაში შევიდა თითქმის მთელი ცენტრალური პოლონეთი ქ. ლოძთან ერთად. პოლონეთის დანარჩენ ტერიტორიაზე დაარსებულ იქნა გენერალ-გუბერნია.

პოლონეთის დაპყრობას საშინელი შედეგი მოჰყვა მშვიდობიანი მოსახლეობისათვის. უფასო მუშახელის იძულებით სამუშაობზე დეპორტირება ყოველდღიურ მოვლენად იქცა. განსაკუთრებით დაზარალდა პოლონეთის ებრაული მოსახლეობა, რომელთა განადგურებაც გერმანული რასიზმის უმაღლეს მიზანს წარმოადგენდა. იდენტურ „გენოციდს“ „კლასობრივი მტრების“ წინააღმდეგ აღმოსავლეთ პოლონეთში აწარმოებდა სსრკ-ც.

პოლონეთზე სწრაფი სამხედრო გამარჯვების შემდეგ დამკვიდრდა ტერმინი „ელვისებური ომი“ — იგივე „ბლიცკრიგი“ *(გერმ. Blitzkrieg)* და იგი გერმანიის სამხედრო ტაკქტიკის განუყოფელ ნაწილად იქცა 1941 წლის მიწურულამდე.

### პოზიციური ომი დასავლეთ ფრონტზე (1939)

1939 წლის 3 სექტემბერს საფრანგეთმა და დიდმა ბრიტანეთმა ომი გამოუცხადეს გერმანიას. ამ მიზეზით საფრანგეთმა 5 სექტემბერს დაიწყო შეზღუდული, უფრო სწორად სიმბოლური შეტევა ზაარის მხარეზე. გერმანელბმა ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე დაიხიეს უკან, გამაგრებული „დასავლეთის კედლის“ *(სამხედრო სიმაგრათა ხაზი)* უკან. ამის შემდეგ, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ ცალკეულ საარტილერიო გასროლებს, საომარი მოქმედებები დასავლეთის ფრონტზე არ ყოფილა. ომის ეს ფაზა ცნობილია „მჯდომარე ომის“ სახელით. გერმანიის მხრიდან ადგილი ჰქონდა პროპაგანდისტულ „თავდასხმებს“ საფრანგეთის არმიაზე. პლაკატებითა და მეგაფონებით „შეიარაღებული“ ვერმახტის კარისკაცები მიმართავდნენ ფრანგებს: „რატომ იბრძვით?“ ან „ჩვენ პირველები არ გავისვრით“ და ა.შ.

27 სექტემბერს ჰიტლერმა უბრძანა სახმელეთო ჯარების უმაღლესი მთავარსარდლობას ("OKH") შეემუშავებინათ თავდასხმითი გეგმა, ე.წ. „ყვითელი შემთხვევა“ *(გერმ. „Fall Gelb“)*. 29 ოქტომბერს გეგმა უკვე მზად იყო. იგი მიზნად ისახავდა 2 არმიით ბელგიისა და ნიდერლანდების გავლით მოკავშირეთა ჯარებზე თავდასხმას და მათ განადგურებას მდ. სომის ჩრდილოეთით.

საბოლოო ჯამში თავდასხმას ადგილი 1939 წელს არ ჰქონია. ცუდი ზამთრის პირობებისა და პოლონეთში მოსალოდნელზე მეტი დანაკარგების გამო ჰიტლერმა თავდასხმა ერთიანობაში 29-ჯერ გადადო.

### ფინეთ-საბჭოთა კავშირის ზამთრის ომი (1939-1940)

1939 წლის 30 ნოემბერს წითელმა არმიამ მარშალ კირილ მერეცკოვის მეთაურობით გადალახა ფინეთის საზღვარი 950 კმ-ის სიგანეზე. 1500 ტანკითა და 3000 თვითმფრინავით შეარაღებული წითელი არმია სწრაფ გამარჯვებას ელოდა, მაგრამ ფინელებმა შეუპოვარი წინააღმდეგობა გაუწიეს თავდამსხმელებს და დიდი ზიანი მიაყენეს. წითელმა არმიამ 200 000-მდე ჯარისკაცი დაკარგა, მაშინ როცა ფინეთის დანაკარგი 25 000-ს არ აღემატებოდა.

ამ ომში ფინეთს ფარულად სამხედრო დახმარებას უწევდა შვედეთი, ისე რომ მის მიერვე გამოცხადებული საერთაშორისო ნეიტრალიტეტი არ დაერღვია. ფინეთს საომარ მხარდაჭერას ჰპირდებოდნენ დიდი ბრიტანეთი და საფრანგეთი, მაგრამ საქმე აქამდე არ მისულა. 1940 წლის 12 მარტს ფინეთსა და საბჭოთა კავშირს შორის ხელი მოეწერა საზავო ხელშეკრულებას, რომლის ძალითაც კარელიის ნაწილი და ნახევარკუნძული კალასტაიანსაარენტო *(დღ. პეჩენგა)* სსრკ-ს გადაეცა. დაკარგული ტერიტორიების დაბრუნების მიზნით ფინეთმა 1941 წელს, საბჭოთა კავშირზე გერმანიის თავდასხმის შემდეგ, სსრკ-თან საომარი მოქმედებები განაახლა.

### დანიისა და ნორვეგიის დაპყრობა (1940)

ნორვეგია და დანია(1940)
1939 წლის მიწურულში გერმანიის ეკონომიკამ დიდი ზარალი განიცადა ფრანგული რკინის მადნის მიწოდების შეწყვეტით. ნეიტრალური შვედეთის მიერ გერმანიის რკინის მადნით უზრუნველყოფა საკმარისი არ იყო, იგი ქვეყნის ეკონომიკის მოთხოვნის მხოლოდ 40% აკმაყოფილებდა. ასევე დიდ როლს გერმანიის ეკონომიკისთვის თამაშობდა ფინური ნიკელი, რომელიც შვედეთის გავლით ნორვეგიის ქალაქ ნარვიკიდან მიეწოდებოდა გერმანიას. აქედან გამომდინარე ნორვეგიას დიდი ეკონომიკური და სამხედრო მნიშვნელობა ჰქონდა მესამე რაიხისთვის.

დიდი ბრიტანეთი ცდილობდა ეს სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანლი ეკონომიკური ძარღვი გადაეკეტა გერმანიისათვის. 1940 წლის 5 თებერვალს ფრანკო-ბრიტანულმა სამხედრო საბჭომ გადაწყვიტა 4 დივიზიის ნარვიკში გადასხმა. ბრიტების მიერ განზრახულმა თავდასხმამ ნორვეგიულ პორტზე აიძულა ვერმახტის უმაღლესი მთავარსარდლობა ცალკე შტაბი შეექმნა ნორვეგიისათვის. 1 მარტს ჰიტლერმა საბოლოოდ დაამტკიცა ოპერაცია **„ვეზერიუბუნგი“** (*ქართ. „წვრთნა ვეზერზე“, გერმ. "Weserübung"*), რომელიც მიზნად ისახავდა დანიის დაპყრობას და მისი, როგორც სასტარტო პლაცდარმის გამოყენებას ნორვეგიის დასაპყრობად. მარტში უკვე ადგილი ჰქონდა ცალკეულ შეტაკებებს ბრიტანულ საზღვაო ძალებთან.

5 აპრილს მოკავშირეებმა დაიწყეს ნორვეგიის სანაპირო წყლების დანაღმვა (*ოპერაცია „ვილფრიდი“*) და გეგმავდნენ დამატებით ჯარების ნორვეგიის ტერიტორიაზე გადასხმას. მეორე დღეს, 6 აპრილს გერმანულმა მხარემ დაიწყო ოპერაცია ვეზერიუბუნგის განხორციელება, რომლის დროსაც მობილიზირებულ იქნა თითქმის მთელი გერმანული ფლოტი და გაგზავნილ იქნა ნარვიკის მიმართულებით.

ვიდკუნ კვისლინგი
9 აპრილს ნარვიკში გადასხდა ვერმახტის სამთო ეგერთა დივიზია. ბრიტანელები გერმანული დესანტის ნორვეგიაში გადასხმას შეუძლებლად თვლიდნენ და იქ მხოლოდ არმიის პატარა კონტინგენტი ჰყავდათ. ამ გარემოებამ ხელი შეუწყო "ვერმახტს" დანიის უბრძოლველად დაპყრობის შემდგომ, უკვე 10 აპრილისათვის თითქმის წინააღმდეგობის გაუწევლად აეღო ქალაქები სტავანგერი, ტრონდჰაიმი და ნარვიკი. 12 აპრილს ბრიტანეთმა სტრატეგიული მოსაზრებებით დაიკავა დანიური ფარერის კუნძულები.

13 აპრილს ოფოტ-ფიორდში ადგილი ჰქონდა მძიმე საზღვაო ბრძოლებს, რომლებშიც ინგლისურმა საზღვაო გამანადგურებლებმა და საბრძოლო გემმა „ვორსპაიტმა“ (*ინგ. "HMS Warspite"*) შეძლეს ჩაეძირათ ყველა გერმანული საზღვაო გამანადგურებლები, ხოლო უკან დახეული მსუბუქი კრეისერები და სატვირთო გემები მოკავშირეთა წყალქვეშა ნავების და „სამეფო საჰაერო ძალების“ *(ინგ. Royal Air Force — "RAF")* მიერ იქნენ განადგურებულნი. 17 აპრილს „სამეფო ფლოტმა“ მძლავრი ცეცხლი გაუხსნა „ვერმახტის“ პოზიციებს და დაიწყო ჯარების გადასხმა ნორვეგიაში. 19 აპრილისთვის დასრულებულ იქნა ბრიტანელი ჯარისკაცების, პოლონური და უცხოთა ლეგიონის შენაერთების გადასხმა.

ამასობაში ხელსაყრელი ამინდის გამო ვერმახტმა შეძლო გაემაგრებინა თავისი პოზიციები ფრონტზე. 2 მაისს ლუფტვაფეს პილოტებმა საპორტო ქალაქ ნამსოსთან ჩაძირეს ბრიტანული და ფრანგული საიერიშო ხომალდები. იმავე თვეში ჩერჩილმა მიიღო გადაწყვეტილება მოკავშირეთა ჯარების ევაკუაციისა ნორვეგიიდან. რისი მიზეზიც გერმანიის სამხედრო წარმატებები იყო საფრანგეთში. სანამ მოკავშირეთა 24.500 კაციანი არმია ნორვეგიას დატოვებდა, მათ შეძლეს დროებით აეღოთ ნარვიკი და მისი პორტი გაანადგურეს. 10 მაისს ნორვეგიის არმიამ იარაღი დაყარა და ამით დასრულდა ოპერაცია „ვეზერიუბუნგი“.

ნორვეგია რაიხსკომისარიატად გადაკეთდა, თუმცა ჰიტლერის ნებით შეინარჩუნა დამოუკიდებელი ქვეყნის სტატუსი და გერმანიის გავლენის სფეროდ გამოცხადდა. მომდევნო წლებში ნორვეგია ვერმახტის მიერ ძლიერ იქნა გამაგრებული, ელოდა რა ჰიტლერი მოკავშირეთა სავარაუდო დესანტს. 1942 წლის თებერვალში გერმანიამ ნორვეგიის სათავეში ვიდკუნ კვისლინგის მარიონეტული მთავრობა დასვა.

### დასავლეთ ფრონტი (1940)

დასავლეთ ფრონტი (1940)
დასავლეთ ფრონტი გერმანიის მხრიდან გამაგრებული იყო „ზიგფრიდის“ *(გერმ. "Siegfried")*, ხოლო საფრანგეთის მხრიდან "მაჟინოს" *(ფრანგ. "Maginot")* თავდაცვითი ხაზით. მაჟინოს 130 კმ-იანი თავდაცვითი ხაზის ბუნებრივ გაგრძელებას არდენები წარმოადგენდა და რაკი ის სატანკო შენაერთებისთვის ძნელად გადასალახავ ბუნებრივ ბარიერს წარმოადგენდა, ამიტომ საფრანგეთის გენერალიტეტი ამ მხრიდან გერმანიის თავდასხმას არ ელოდა.

დასავლეთის ფრონტის საბრძოლო გეგმა ვერმახტში გენერალ-ლეიტანანტ ერიხ ფონ მანშტაინის და მისი ხელქვეითების, პოლკოვნიკ გიუნთერ ბლუმენტრიტის და იმჟამინდელი მაიორის ჰენინგ ფონ ტრესკოს მიერ იქნა შემუშავებული. გეგმა მიზნად ისახავდა არდენების გავლით სწრაფ გარღვევას და ჩრდილოეთით მოტოვებული მოკავშირეთა ძალებისათვის ზურგიდან დარტყმას. სატანკო და მოტორიზირებული დივიზიების დიდი კონცენტრაციით უნდა გაჭრილიყო „ხვრელი არდენებში“ და როგორც შემდგომში ჩერჩილმა თქვა „ნამგალისებური ჩაჭრით“ მოკავშირეთა არმიები ლა მანშამდე ალყაში უნდა მოექციათ.

1940 წლის 10 მაისს გერმანიის სამხედრო შენაერთებმა (სულ 7 არმია) დაიწყეს შეტევები ნეიტრალურ ქვეყნებზე: ბელგიაზე, ნიდერლანდებზე და ლუქსემბურგზე. 136 ვერმახტის დივიზიის წინააღმდეგ იდგა მოკავშირეთა 137 დივიზია. თავდასხმის პირველსავე დღეს ვერმახტის სადესანტო-პარაშუტისტთა ნაწილებმა აიღეს მანამდე აუღებლად მიჩნეული ბელგიური პორტი ებენ-ემელი *(ფრან. Eben-Emael)*. 14 მაისს გენერალ გუდერიანის ტანკებმა გადალახეს მდ. მაასი. ინგლისის „სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალები“ *(ინგლ. Royal Air Force)* ყოველნაირად ცდილობდა დაენგრია პონტონები მდინარეზე და ხელი შეეშალა ჯარების მაასის გადალახვისთვის, მაგრამ ეს თავდასხმები წარუმატებელი გამოდგა და ბრიტანელებმა თავიანთი თვითმფრინავების დიდი ნაწილი დაკარგეს. 17 მაისს ფრანგებმა როგორც იქნა დაიწყეს შეტევა. შარლ დე გოლის მე-4 სატანკო დივიზიამ შეტევა დაიწყო მონკორნეს მიმართულებით. მიუხედავად თავდაპირველი წარმატებებისა შეტევა შეწყვეტილ იქნა ლუფტვაფეს „შტუკების“ ძლიერი თავდასხმების გამო. იმავე დღეს, 17 მაისს ბრიუსელი უბრძოლველად დანებდა ვერმახტს.

ნიდერლანდელები, რომლებიც პირველ მსოფლიო ომშიც ნეიტრალურები იყვნენ, უფრო სუსტად იყვნენ საბრძოლველად მომზადებული, ვიდრე ბელგიელები. უნდა ითქვას რომ ვერმახტმა თითქმის უბრძოლველად დაიპყრო ქვეყანა. 14 მაისს როტერდამის დაბომბვის შემდეგ ნიდერლანდებმა კაპუტულაცია გამოაცხადა. მომდევნო დღეს მთავრობა და დედოფალი ვილჰელმინა ლონდონში წავიდნენ ემიგრაციაში. არტურ ზაის-ინკვარტი დაინიშნა ნიდერლანდების რაიხსკომისარად.

19 მაისს გერმანიის მე-6 არმიამ მიაღწია მდ. შელდეს და აბევილამდე წაიწია წინ. ეს შეტევა იმდენად წრაფად იქნა განხორციელებული, რომ ფრანგული და ბრიტანული სამხედრო ნაწილები დიუნკერკთან ალყაში მოქცეულები აღმოჩნდნენ. 27 მაისს მოკავშირეებმა დაიწყეს ალყაში მოქცეული 7500 ჯარისკაცის ევაკუაცია („ოპერაცია დინამო“). სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება "A"-ს სატანკო დივიზიებმა შეტევა ჩვეულებრივ გააგრძელეს, სანამ გენერალ-პოლკოვნიკმა გერდ ფონ რუნდშტეტმა შეჩერების ბრძანება არ გასცა. ჰიტლერის 24 მაისის ბრძანება შეტევის შეჩერების თაობაზე ისტორიული კვლევის დღემდე სადავო საკითხია, ბრძანების გაცემის მიზეზებზე ერთიანი აზრი არ არსებობს.

4 ივნისს ევაკუაცია, რომლეშიც მონაწილეობა 900-მდე სატრანსპორტო გემმა მიიღო მონაწილეობა, დასრულებულ იქნა. მიუხედავად ლუფტვაფეს შეუწყვეტელი ბომბარდირებისა, ევაკუირებულ იქნა დაახ. 337 000 ჯარისკაცი, აქედან 110 000 საფრანგეთის არმიის. დღევანდელი გადასახედიდან ჰიტლერის ბრძანება შეტევის შეჩერების შესახებ მძიმე ტაქტიკური შეცდომა იყო, რადგან ინგლისის არმიამ ბრძოლისუნარიანობა შეინარჩუნა და შემდგომში ვერმახტის ექსპანსიას ბრიტანეთში წინ გადაეღობა.

ვერმახტი პარიზში
ბრიტანული არმიის ევაკუაციის შემდეგ, საფრანგეთი თავდაცვისთვის ემზადებობდა. ბენელუქსის დაპყრობით ვერმახტმა დაასრულა ოპერაცია „ფალ გელბი“ *(ქართ. „ყვითელი შემთხვევა“, გერმ. Fall Gelb)* და დაიწყო ოპერაცია „ფალ როტი“ *(ქართ. „წითელი შემთხვევა“, გერმ. Fall Rot)*. 5 ივნისს გერმანელებმა შეტევა დაიწყეს მდინარეების ესნისა და სომის რეგიონში. 9 ივნისს მე-6 ინფანტერიის დივიზიამ გადალახა მდ. სენა. 11 ივნისს მუსოლინიმ ომი გამოუცხადა მოკავშირეთა ქვეყნებს.

14 ივნისს ვერმახტის მე-18 არმიამ უბრძოლველად აიღო პარიზი. იმავდროულად სახმელეთო არმიათა დაჯგუფება "C"-მ გაარღვია მაჟინოს ხაზი და აიღო ციხესიმაგრე ვერდენი. 17 ივნისს ახლადჩამოყალიბებული მთავრობის მეთაურმა, პრემიერ-მინისტრმა ანრი ფილიპ პეტენმა საფრანგეთის კაპიტულაცია გამოაცხადა, რომელიც ოფიციალურად გაფორმდა 1940 წლის 22 ივნისს კომპიენის ტყეში, ზუსტად იმ ადგილზე, სადაც 1918 წლის 11 ნოემბერს გერმანიამ ხელი მოაწერა პირველ მსოფლიო ომში დამარცხების დოკუმენტს. ჰიტლერმა საამისაოდ მარშალ ფერდინან ფოშის ვაგონიც კი წამოაღებინა პარიზიდან. საომარი ცეცხლის შეწყვეტა ძალაში შევიდა 25 ივნისის 01:35 საათზე. იმისათვის რომ საფრანგეთის ფლოტი გერმანელებს არ ჩავარდნოდათ ხელში, ბრიტანელებმა 3 ივლისს დაბომბეს მერს-ელ-ქებირის პორტი, სადაც ფრანგული გემების ნაწილი იყო სტაციონირებული.

ბლიცკრიგი დასავლეთ ფრონტზე 6 კვირა და 3 დღე გაგრძელდა, რომელმაც 135 000 მოკავშირეთა და 46 000 ვერმახტის ჯარისკაცის სიცოცხლე იმსხვერპლა. საფრანგეთი ორ ნაწილად იქნა გაყოფილი. ჩრდილოეთში (გერმანიის სფერო) სტაციონირებულ იქნენ ვერმახტის და ლუფტვაფეს ძალები ბრიტანეთზე ინვაზიის დასაწყებად. ატლანტის ოკეანის პორტებში და განსაკუთრებით ბრესტში შეიქმნა კრიეგსმარინეს წყალქვესა ნავების ბაზები. სამხრეთი და აღმოსავლეთი ნაწილი ფრანგული კონტროლის ქვეშ დარჩა, რომელსაც პეტენის მარიონეტული მთავრობა განაგებდა ქალაქ ვიშიდან.

### საჰაერო ომი ინგლისისათვის (1940/41)

ინგლისისათვის საჰაერო ომის მიზანი ბრიტანეთში შეჭრისთვის (**ოპერაცია „ზეელიოვე“**) მზადება იყო, რისთვისაც უპირველეს ყოვლისა ლუფტვაფეს არაბრძოლისუნარიანი უნდა გაეხადა „სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალები“ ("RAF"). მიუხედავად ამისა ჰიტლერი იმედოვნებდა, რომ ინგლისი გერმანიის ასეთი აშკარა მუქარის გამო შეწყვეტდა ბრძოლას და ზავს ითხოვდა და შეჭრა საჭირო აღარ იქნებოდა.

ჩერჩილი დანგრეულ ქოვენთრიში
ბოლო 2 წლის განმავლობაში ბრიტანეთი მთელი ძალებით ემზადებოდა საჰაერო ბრძოლისათვის. მარტო ბრძოლის დაწყებიდან პირველ სამ თვეში ინგლისელებმა 1.400 საბრძოლო თვითმფრინავი დაამზადეს. „რაფ-ი“ პილოტების ნაკლებობას განიცდიდა, რაც შევსებულ იქნა ბრიტანეთის თანამეგობრობის, ფრანგი, ამერიკელი, პოლონელი და ჩეხი მოხალისე მფრინავებით.

ბრიტანელი მფრინავების თავგანწირულმა ბრძოლამ და დიდმა მატერიალურმა და ცოცხალმა დანაკარგებმა ორივე მხრიდან აიძულა ლუფტვაფე 1940 წლის ოქტომბრიდან შეემცირებინა ფართომასშტაბიანი ბომბარდირების აქციები და მთავარი აქცენტი ღამეულ თავდასხმებზე გადაეტანა. ლუფტვაფეს ხელმძღვანელობის და განსაკუთრებით ჰერმან გერინგის ფატალური შეცდომა იყო ინგლისელთა რადარების უგულველყოფა და ქალაქების და მშვიდობიანი მოსახლეობის დაბომბვა. მიუხედავად დიდი მსხვერპლისა „რაფ-ი“ ამ თავდასხმებს არ დაუსუსტებია, ხოლო რადარის ტექნოლოგიის მიზანმიმართული გამოყენებით ინგლისელები ეფექტურად ანადგურებდნენ ლეფტვაფეს თვითმფრინავებს.

გიორინგი საჰაერო ომში დამარცხებას პილოტთა სიმხდალეს აბრალებდა, რას სიმართლეს არანაირად არ შეესაბამებოდა და უფრო ის მიზანი ჰქონდა რომ ყურადრება მისი პერსონიდან და საკუთარი შეცდომებიდან სხვა საგანზე გადაეტანა. ლონდონისა და ინგლისის სხვა ქალაქების ბომბარდირებას 32.000 მშვიდობიანი მოსახლე შეეწირა. ქალაქი ქოვენთრი თითქმის მთლიანად მიწასთან იქნა გასწორებული.

### ბალკანეთი (1940/41)

ბენიტო მუსოლინის აგრესიული საგარეო პოლიტიკა მიმართული იყო ბალკანეთის წინააღმდეგ. 1940 წლის 28 ოქტომბერს იტალია თავისი კოლონიის, ალბანეთის ტერიტორიიდან თავს დაესხა საბერძნეთს. მუსოლინიმ კავშირის დამყარება სცადა ბულგარეთთან, თუმცა ეს წინადადება უარყოფილ იქნა მეფე ბორის III-ის მიერ. საბერძნეთზე თავდასხმის გეგმას არ იცნობდა ჰიტლერიც, რომელიც ამ დროისათვის ბალკანეთზე ოპერაციის მომხრე არ იყო და ცდილობდა იტალიასთან ერთად ინგლისის ინვაზიის გეგმა განეხორციელებინა.

დუჩეს მიზანი იყო საბერძნეთი ბლიცკრიგით დაეპყრო, თუმცა ეს გეგმა არ შედგა. უკვე 3 ნოემბერს ბერძნებმა დაიწყეს კონტრშეტევა მთელ ფრონტზე და აიძულეს იტალიელები თავდაცვით პოზიციაზე გადასულიყვნენ, 14 ნოემბრისთვის კი უკვე თითქმის ალბანეთის საზღვრებამდე უკან დაახევინეს. მოკავშირის გარდაუვალი მარცხი რომ აეცილებინა, ჰიტლერმა ბრძანება გასცა ბალკანეთზე შეტევის — დაიწყო **ოპერაცია „მარიტა“**.

1941 წლის დასაწყისში გერმანიამ სცადა მოლაპარაკების გზით გადაეჭრა კონფლიქტი. ჰიტლერმა იუგოსლავიას შეთავაზა შეერთებოდა ბერლინი-რომი-ტოკიოს პაქტს, თუმცა იგი ამ ეტაპზე უარყოფილ იქნა. გერმანიის მოკავშირეობაზე უარი განაცხადა საბერძნეთმაც, რომელიც წარმატებას წარმატებაზე აღწევდა იტალიის წინააღმდეგ ომში. 9 მარტის იტალიური არმიის შეტევა ბერძენთა პოზიციებზე ტოტალური კრახით დასრულდა. 27 მარტს იუგოსლავია დათანხმდა გერმანიის წინადადებას და მისი მოკავშირე გახდა, თუმცა ამას შედეგად მოყვა მოსახლეობის მასობრივი უკმაყოფილება, საპროტესტო დემონსტრაციები და პუტჩი პრინც-რეგენტ პაველის მთავრობის წინააღმდეგ. მოკავშირეობის ხელშეკრულება გაუქმებულ იქნა.

ყოველივე ამის შემდეგ გერმანიას მხოლოდ სამხედრო ინტერვენციის გზა დარჩა.6 აპრილს ვერმახტმა გადალახა იუგოსლავიის საზღვრები. პარალელურად ლუფტვაფე-მ დაიწყო ბელგრადის ფართომასშტაბიანი დაბომბვა. დანარჩენი უკვე დროის საკითხი იყო. 10 აპრილს გერმანელებმა აიღეს ხორვატიის დედაქალაქი ზაგრები, 2 დღის შემდეგ 12 აპრილს ბელგრადმა იარაღი დაყარა ვერმახტის სატანკო არმიების წინაშე. 17 აპრილს ხელი მოეწერა იუგოსლავიის უსიტყვო კაპიტულაციას.

6 აპრილსვე დაიწყო ვერმახტის შეტევა საბერძნეთზე, სადაც წინააღმდეგობა გაცილებით დიდი იყო ვიდრე იუგოსლავიაში. განსაკეთრებით დიდი დანაკარგები ვერმახტმა ნახა მეტაქსას ხაზთან, როდესაც მთიან რეგიონში ისინი ნელ-ნელა მიიწევდნენ წინ. 9 აპრილს გერმანელებმა აიღეს სალონიკი, რამაც აღმოსავლეთ მაკედონიაში სტაციონირებულ ბერძნულ სამხედრო შენაერთებს გზა მოუჭრა და მეტაქსას ხაზს გარღვევის საფრთხე დაემუქრა. ალბანეთის ფრონტიდან გადმოსროლილი ბერძნული ჯარები გერმანულ და იტალიურ ტანკებს და საჰაერო დაბომბვებს შეეწირნენ. 21 აპრილს 223 000 ბერძენმა ჯარისკაცმა იარაღი დაყარა.

საბერძნეთში სტაციონირებულმა ბრიტანულმა ჯარებმა თავდაცვითი ხაზი ააგეს თერმოპილესთან, რომელიც 24 აპრილს გადათელილ იქნა ვერმახტის მიერ. კატასტროფის თავიდან ასაცილებლად ბრიტანეთის მხედართმთავრობამ სასწრაფომ ევაკუაციის ოპერაცია დაიწყო და 50 000 ბრიტანელი მებრძოლი ეგვიპტეში იქნა გადაყვანილი. 27 აპრილს ვერმახტის ჯარები შევიდნენ ათენში.

25 აპრილს გერმანიისა და მის მოკავშირეთა 593 სატრანსპორტო თვითმფრინავმა საჰაერო დესანტი გადასხა კრეტაზე (ოპერაცია „მერკური“). პარაშუტისტები მოწინააღმდეგისთვის ადვილ სამიზნეს წარმოადგენდნენ და დესანტმა დიდი დანაკლისი განიცადა. ასევე უშედეგოდ დასრულდა მათი ცდა აეღოთ რომელიმე ახლომდებარე აეროდრომი, რომლითაც დამხმარე ძალები შეძლებდნენ კუნძულზე გადმოსვლას, განსაკუთრებით კი არტილერია და ტანკები. მხოლოდ მას შემდეგ რაც ლუფტვაფემ საჰაერო ჰეგემონია მოიპოვა კრეტაზე და გაძლიერებული საზღვაო დესანტი გადმოსხდა კუნძულზე, შესაძლებელი იქნა აეროდრომების აღება. მოკავშირეთა ჯარები (მათ შორის ავსტრალიელები და ახალ ზელანდიელები) ერთი კვირის განმავლობაში იცავდნენ კრეტას, თუმც საბოლოოდ იძულებულნი გახდნენ 17.000 კაციანი კორპუსის ევაკუაცია მოეხდინათ.

პირადი შემადგენლობის დიდი დანაკარგის გამო ჰიტლერმა შემდგომში ყოველთვის უარი განაცხადა შესაბამისი სახის საჰაერო სადესანტო ოპერაციებზე.

### რუსეთის კამპანია (1941-1945)

#### თავდასხმის სამხედრო გეგმა

აღმოსავლეთ ფრონტი 1941-1942 წ.წ.
ბალკანეთის ომმა საბჭოთა კავშირზე თავდასხმის თარიღი 4 კვირით გადაწია. მას ადგილი ჰქონდა 1941 წლის 22 ივნისს. ამ დაგვიანებამ და უჩვეულოდ ადრე დამდგარმა ზამთარმა ხელი შეუშალა გერმანელთა გეგმის ოპერატიულ განვითარებას, რომელიც მიზნად ისახავდა ზამთრის დადგომამდე „არხანგელსკ-ასტრახანის ხაზის“ მიღწევას. ვერმახტის მთავარსარდლობის გამოთვლების თანახმად გეგმის ოპტიმალურად შესრულება შეიძლებოდა, თუკი ჯარების ზურგიდან მომარაგება ფსკოვ-კიევ-ყირიმის გავლით შეუფერხებლად იწარმოებოდა. მიუხედავად ამისა, ჰიტლერი მოითხოვდა მოსკოვის აღებას და ამით გეგმის ოპტიმალური ვარიანტიდან გადახვევას.

სსრკ-ზე თავდასასხმელად ვერმახტს მზად ჰყავდა 3 არმიათა დაჯგუფება. არმიათა ჯგუფ „ჩრდილოეთს“ (*გერმ.:* Die Heeresgruppe Nord), მთავარსარდალი გენერალ-ფელდმარშალი ფონ ლეები, უნდა აეღო ბალტიის ქვეყნები და შეტევა გაეგრძელებინა ლენინგრადის მიმართულებით. არმიათა ჯგუფ „ცენტრს“ (*გერმ.:* Die Heeresgruppe Mitte), მთავარსარდალი გენერალ-ფელდმარშალი ფონ ბოკი, უნდა შეეტია დედაქალაქ მოსკოვისათვის და შესაბამისად ყველაზე ძლიერად იყო აღჭურვილი. არმიათა ჯგუფ „სამხრეთს“ (*გერმ.:* Die Heeresgruppe Süd), მთავარსარდალი გენერალ-ფელდმარშალი ფონ რუნდშტეტი, უნდა დაეპყრო უკრაინა.

საბჭოთა კავშირზე თავდასასხმელად მობილიზირებულ იქნენ გერმანიის სატელიტი ქვეყნების სამხედრო შენაერთებიც. დაგეგმილი იყო შეტევის განხორციელება დაპყრობილი ნორვეგიიდანაც, რომელიც მიზნად ისახავდა მურმანსკის აღებას და იქ მდებარე რკინიგზის ხაზის და პორტის ხელში ჩაგდებას.

#### თავდასხმა

ევროპა 1943-1945 წ.წ.
1941 წლის 22 ივნისის დილას ვერმახტის 149 დივიზიამ (მათ შორის ყველა გერმანული სატანკო და მოტორიზებული ძალები) გადალახა სსრკ-ის საზღვრები. 2 დივიზია შეტევას აწარმოებდა ფინეთიდან, 8 სტაციონირებული იყო ნორვეგიაში, 1 – დანიაში, 38 დივიზია დასავლეთ ფრონტზე მოქმედებდა, 2 იბრძოდა ჩრდილოეთ აფრიკაში და 7 — ბალკანეთზე.

მიუხედავად ოპერატიული ინფორმაციისა, წითელი არმიის საშუალო და დაბალი რანგის სარდლობა გერმანელთა თავდასხმას მოუმზადებელი შეხვდა. უამრავი საბჭოთა მებრძოლი სსრკ-ის საზღვრის გასწვრივ რაიმე სერიოზული წინააღმდეგობის გაწევის გარეშე დანებდა მარშით მიმავალ ვერმახტის ჯარებს. ამის ერთადერთი ახსნა „პრევენციული დარტყმის თეზით“ თუ შეიძლება, რომელიც უკანასკნელ პერიოდში ისტორიკოსთა გარკვეული წრის მიერ გაზიარებული იქნა და რომელიც ჯერ კიდევ მესამე რაიხის იდეოლოგების მიერ გავრცელებულ ინფორმაცია ეყრდნობა. ამ ინფორმაციის მიხედვით საბჭოთა კავშირი თვითონ ემზადებოდა გერმანიაზე თავდასახმელად.

ის ფაქტი, მართლა აპირებდა თუ არა სსრკ გერმანიაზე თავდასხმას და მართლა იყო თუ არა წითელი არმია მზად ასეთი ომისათვის, არ ამსუბუქებს ნაცისტური გერმანიის დანაშაულს ამ თავდასხმაში. სსრკ - ს წინააღმდეგ დაწყებული დაპყრობითი და გამანადგურებელი ხასიათის ომი იყო ჯერ კიდევ წლების წინ ჰიტლერის მიერ ფორმულირებული „აღმოსავლეთში საარსებო სფეროს“ მოპოვების გეგმის დამასრულებელი ეტაპი.

### აშშ-ის ჩაბმა ომში (1941)

ამერიკის შეერთებული შტატები თავიდან ფორმალურ ნეიტრალიტეტს იცავდა მიმდინარე კონფლიქტში. მოსახლეობის უმრავლესობის ანტისაომარი განწყობა ხელს უშლიდა პრეზიდენტ რუზველტს პირდაპირ მიეღო მონაწილეობა ომში დიდი ბრიტანეთისა და სსრკ-ს მხარეზე. თუმცა ფარულად ამერიკა ყოველგვარ შესაძლებელ დახმარებას უწევდა ბრიტანეთს. 1941 წლის 11 მარტის ლენდ-ლიზის კანონით ამერიკის კონგრესმა ეს დახმარება კანონიერი გახადა. ამის შემდეგ აშშ დიდი რაოდენობით საბრძოლო და სამეურნეო იარაღს აწვდიდა როგორც ბრიტანეთს, ისე საბჭოთა კავშირს, რამაც გადამწყვეტი როლი ითამაშა გერმანიის და მისი მოკავშირეების დამარცხებაში.

რუზველტი ომს უცხადებს იაპონიას
იაპონიის თავდასხმის შემდეგ აშშ-ს წყნარი ოკეანის ფლოტზე პერლ-ჰარბორში 1941 წლის 7 დეკემბერს, ამერიკა იძულებული გახდა მეორე დღეს, 8 დეკემბერს, ომი გამოეცხადებინა გერმანიისა და იაპონიისათვის. აშშ-ს და დიდი ბრიტანეთის მთავრობათა მეთაურები შეთანხმდნენ პრიორიტეტი ევროპაზე გადაეტანათ და უპირველეს ყოვლისა დაემარცხებინათ გერმანია *(„Germany first“)*. პირველ შეტაკებებს ამერიკისა და გერმანიის ჯარებს შორის ადგილი ჰქონდათ 1941 წლის მიწურულს ჩრ. აფრიკაში.

### ბრძოლა ჩრდილოეთ აფრიკაში 1940-1943

*მთავარი თემა: „აფრიკის კამპანია“*
იტალიელებმა ჩრდილოეთ აფრიკაში, ისევე როგორც ევროპაში, ბრიტანელთა წინააღმდეგ მთელი რიგი დამარცხებებისა იწვნიეს. 1940 წელს ლიბიაში წამოწყებული იტალიელთა შეტევა ტოტალური მარცხით დამთავრდა. გერმანელმა გენერალმა ერვინ რომელმა 1941 წლის თებერვალში მიიღო ბრძანება მოკავშირე იტალიელები დაეცვა. რომლის ხელქვეით მხოლოდ სუსტი შენაერთები იდგნენ. შეაფასა რა შექმნილი სიტუაცია, რომელი მივიდა იმ დასკვნამდე რომ ინგლისელთა შეტევის შემთხვევაში თავისი სუსტი ჯარებით თავდაცვას ვერ შეძლებდა. ამიტომ მან გადაწყვიტა თვითონ შეეტია მოწინააღმდეგისათვის და გამოეყენებინა მოულოდნელობის ეფექტი.

31 მარტს რომელმა შეტევა დაიწყო. მისი შეტევის მთავარი ძალა მიმართული იყო მერსა ბრეგას წინააღმდეგ, რომ შემდეგ კირენაიკასკენ გაჭრილიყო. რომელის ვარაუდი გამართლდა, ოპერაცია წარმატებით განხორციელდა და გერმანელებმა ბენგაზიც კი აიღეს. 10 მარტისათვის „აფრიკის კორპუსი“ აღმოსავლეთ ლიბიურ პორტ-ციხესიმაგრეს ტობრუკს მიადგა, რომელიც მცირე ხნით ადრე იტალიელებმა გაამაგრეს და შემდეგ თითქმის უბრძოლველად დატოვეს. მთელი 1 თვის განმავლობაში რომელის არმია უშედეგო იერიშს იერიშზე აწარმოებდა ტობრუკის წინააღმდეგ. 13 აპრილს რომელმა იერიში შეწყვიტა. ასევე შეწყვეტილ იქნა წინსვლაც, ვინაიდან გერმანული არმიის მომარაგება ზურგიდან შეფერხებებით მიმდინარეობდა. ორივე მებრძოლი მხარე პოზიციურ საომარ სიტუაციაზე გადავიდა.

ნოემბერის დასაწყისში ბრიტანელებმა კონტრშეტევა წამოიწყეს. 26 ნოემბერს ბრიტანელთა მეორე კონტიერიშის შემდეგ ტობრუკის გარნიზონმა მოახერხა ალყის გარღვევა. 7 დეკემბერს „აფრიკის კორპუსმა“ დაიხია გაზალას თავდაცვით ხაზამდე. თუმც ეს უკანადახევა დიდხანს არ გაგრძელებულა. 1942 წლის იანვარში რომელმა კვლავ იერიში მიიტანა ტობრუკზე. 1942 წლის 26 მაისს მან დაიწყო ტობრუკზე შეტევა — კოდური სახელი **„ოპერაცია თეზეუსი“**. მძიმე სატანკო ბრძოლების შემდეგ გერმანელებმა და მისმა მოკავშირეებმა შეძლეს 10 ივნისს აეღოთ ბირ ჰახეიმი, ხოლო 20 ივნისს აღებულ იქნა ტობრუკი. ამ წარმატებისათვის რომელს გენერალ-ფელდმარშალის სამხედრო წოდება მიენიჭა.

რომელის შემდგომი მიზანი ეგვიპტეზე შეტევა იყო. გერმანელებს უნდა აეღოთ ალექსანდრია და სუეცის არხი. ამ მიზნებს წინ გადაეღობა ბრიტანელთა სარდალი ბერნარდ მონტგომერი. ელ ალამეინის მახლობლად ბრიტანელებმა თავდაცვის 65 კმ-იანი ხაზი ააგეს და გერმანელთა შეტევა შეაჩერეს. 23 ოქტომბერს მონტგომერის კონტშეტევა წამოიწყო. „აფრიკის კორპუსი“ ბრიტებზე რიცხობრივად მცირე იყო და იძულებული გახდა უკან დაეხია. გერმანელთა სიტუაცია სრულიად უიმედო შეიქმნა მას შემდეგ, რაც 8 ნოემბერს ამერიკელები გადმოსხდნენ კასაბლანკაში და ალჟირში (**„ოპერაცია ტორჩი“**) და გერმანელთა ზურგში მეორე ფრონტი გახსნენ. 13 ნოემბერს ქალაქი ტობრუკი ბრიტანელებმა აიღეს.

1943 წელს რომელს უკანდახევის მეტი სხვა გზა არ ჰქონდა. 23 იანვარს ბრიტებმა აიღეს ტრიპოლი. მარტ-აპრილში გერმანიისა და მის მოკავშირეთა ჯარები ალყაში აღმოჩდნენ (**„ტუნისის კამპანია“**). გერმანელთა შეუპოვარი ბრძოლა მხოლოდ მარეთის ხაზზე გრძელდებოდა. 13 მაისს „აფრიკის კორპუსი“ იძულებული გახდა კაპიტულაცია გამოეცხადებინა.

### მეორე მსოფლიო ომის მესამე პერიოდი (1942 წლის 19 ნოემბერი - 1943 დეკემბერი)

III პერიოდი ხასიათდება საომარ მოქმედებათა მასშტაბებისა და დაძაბულობის ზრდით. ნაცისტური გერმანიის მესვეურები ყველა საშუალებით ცდილობდნენ გამარჯვების მიღწევას სსრკ-ზე. ნაცისტური დიქტატურის რეჟიმმა უკიდურესობამდე გააძლიერა ექსპლუატაცია, რეპრესიები და ძარცვა ოკუპირებული ქვეყნების რესურსების მაქსიმალური გამოყენების მიზნით. გერმანიისათვის მუშაობდა თითქმის მთელი ევროპის მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა და ტრანსპორტი. 1942 ნოემბერში 267 დივიზიიდან და 5 ბრიგადიდან, რომელიც გერმანიას ჰყავდა, 192 დივიზია (71 %) და 5 ბრიგადა მოქმედებდა წითელი არმიის წინააღმდეგ. გარდა ამისა, სსრკ-გერმანიის ფრონტზე იბრძოდა გერმანიის სატელიტთა 66 დივიზია და 13 ბრიგადა. ამ პერიოდში მეორე მსოფლიო ომის მთავარ ფრონტად სსრკ-გერმანიის ფრონტი რჩებოდა.

1942 წლის 19 ნოემბერს დაიწყო საბჭოთა ჯარების კონტრშეტევა სტალინგრადთან (სტალინგრადის ბრძოლა 1942-1943). 1943 წელს კურსკთან ბრძოლებში (კურსკის ბრძოლა 1943) ნაცისტური გერმანიის ჯარების განადგურების შედეგად, მოხდა ძირითადი გარდატეხა მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობაში. გერმანია იძულებული გახდა გადასულიყო სტრატეგიულ თავდაცვაზე. საბჭოთა არმიამ დაიწყო ფართო შეტევა მთელ ფრონტზე. 1943 ზაფხულსა და შემოდგომაზე გაათავისუფლეს დონბასი და მარცხენა ნაპირის უკრაინა, გადალახეს დნეპრი და დაიწყო ბელორუსიის გათავისუფლება. 1942 შემოდგომიდან ერთგვარად გააქტიურდა დიდი ბრიტანეთი და აშშ-ის სამხედრო მოქმედება. 1942 ოქრომბრის ბოლოს დაიწყო ინგლისის მე-8 არმიის (სარდალი გენერალი მონტგომერი) შეტევა ჩრდილოეთ აფრიკაში. ელ-ალამაინის ბრძოლაში (1942 წლის 23 ოქტომბერი-4 ნოემბერი) გამარჯვების შემდეგ ინგლისის ჯარები 3 თვის განმავლობაში უტევდნენ გენერალ-ფელდმარშალ რომელის ჯარებს აფრიკის ჩრდილოეთ სანაპიროს გასწვრივ და გავიდნენ ტუნისის სამხრეთ საზღვართან. 1942 წლის 8 ნოემბერს დაიწყო ამერიკა-ინგლისის საექსპედიციო ძალების (150 ათ.) გადასხმა საფრანგეთის ჩრდილოეთ აფრიკაში. მალე მოკავშირეებმა დაიკავეს მაროკო, ალჟირი, შევიდნენ ტუნისში. 1943 ზაფხულში მოკავშირეთა ჯარებმა დაიკავეს კუნძული სიცილია. სექტემბერს გადასხეს საზღვაო დესანტები აპენინის ნახევარ კუნძულზე (იტალიის კამპანია 1943-1945). საბჭოთა არმიის გამარჯვებები ხელს უწყობდა ევროპის ხალხთა ანტიფაშისტური ბრძოლის აღმავლობას.

ომის III პერიოდში მოხდა არსებითი ცვლილებები წყნარ ოკეანესა და აზიაში მებრძოლ მხარეთა ძალთა თანაფარდობაში. 1943 განმავლობაში ამერიკის ჯარები გადასხდნენ ახალ გვინეაზე, განდევნეს იაპონელები ალეუტის კუნძულებიდან, საგრძნობი ზარალი მიაყენეს იაპონიის სამხედრო და სავაჭრო ფლოტს.

### მეორე მსოფლიო ომის მეოთხე პერიოდი (1944 წლის 1 იანვარი - 1945 წლის 8 მაისი)

ამ პერიოდის უმნიშვნელოვანესი სამხედრო-პოლიტიკური მოვლენები გაპირობებული იყო ანტიფაშისტური კოალიციის სამხედრო და ეკონომიური ძლიერების ზრდით, საბჭოთა შეიარაღებელი ძალების სულ უფრო მძლავრი დარტყმით და ევროპაში მოკავშირეთა მოქმედების აქტივიზაციით.

ყირიმის კონფერენცია
1944 დასაწყისში 315 დივიზიისა და 10 ბრიგადიდან, რომელიც ნაცისტურ გერმანიას ჰყავდა, 198 დივიზია და 6 ბრიგადა სსრკ-გერმანიის ფრონტზე იბრძოდა. 1944 ზაფხულისათვის აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის ჯარებმა განახორციელეს

ნათ შეჭრა დასავლეთ ევროპაში ლა-მანშის მხრიდან. მოკავშირეებს ძალთა აბსოლუტური უპირატესობა გააჩნდათ. 2 წლის სამზადისის შემდეგ, 1944 წლის 6 ივნისს დაიწყო ნორმანდიის სადესანტო ოპერაცია. 1944 წლის 19 აგვისტოს პარიზში დაიწყო აჯანყება. მოკავშირეთა ჯარების მისვლის მომენტისათვის დედაქალაქი უკვე ფრანგი პატრიოტების ხელში იყო. უდიდესი შეტევითი ოპერაციებით აღინიშნა 1944 ზაფხული და შემოდგომა. 1944 ბელორუსიის ოპერაციის შედეგად გათავისუფლდა ბელორუსია და ლი სსრ მნიშვნელოვანი ნაწილი. საბჭოთა ჯარებმა პოლონეთის I არმიის ნაწილებთან ერთად დაიწყეს პოლონეთის გათავისუფლება. რუმინეთის მშრომელებმა კომუნისტური პარტიის ხელმძღვანელობით 1944 წლის 23 აგვისტოს დაამხეს ი. ანტონესკუს სამხედრო-ფაშისტური დიქტატურა, 9 სექტემბერს აჯანყების შედეგად ბულგარეთში დაემხო მონარქისტული ფაშისტური რეჟიმი და შეიქმნა სამამულო ფრონტის მთავრობა, რომელმაც ომი გამოუცხადა გერმანიას. 29 აგვისტოს დაიწყო სლოვაკიის შეიარაღებული აჯანყება ფაშისტური დამპყრობთა წინააღმდეგ. საბჭოთა ჯარებმა 20 სექტემბერს დაიწყეს ჩეხოსლოვაკიის გათავისუფლება. ამავე დროს იუგოსლავიის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის ნაწილებმა საბჭოთა არმიის აქტიური მონაწილეობით 20 ოქტომბერს გაათავისუფლეს ბელგრადი. 1944 გერმანიის დამპყრობთაგან გათავისუფლდა ნორვეგიის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის რაიონი. 1945 დასაწყისისანაცს ფაშისტური გეისმანია ეკონომიური და სამხედრო რესურსები გამოიფიტა. 1944 შუა ხანიდან ნედლეულის ძირითადი წყაროების დაკარგვის გამო სწრაფად ეცემოდა სამხედრო წარმოება. მიუხედავად ამმათტოვას ანტიჰიტლერულ კოალიციაში განხეთქილების იმედი ჰთქონდა და ომის გაჭიანურებას ცდნენლობდა. 1944 წლის 16 დეკემბერს ფაშისტურმა ჯარებმა დაიწყეს კონტრშეტევა არდენში. ინგლის-ამერიკის მთავრობებმა საბჭოთა მთავრობას სთხოვეს აღმოსავლეთ ფრონტზე შეტევის დაჩქარება. ვისლა-ოდერის ოპერაციის მსვლელობაში საბჭოთა ჯარებმა გაანადგურეს გერმასტთა დაჯგუფება ვისლასა და ოდერს შორის, გაანადგურეს 35 დივიზია და მძიმე ზარალი მიაყენეს 25 დივიზიას. აღმოსავლეთ პრუსიის ოპერაციის ( 1945)დროს განადგურდა გერმანელთა 25 დივიზია და მძიმე ზარალი განიცადა 12 დივიზიამ. საბჭოთა ჯარებმა იერიშით აიღეს კენიგსბერგი. 1945 წლის თებერვალ-აპრილის I ნახევარში გაანადგურეს მტრის მსხვილი დაჯგუფებები აღმოსავლეთ პომერანიასა და სილეზიაში, გაათავისუფლეს ბალტიის ზღვის სანაპირო დანციგიდან ოდერამდე. გერმანიის წინააღმდეგ მოქმედების კოორდინაციისათვის და ევროპაში ომის შემდეგ წესრიგის დამყარების საკითხებთან დაკავშირებით 1945 წლის 4-11 თებერვალს იალტაში შედგა სსრკ-ის, აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის ხელმძღვანელთა კონფერენცია (ყირიმის კონფერენცია 1945).

გამარჯვების დროშა რაიხსტაგზე
ფაშისტური გერმანიის წინააღმდეგობის უკანასკნელი ცენტრი ბერლინი იყო. 16 აპრილს დაიწყო გრანდიოზული ბერლინის ოპერაცია (1945). ჰიტლერის თვითმკვლელობის შემდეგ (30 აპრილი) ადმირალ დენიცის მეთაურობით შეიქმნა მთავრობა, რომელიც წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლის გაგრძელებას ცდილობდა. 6-11 მაისს საბჭოთა არმიებმა ჩაატარეს პრაღის ოპერაცია (1945). ფართო ფრონტით შეტევის შედეგად საბჭოთა შეიარაღებულმა ძალებმა დაასრულეს ცენტრალური და სამხრეთ-აღმოსავლეთის ევროპის ქვეყნების გათავისუფლება. 4 მაისს ხელმოწერილ იქნა აქტი გერმანელთა ჯარების დანებების შესახებ ნიდერლანდში, ჩრდილოეთ-დასავლეთ გერმანიაში, შლეზვიგ-ჰოლშტაინსა და დანიაში. 5 მაისს დანებდნენ ფაშისტური ჯარები სამხრეთ და დასავლეთ ავსტრიაში, ბავარიაში, ტიროლში და სხვა რაიონებში. 8 მაისს, შუაღამისას საბჭოთა ჯარების მიერ დაკავებული კარლსჰორსტის გარეუბანში გერმანიის უმაღლესი მთავარსარდლობის წარმომადგენლებმა ფელდმარშალ ვ. კაიტელის მეთაურობით ხელი მოაწერეს აქტს ფაშისტური გერმანიის შეიარაღებული ძალების უსიტყვო კაპიტულაციის შესახებ. უსიტყვო კაპიტულაცია საბჭოთა მთავრობის დავალებით მიიღო საბჭოთა კავშირის მარშალმა გ. ჟუკოვმა აშშ-ის, დიდი ბრიტანეთისა და საფრანგეთის წარმომადგენლებთან ერთად.

## ომის დასასრული ევროპაში (1945)

ჰიტლარის სიკვდილის შემდეგ გროსადმირალი კარლ დენიცი 1 მაისს ფიურერის ანდერძისამებრ გერმანიის რაიხსპრეზიდენტი გახდა. დიონიცს სურდა გერმანელი მეომრები დასავლელ მოკავშირეებს ჩაბარებოდნენ ტყვედ, რათა თავი დაეხსნათ სსრკ-ის შურისძიებისაგან. ამისათვის მან გამოაცხადა, რომ აღმოსავლეთ ფრონტზე ბრძოლა გრძელდებოდა. 2 მაისს დიონიცმა თავისი შტაბი ჯერ კიდევ გერმანელთა ხელში მყოფ ქალაქ ფლენსბურგში განათავსა და შეადგინა მთავრობა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა რაიხის ფინანსთა მინისტრი გრაფი შვერინ ფონ კროზიგკი.

4 მაისს ნორვეგიაში ბრიტანელთა წინააღმდეგ მებრძოლმა „ვერმახტის“ შენაერთებმა, რომელთაც ხელმძღვანელობდათ „კრიგსმარინეს“ ახლად დანიშნული მეთაური გენერალ-ადმირალი ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი კაპიტულაცია გამოაცხადეს. 7 მაისს გენერალ-პოლკოვნიკმა ალფრედ იოდლმა რეიმსში ხელი მოაწერა დასავლელი მოკავშირეების წინაშე გერმანიის უსიტყვო კაპიტულაციას. მომდევნო დღეს ბერლინ-კარლსჰორტში იგივე გააკეთა ოღონდ ამჯერად სსრკ-ის წინაშე გენერალ-ფელდმარშალმა ვილჰელმ კაიტეკმა. 9 მაისს გერმანიის სრული კაპიტულაცია ძალაში შევიდა.

მიუხედავად კაპიტულაცია გერმანელთა ხელში იყო ფრანგული ქალაქები: ბრესტი, ლა-როშელი, ლორიანი და სენ-ნაზერი, ასევე ავსტრიის ნაწილი, შლეზვიგ-ჰოლშტაინი და ბოჰემია. ამ უკანასკნელიდან 2 მილიონმა ჯარისკაცმა გაასწრო წითელი არმიის მოსვლას და დასავლელ მოკავშირეებს ჩაბარდა ტყვედ.

### მეორე მსოფლიო ომის მეხუთე პერიოდი (9 მაისი - 2 სექტემბერი 1945)

პოტსდამის კონფერენცია
ატომური ბომბი ნაგასაკიში
აგრესიულ სახელმწიფოთა კოალიციიდან, რომელმაც მეორე მსოფლიო ომი გააჩაღა, 1945 მაისში ბრძოლას მხოლოდ იაპონია განაგრძობდა. 17 ივლისიდან - 2 აგვისტომდე შედგა სსრკ-ის (დელეგაციის მეთაური ი. სტალინი), აშშ-ის (დელეგაციის მეთაური ჰ. ტრუმენი) და დიდი ბრიტანეთის (დელეგაციის მეთაური უ. ჩერჩილი, 28 ივლისიდან — კ. ეტლი) მთავრობათა მეთაურების პოტსდამის კონფერენცია (1945), მიიღეს გადაწყვეტილება გერმანიის დემილიტარიზაციის, დენაციფიკაციისა და დემოკრატიული გარდაქმნის შესახებ. დიდი ბრიტანეთის, აშშ-ისა და ჩინეთის მთავრობებმა წაუყენეს იაპონიას კაპიტულაციის კონკრეტული პირობები, რომლებიც იაპონიის მთავრობამ უარყო, სსრკ-მა, რომელმაც 1945 აპრილში მოახდინა სსრკ-იაპონიის ნეიტრალიტეტის შესახებ პაქტის დენონსირება, დაადასტურა მზადყოფნა ჩაბმულიყო ომში იაპონიის წინააღმდეგ.

6 აგვისტოსა და 9 აგვისტოს აშშ-მა ატომური ბომბები ჩამოაგდო ჰიროსიმასა და ნაგასაკიში, რის შედეგადაც დაიხოცა და დასახიჩრდა 1/4 მლნ-მდე მშვიდობიანი მცხოვრები. 8 აგვისტოს სსრკ-მა ომი გამოუცხადა იაპონიას. 9 აგვისტოს საბჭოთა შეიარაღებულმა ძალებმა დაიწყეს საომარი მოქმედება მანჯურიაში განლაგებული იაპონელთა კვანტუნის არმიის (1,2 მლნ. კაცი) წინააღმდეგ. 10 აგვისტოს იაპონიის წინააღმდეგ ომში ჩაება მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკაც. საბჭოთა ჯარებმა სწრაფი შეტევით მოკლე დროში გაანადგურეს კვანტუნის არმია და გაათავისუფლეს ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ჩინეთის ნაწილი, ჩრდილოეთ კორეა, კუნძული სახალინი და კურილიის კუნძულები. გათავისუფლებული მანჯურია ეკონომიკურად ჩინეთის ერთ-ერთი ყველაზე განვითარებული რაიონი, გადაიქცა ჩინეთის რევ. ძალების სამხედრო-სტრატეგიულ პლაცდარმად. იაპონიის უსიტყვო კაპიტულაციით 1945 წლის 2 სექტემბერს დასრულდა მეორე მსოფლიო ომი.

### მეორე მსოფლიო ომის შედეგები

მეორე მსოფლიო ომმა უდიდესი გავლენა იქონია კაცობრიობის ბედზე. გერმანია, იტალია და იაპონია გარკვეული ხნით გამოეთიშნენ მსოფლიოს, როგორც ძლიერი სახელმწიფოები. ევროპაში გადამწყვეტი როლი აშშ-ს და მსოფლიოში ახლად გაბატონებულ სსრკ-ს ჰქონდათ მას შემდეგ, რაც 1940 გერმანიამ საფრანგეთი დაიპყრო, ხოლო დიდი ბრიტანეთი უძლური იყო დაემარცხებინა გერმანია. ომში მონაწილეობდა 72 სახელმწიფო (დედამიწის მოსახლეობის 80 %). ბრძოლები მიმდინარეობდა 40 სახელმწიფოს ტერიტორიაზე. შეიარაღებულ ძალებში მობილიზებულ იქნა 110 მლნ. კაცი. დაიღუპა 62 მლნ. კაცი (სსრკ — 27 მლნ., გერმანია — 5,25 მლნ., პოლონეთი — 4,5-6 მლნ., იუგოსლავია — 1,7 მლნ., იაპონია — 1,8 მლნ., აშშ — 318 000, დიდი ბრიტანეთი — 386 000, საფრანგეთი — 810 000, იტალია — 330 000, რუმინეთი — 378 000, უნგრეთი — 420 000, ფინეთი — 84 000), სამხედრო ხარჯები და ზარალი 4 ტრილიონ დოლარს შეადგენდა.

ომს თან სდევდა საშინელი ნგრევა. განადგურდა ათიათასობით ქალაქი და სოფელი, უბედურება თავს დაატყდა ათეულობით მლნ. ადამიანს. ამ ომში საბოლოოდ განადგურდა ნაციზმი და ფაშიზმი, როგორც საერთაშორისო იმპერიალიზმის დამკვრელი ძალა. ანტიჰიტლერული კოალიციის გადამწყვეტმა გამარჯვებამ ხელი შეუწყო რევოლუციურ გარდაქმნებს მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში. მეორე მსოფლიო ომის შედეგებმა გაადვილა და დააჩქარა მთელ რიგ ქვეყნებში სახალხო-დემოკრატიული და სოციალისტური რევოლუციების გამარჯვება. დამყარდა მსოფლიოში ახალი პოლიტიკური და სამართლებრივი წესრიგი.

მეორე მსოფლიო ომი წარმოადგენს უდიდეს ეტაპს სამხედრო ხელოვნების განვითარების ისტორიაში.

## მნიშვნელოვანი მოვლენები

**1939 წ 23 აგვისტო — „მოლოტოვ-რიბენტროპის“ ზავი.
* 1 სექტემბერი — გერმანიის თავდასხვა პოლონეთზე.
* 3 სექტემბერი — გერმანიას ომი გამოუცხადა ინგლისმა და საფრანგეთმა.
* 16 სექტემბერი — ნაცისტებმა ალყა შემოარტყეს ვარშავას.
* 17 სექტემბერი — „უცნაური ომი“ საფრანგეთ-ინგლისისა გერმანიასთან.
* მარტი — გერმანიამ დაიპყრო ჩეხოსლოვაკიის დარჩენილი ნაწილი.
* 22 მარტი — გერმანიამ დაიკავა ლიტვის კუთვნილი ქალაქი მემელი.
* 2 ოქტომბერი — პოლონეთის არმიის დარჩენილმა ნაწილმა იარაღი დაყარა.
* გერმანიასა და იტალიას შორის დაიდო ახალი ხელშეკრულება ურთიერთობების შესახებ.

**1940 წ 9 აპრილი — გერმანელები შეიჭრნენ დანიასა და ნორვეგიაში.
* 10 მაისი — გერმანიის საფრანგეთზე თავდასხმა.
* 24 ივნისი: საფრანგეთსა და იტალიას შორის ზავი დაიდო.
* აგვისტო — ლიტვა, ლატვია და ესტონეთი იძულებით შევიდა საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში.
* სსრკ-მ რუმინეთისგან წაართვა ბესარაბია და ბუკოვინა.

**1941 წ აპრილი — გერმანიის ბულგარეთზე თავდასხმა.
* 7 დეკემბერი — იაპონიამ დაარტყა ამერიკას.
* მარტი — აშშ-ს კონგრესმა მიიღო კანონი ლენდ-ლიზის შესახებ.
* გერმანიის რუსეთზე თავდასხმა.

**1942 წ 1 იანვარი — მოხდა ტერიტორიების განაწილება.
* 26 ქვეყნის გაერთიანება.
* ომის ძირეული გარდატეხა.

**1943 წ 5 ივლისი ბრძოლები კურსკის შვერილზე დაიწყო გერმანელთა შეტევით.
* ივლისი ინგლის-აშშ ჯარებმა დაამარცხეს იტალია-გერმანიის ძალები ჩრდილოეთ აფრიკაში.
* დეკემბერი — ირანის დედაქალაქ თეირანში შეიკრიბნენ ანტიჰიტლერულ კოალიციაში გაერთიანებული სამი ძირითადი ქვეყნის, აშშ, სსრკ და დიდი ბრიტანეთის ლიდერები — ფ. რუზველტი, ი. სტალინი და უ. ჩერჩილი.

**1944 წ 18 აგვისტო — საფრანგეთის წინააღმდეგობის მოძრაობამ დაიწყო ანტინაცისტური აჯანყება პარიზში.
* შეთქმულება მოაწყეს ჰიტლერის წინააღმდეგ.
* ზაფხულისათვის საბჭოთა არმიამ გაათავისუფლა მტრის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიების 3/4 ნაწილი.

**1945 წ იანვარი — შეტევაზე გადასული საბჭოთა ძალები შევიდნენ გერმანიის ტერიტორიაზე.
* 8 მაისი — გერმანიის კაპიტულაცია.
* 9 მაისი — დიდი სამამულო ომის დასასრული.
* 2 სექტემბერი — იაპონიის კაპიტულაცია, მეორე მსოფლიო ომის დასასრული.

## ლიტერატურა

* *სიმონიძე გ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 583.
* *Adamthwaite, Anthony P.*, The Making of the Second World War, ნიუ-იორკი: Routledge, 1992, ISBN 978-0-415-90716-3.
* Anderson, Irvine H. Jr. (1975). „The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex“. *The Pacific Historical Review*. **44** (2): 201–31. doi:10.2307/3638003. JSTOR 3638003.
* Applebaum, Anne (2003). *Gulag: A History of the Soviet Camps*. London:  Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9322-6.
* Applebaum, Anne (2012). *Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56*. London:  Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9868-9.
* Bacon, Edwin (1992). „Glasnost' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II“. *Soviet Studies*. **44** (6): 1069–86. doi:10.1080/09668139208412066. JSTOR 152330.
* Badsey, Stephen (1990). *Normandy 1944: Allied Landings and Breakout*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-0-85045-921-0.
* Balabkins, Nicholas (1964). *Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948*. New Brunswick, NJ:  Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-0449-0.
* Barber, John; Harrison, Mark (2006) „Patriotic War, 1941–1945“, რედ. Ronald Grigor Suny: *The Cambridge History of Russia*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 217–42. ISBN 978-0-521-81144-6.
* Barker, A.J. (1971). *The Rape of Ethiopia 1936*. New York:  Ballantine Books. ISBN 978-0-345-02462-6.
* Beevor, Antony (1998). *Stalingrad*. New York:  Viking. ISBN 978-0-670-87095-0.
* Beevor, Antony (2012). *The Second World War*. London:  Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-84497-6.
* Belco, Victoria (2010). *War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948*. Toronto:  University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-9314-1.
* Bellamy, Chris T. (2007). *Absolute War: Soviet Russia in the Second World War*. New York:  Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-375-41086-4.
* Ben-Horin, Eliahu (1943). *The Middle East: Crossroads of History*. New York:  W.W. Norton.
* Berend, Ivan T. (1996). *Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery*. Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-55066-6.
* Bernstein, Gail Lee (1991). *Recreating Japanese Women, 1600–1945*. Berkeley & Los Angeles:  University of California Press. ISBN 978-0-520-07017-2.
* Bilhartz, Terry D.; Elliott, Alan C. (2007) *Currents in American History: A Brief History of the United States*. Armonk, NY:  M.E. Sharpe. ISBN 978-0-7656-1821-4.
* Bilinsky, Yaroslav (1999). *Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine*. Westport, CT:  Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-96363-7.
* Bix, Herbert P. (2000). *Hirohito and the Making of Modern Japan*. New York:  HarperCollins. ISBN 978-0-06-019314-0.
* Black, Jeremy (2003). *World War Two: A Military History*. Abingdon & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-30534-1.
* Blinkhorn, Martin (2006). *Mussolini and Fascist Italy*, 3rd, Abingdon & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-26206-4.
* Bonner, Kit; Bonner, Carolyn (2001) *Warship Boneyards*. Osceola, WI:  MBI Publishing Company. ISBN 978-0-7603-0870-7.
* Borstelmann, Thomas (2005). „The United States, the Cold War, and the colour line“, *Origins of the Cold War: An International History*, 2nd, Abingdon & New York:  Routledge,   გვ. 317–32. ISBN 978-0-415-34109-7.
* Bosworth, Richard; Maiolo, Joseph (2015) *The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology*, The Cambridge History of the Second World War (3 vol) (en). Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 313–14.  დაარქივებული 20 August 2016[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* Brayley, Martin J. (2002). *The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-238-8.
* British Bombing Survey Unit (1998). *The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945*. London & Portland, OR:  Frank Cass Publishers. ISBN 978-0-7146-4722-7.
* Brody, J. Kenneth (1999). *The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936*. New Brunswick, NJ:  Transaction Publishers. ISBN 978-0-7658-0622-2.
* Brown, David (2004). *The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940*. London & New York:  Frank Cass. ISBN 978-0-7146-5461-4.
* Buchanan, Tom (2006). *Europe's Troubled Peace, 1945–2000*. Oxford & Malden, MA:  Blackwell Publishing. ISBN 978-0-631-22162-3.
* Bueno de Mesquita, Bruce; Smith, Alastair; Siverson, Randolph M.; Morrow, James D. (2003) *The Logic of Political Survival*. Cambridge, MA:  MIT Press. ISBN 978-0-262-02546-1.
* Bull, Martin J.; Newell, James L. (2005) *Italian Politics: Adjustment Under Duress*.  Polity. ISBN 978-0-7456-1298-0.
* Bullock, Alan (1990). *Hitler: A Study in Tyranny*. London:  Penguin Books. ISBN 978-0-14-013564-0.
* Burcher, Roy; Rydill, Louis (1995) *Concepts in Submarine Design*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 268. DOI:10.1115/1.2895927. ISBN 978-0-521-55926-3.
* Busky, Donald F. (2002). *Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas*. Westport, CT:  Praeger Publishers. ISBN 978-0-275-97733-7.
* Canfora, Luciano (2006). *Democracy in Europe: A History*. Oxford & Malden MA:  Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-1131-7.
* Cantril, Hadley (1940). „America Faces the War: A Study in Public Opinion“. *Public Opinion Quarterly*. **4** (3): 387–407. doi:10.1086/265420. JSTOR 2745078.
* Chang, Iris (1997). *The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II*. New York:  Basic Books. ISBN 978-0-465-06835-7.
* Christofferson, Thomas R.; Christofferson, Michael S. (2006) *France During World War II: From Defeat to Liberation*. New York:  Fordham University Press. ISBN 978-0-8232-2562-0.
* Chubarov, Alexander (2001). *Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras*. London & New York:  Continuum. ISBN 978-0-8264-1350-5.
* Ch'i, Hsi-Sheng (1992). „The Military Dimension, 1942–1945“, *China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45*. Armonk, NY:  M.E. Sharpe,   გვ. 157–84. ISBN 978-1-56324-246-5.
* Cienciala, Anna M. (2010). „Another look at the Poles and Poland during World War II“. *The Polish Review*. **55** (1): 123–43. JSTOR 25779864.
* Clogg, Richard (2002). *A Concise History of Greece*, 2nd, Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80872-9.
* Coble, Parks M. (2003). *Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945*. Berkeley & Los Angeles:  University of California Press. ISBN 978-0-520-23268-6.
* Collier, Paul (2003). *The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-539-6.
* Collier, Martin; Pedley, Philip (2000) *Germany 1919–45*. Oxford:  Heinemann. ISBN 978-0-435-32721-7.
* Commager, Henry Steele (2004). *The Story of the Second World War*.  Brassey's. ISBN 978-1-57488-741-9.
* Coogan, Anthony (1993). „The Volunteer Armies of Northeast China“. *History Today*. **43**. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 May 2012. ციტირების თარიღი: 6 May 2012.
* Cook, Chris; Bewes, Diccon (1997) *What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History*. London:  UCL Press. ISBN 978-1-85728-532-1.
* (2001) *The Reader's Companion to Military History*. Boston:  Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-618-12742-9.
* Darwin, John (2007). *After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000*. London:  Penguin Books. ISBN 978-0-14-101022-9.
* Davies, Norman (2006). *Europe at War 1939–1945: No Simple Victory*. London:  Macmillan,   გვ. ix+544 pages. ISBN 978-0-333-69285-1. OCLC 70401618.
* (2001) *The Oxford Companion to World War II*. Oxford:  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860446-4.
* DeLong, J. Bradford; Eichengreen, Barry (1993) „The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program“, რედ. Rudiger Dornbusch: *Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today*. Cambridge, MA:  MIT Press,   გვ. 189–230. ISBN 978-0-262-04136-2.
* Dower, John W. (1986). *War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War*. New York:  Pantheon Books. ISBN 978-0-394-50030-0.
* Drea, Edward J. (2003). *In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army*. Lincoln, NE:  University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-6638-4.
* de Grazia, Victoria; Paggi, Leonardo (Autumn 1991). „Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944“. *Cardozo Studies in Law and Literature*. **3** (2): 153–69. doi:10.1525/lal.1991.3.2.02a00030. JSTOR 743479.
* Dunn, Dennis J. (1998). *Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow*. Lexington, KY:  University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-2023-2.
* Eastman, Lloyd E. (1986). „Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945“, რედ. John K. Fairbank: *The Cambridge History of China*. Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24338-4.
* Ellman, Michael (2002). „Soviet Repression Statistics: Some Comments“ (PDF). *Europe-Asia Studies*. **54** (7): 1151–1172. doi:10.1080/0966813022000017177. JSTOR 826310. S2CID 43510161. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 22 November 2012. Copy
* ———; Maksudov, S. (1994). „Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note“ (PDF). *Europe-Asia Studies*. **46** (4): 671–80. doi:10.1080/09668139408412190. JSTOR 152934. PMID 12288331. დაარქივებულია (PDF) ორიგინალიდან — 13 February 2022. ციტირების თარიღი: 17 February 2022.
* Emadi-Coffin, Barbara (2002). *Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance*. London & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-19540-9.
* Erickson, John (2001). „Moskalenko“, *Stalin's Generals*. London:  Phoenix Press,   გვ. 137–54. ISBN 978-1-84212-513-7.
* Erickson, John (2003). *The Road to Stalingrad*. London:  Cassell Military. ISBN 978-0-304-36541-8.
* Evans, David C.; Peattie, Mark R. (2012) *Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy*. Annapolis, MD:  Naval Institute Press. ISBN 978-1-59114-244-7.
* Evans, Richard J. (2008). *The Third Reich at War*. London:  Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9742-2.
* Fairbank, John King; Goldman, Merle (2006) *China: A New History*, 2nd, Cambridge:  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01828-0.
* Farrell, Brian P. (1993). „Yes, Prime Minister: Barbarossa, Whipcord, and the Basis of British Grand Strategy, Autumn 1941“. *Journal of Military History*. **57** (4): 599–625. doi:10.2307/2944096. JSTOR 2944096.
* Ferguson, Niall (2006). *The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West*.  Penguin. ISBN 978-0-14-311239-6.
* Forrest, Glen; Evans, Anthony; Gibbons, David (2012) *The Illustrated Timeline of Military History*. New York:  The Rosen Publishing Group. ISBN 978-1-4488-4794-5.
* Förster, Jürgen (1998). „Hitler's Decision in Favour of War“, რედ. Horst Boog: *Germany and the Second World War*. Oxford:  Clarendon Press,   გვ. 13–52. ISBN 978-0-19-822886-8.
* Förster, Stig; Gessler, Myriam (2005) „The Ultimate Horror: Reflections on Total War and Genocide“, რედ. Roger Chickering: *A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 53–68. ISBN 978-0-521-83432-2.
* Frei, Norbert (2002). *Adenauer's Germany and the Nazi Past: The Politics of Amnesty and Integration*. New York:  Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11882-8.
* (2004) *The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945*. London:  Conway Maritime Press. ISBN 978-0-85177-953-9.
* Garver, John W. (1988). *Chinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism*. New York:  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-505432-3.
* Gilbert, Martin (1989). *Second World War*. London:  Weidenfeld and Nicolson. ISBN 978-0-297-79616-9.
* Glantz, David M..  (1986)Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943. Command and General Staff College.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 მარტი 2008. ციტირების თარიღი: 15 July 2013
* Glantz, David M. (1989). *Soviet Military Deception in the Second World War*. Abingdon & New York:  Frank Cass. ISBN 978-0-7146-3347-3.
* Glantz, David M. (1998). *When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler*. Lawrence, KS:  University Press of Kansas. ISBN 978-0-7006-0899-7.
* Glantz, David M..  (2001)The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 9 ივლისი 2011. ციტირების თარიღი: 6 ოქტომბერი 2022.
* Glantz, David M. (2002). *The Battle for Leningrad: 1941–1944*. Lawrence, KS:  University Press of Kansas. ISBN 978-0-7006-1208-6.
* Glantz, David M..  (2005)August Storm: The Soviet Strategic Offensive in Manchuria. Command and General Staff College.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2 მარტი 2008. ციტირების თარიღი: 15 July 2013
* Goldstein, Margaret J. (2004). *World War II: Europe*. Minneapolis:  Lerner Publications. ISBN 978-0-8225-0139-8.
* Gordon, Andrew (2004). „The greatest military armada ever launched“, რედ. Jane Penrose: *The D-Day Companion*. Oxford:  Osprey Publishing,   გვ. 127–144. ISBN 978-1-84176-779-6.
* Gordon, Robert S.C. (2012). *The Holocaust in Italian Culture, 1944–2010*. Stanford, CA:  Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-6346-2.
* Grove, Eric J. (1995). „A Service Vindicated, 1939–1946“, რედ. J.R. Hill: *The Oxford Illustrated History of the Royal Navy*. Oxford:  Oxford University Press,   გვ. 348–80. ISBN 978-0-19-211675-8.
* Hane, Mikiso (2001). *Modern Japan: A Historical Survey*, 3rd, Boulder, CO:  Westview Press. ISBN 978-0-8133-3756-2.
* Hanhimäki, Jussi M. (1997). *Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution"*. Kent, OH:  Kent State University Press. ISBN 978-0-87338-558-9.
* Harris, Sheldon H. (2002). *Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up*, 2nd, London & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-93214-1.
* Harrison, Mark (1998). „The economics of World War II: an overview“, რედ. Mark Harrison: *The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 1–42. ISBN 978-0-521-62046-8.
* Hart, Stephen; Hart, Russell; Hughes, Matthew (2000) *The German Soldier in World War II*. Osceola, WI:  MBI Publishing Company. ISBN 978-1-86227-073-2.
* Hauner, Milan (1978). „Did Hitler Want a World Dominion?“. *Journal of Contemporary History*. **13** (1): 15–32. doi:10.1177/002200947801300102. JSTOR 260090. S2CID 154865385.
* Healy, Mark (1992). *Kursk 1943: The Tide Turns in the East*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-85532-211-0.
* Hearn, Chester G. (2007). *Carriers in Combat: The Air War at Sea*. Mechanicsburg, PA:  Stackpole Books. ISBN 978-0-8117-3398-4.
* Hempel, Andrew (2005). *Poland in World War II: An Illustrated Military History*. New York:  Hippocrene Books. ISBN 978-0-7818-1004-3.
* Herbert, Ulrich (1994). „Labor as spoils of conquest, 1933–1945“, რედ. David F. Crew: *Nazism and German Society, 1933–1945*. London & New York:  Routledge,   გვ. 219–73. ISBN 978-0-415-08239-6.
* Herf, Jeffrey (2003). „The Nazi Extermination Camps and the Ally to the East. Could the Red Army and Air Force Have Stopped or Slowed the Final Solution?“. *Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History*. **4** (4): 913–30. doi:10.1353/kri.2003.0059. S2CID 159958616.
* Hill, Alexander (2005). *The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941–1944*. London & New York:  Frank Cass. ISBN 978-0-7146-5711-0.
* Holland, James (2008). *Italy's Sorrow: A Year of War 1944–45*. London:  HarperPress. ISBN 978-0-00-717645-8.
* Hosking, Geoffrey A. (2006). *Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union*. Cambridge:  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02178-5.
* Howard, Joshua H. (2004). *Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953*. Stanford, CA:  Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-4896-4.
* Hsu, Long-hsuen; Chang, Ming-kai (1971) *History of The Sino-Japanese War (1937–1945)*, 2nd,  Chung Wu Publishers.
* *Ingram, Norman; Brian J. Reilly; Lawrence D. Kritzman*, Pacifism // The Columbia History Of Twentieth-Century French Thought, New York: Columbia University Press, 2006. — გვ. 76–78, ISBN 978-0-231-10791-4.
* Iriye, Akira (1981). *Power and Culture: The Japanese-American War, 1941–1945*. Cambridge, MA:  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-69580-1.
* Jackson, Ashley (2006). *The British Empire and the Second World War*. London & New York:  Hambledon Continuum. ISBN 978-1-85285-417-1.
* Joes, Anthony James (2004). *Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency*. Lexington:  University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-2339-4.
* Jowett, Philip S. (2001). *The Italian Army 1940–45, Volume 2: Africa 1940–43*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-85532-865-5.
* Jowett, Philip S.; Andrew, Stephen (2002) *The Japanese Army, 1931–45*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-353-8.
* Jukes, Geoffrey (2001). „Kuznetzov“, რედ. Harold Shukman: *Stalin's Generals*. London:  Phoenix Press,   გვ. 109–16. ISBN 978-1-84212-513-7.
* Kantowicz, Edward R. (1999). *The Rage of Nations*. Grand Rapids, MI:  William B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-4455-2.
* Kantowicz, Edward R. (2000). *Coming Apart, Coming Together*. Grand Rapids, MI:  William B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-4456-9.
* Keeble, Curtis (1990). „The historical perspective“, რედ. Alex Pravda: *Soviet-British Relations Since the 1970s*. Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-37494-1.
* Keegan, John (1997). *The Second World War*. London:  Pimlico. ISBN 978-0-7126-7348-8.
* Kennedy, David M. (2001). *Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945*.  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-514403-1.
* Kennedy-Pipe, Caroline (1995). *Stalin's Cold War: Soviet Strategies in Europe, 1943–56*. Manchester:  Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-4201-0.
* Kershaw, Ian (2001). *Hitler, 1936–1945: Nemesis*. New York:  W.W. Norton. ISBN 978-0-393-04994-7.
* Kershaw, Ian (2007). *Fateful Choices: Ten Decisions That Changed the World, 1940–1941*. London:  Allen Lane. ISBN 978-0-7139-9712-5.
* Kitson, Alison (2001). *Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival*. Oxford:  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-913417-5.
* Klavans, Richard A.; Di Benedetto, C. Anthony; Prudom, Melanie J. (1997). „Understanding Competitive Interactions: The U.S. Commercial Aircraft Market“. *Journal of Managerial Issues*. **9** (1): 13–361. JSTOR 40604127.
* Kleinfeld, Gerald R. (1983). „Hitler's Strike for Tikhvin“. *Military Affairs*. **47** (3): 122–128. doi:10.2307/1988082. JSTOR 1988082.
* Koch, H.W. (1983). „Hitler's 'Programme' and the Genesis of Operation 'Barbarossa'“. *The Historical Journal*. **26** (4): 891–920. doi:10.1017/S0018246X00012747. JSTOR 2639289. S2CID 159671713.
* Kolko, Gabriel (1990). *The Politics of War: The World and United States Foreign Policy, 1943–1945*. New York:  Random House. ISBN 978-0-679-72757-6.
* Laurier, Jim (2001). *Tobruk 1941: Rommel's Opening Move*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-092-6.
* Lee, En-han (2002). „The Nanking Massacre Reassessed: A Study of the Sino-Japanese Controversy over the Factual Number of Massacred Victims“, რედ. Robert Sabella: *Nanking 1937: Memory and Healing*. Armonk, NY:  M.E. Sharpe,   გვ. 47–74. ISBN 978-0-7656-0816-1.
* (2010) *The Cambridge History of the Cold War*. Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-83938-9.  in 3 volumes.
* Levine, Alan J. (1992). *The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945*. Westport, CT:  Praeger. ISBN 978-0-275-94319-6.
* Lewis, Morton (1953). „Japanese Plans and American Defenses“, *The Fall of the Philippines*. Washington, DC:  US Government Printing Office.  დაარქივებული 8 January 2012[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* Liberman, Peter (1996). *Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies*. Princeton, NJ:  Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02986-3.
* Liddell Hart, Basil (1977). *History of the Second World War*, 4th, London:  Pan. ISBN 978-0-330-23770-3.
* Lightbody, Bradley (2004). *The Second World War: Ambitions to Nemesis*. London & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-22404-8.
* Lindberg, Michael; Todd, Daniel (2001) *Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present*. Westport, CT:  Praeger. ISBN 978-0-275-96486-3.
* Lowe, C.J.; Marzari, F. (2002) *Italian Foreign Policy 1870–1940*. London:  Routledge. ISBN 978-0-415-26681-9.
* Lynch, Michael (2010). *The Chinese Civil War 1945–49*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-671-3.
* Maddox, Robert James (1992). *The United States and World War II*. Boulder, CO:  Westview Press. ISBN 978-0-8133-0437-3.
* Maingot, Anthony P. (1994). *The United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship*. Boulder, CO:  Westview Press. ISBN 978-0-8133-2241-4.
* Mandelbaum, Michael (1988). *The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries*.  Cambridge University Press,   გვ. 96. ISBN 978-0-521-35790-6.
* Marston, Daniel (2005). *The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-882-3.
* *Masaya, Shiraishi*, Japanese Relations with Vietnam, 1951–1987, Ithaca, NY: SEAP Publications, 1990, ISBN 978-0-87727-122-2.
* May, Ernest R. (1955). „The United States, the Soviet Union, and the Far Eastern War, 1941–1945“. *Pacific Historical Review*. **24** (2): 153–74. doi:10.2307/3634575. JSTOR 3634575.
* Mazower, Mark (2008). *Hitler's Empire: Nazi Rule in Occupied Europe*. London:  Allen Lane. ISBN 978-1-59420-188-2.
* Milner, Marc (1990). „The Battle of the Atlantic“, *Decisive Campaigns of the Second World War*. Abingdon:  Frank Cass,   გვ. 45–66. ISBN 978-0-7146-3369-5.
* Milward, A.S. (1964). „The End of the Blitzkrieg“. *The Economic History Review*. **16** (3): 499–518. JSTOR 2592851.
* Milward, A.S. (1992). *War, Economy, and Society, 1939–1945*. Berkeley, CA:  University of California Press. ISBN 978-0-520-03942-1.
* Minford, Patrick (1993). „Reconstruction and the UK Postwar Welfare State: False Start and New Beginning“, რედ. Rudiger Dornbusch: *Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today*. Cambridge, MA:  MIT Press,   გვ. 115–38. ISBN 978-0-262-04136-2.
* Mingst, Karen A.; Karns, Margaret P. (2007) *United Nations in the Twenty-First Century*, 3rd, Boulder, CO:  Westview Press. ISBN 978-0-8133-4346-4.
* Miscamble, Wilson D. (2007). *From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War*. New York:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86244-8.
* Mitcham, Samuel W. (2007). *Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps*. Mechanicsburg, PA:  Stackpole Books. ISBN 978-0-8117-3413-4.
* Mitter, Rana (2014). *Forgotten Ally: China's World War II, 1937–1945*.  Mariner Books. ISBN 978-0-544-33450-2.
* Molinari, Andrea (2007). *Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84603-006-2.
* Murray, Williamson (1983). *Strategy for Defeat: The Luftwaffe, 1933–1945*. Maxwell Air Force Base, AL:  Air University Press. ISBN 978-1-4294-9235-5.
* Murray, Williamson; Millett, Allan Reed (2001) *A War to Be Won: Fighting the Second World War*. Cambridge, MA:  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-00680-5.
* Myers, Ramon; Peattie, Mark (1987) *The Japanese Colonial Empire, 1895–1945*. Princeton, NJ:  Princeton University Press. ISBN 978-0-691-10222-1.
* Naimark, Norman (2010) „The Sovietization of Eastern Europe, 1944–1953“, რედ. Melvyn P. Leffler: *The Cambridge History of the Cold War*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 175–97. ISBN 978-0-521-83719-4.
* Neary, Ian (1992). „Japan“, რედ. Martin Harrop: *Power and Policy in Liberal Democracies*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 49–70. ISBN 978-0-521-34579-8.
* Neillands, Robin (2005). *The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition*. Bloomington, IN:  Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34781-7.
* Neulen, Hans Werner (2000). *In the skies of Europe – Air Forces allied to the Luftwaffe 1939–1945*. Ramsbury, Marlborough, UK:  The Crowood Press. ISBN 1-86126-799-1.
* Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis (2000) *The Columbia Guide to the Holocaust*. New York:  Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11200-0.
* Overy, Richard (1994). *War and Economy in the Third Reich*. New York:  Clarendon Press. ISBN 978-0-19-820290-5.
* Overy, Richard (1995). *Why the Allies Won*. London:  Pimlico. ISBN 978-0-7126-7453-9.
* Overy, Richard (2004). *The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia*. New York:  W.W. Norton. ISBN 978-0-393-02030-4.
* Overy, Richard; Wheatcroft, Andrew (1999) *The Road to War*, 2nd, London:  Penguin Books. ISBN 978-0-14-028530-7.
* O'Reilly, Charles T. (2001). *Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945*. Lanham, MD:  Lexington Books. ISBN 978-0-7391-0195-7.
* Painter, David S. (2012). „Oil and the American Century“. *The Journal of American History*. **99** (1): 24–39. doi:10.1093/jahist/jas073.
* Padfield, Peter (1998). *War Beneath the Sea: Submarine Conflict During World War II*. New York:  John Wiley. ISBN 978-0-471-24945-0.
* Pape, Robert A. (1993). „Why Japan Surrendered“. *International Security*. **18** (2): 154–201. doi:10.2307/2539100. JSTOR 2539100. S2CID 153741180.
* Parker, Danny S. (2004). *Battle of the Bulge: Hitler's Ardennes Offensive, 1944–1945*, New, Cambridge, MA:  Da Capo Press. ISBN 978-0-306-81391-7.
* Payne, Stanley G. (2008). *Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II*. New Haven, CT:  Yale University Press. ISBN 978-0-300-12282-4.
* Perez, Louis G. (1998). *The History of Japan*. Westport, CT:  Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-30296-1.
* Petrov, Vladimir (1967). *Money and Conquest: Allied Occupation Currencies in World War II*. Baltimore, MD:  Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-0530-1.
* Polley, Martin (2000). *An A–Z of Modern Europe Since 1789*. London & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-18597-4.
* Portelli, Alessandro (2003). *The Order Has Been Carried Out: History, Memory, and Meaning of a Nazi Massacre in Rome*. Basingstoke & New York:  Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-8008-3.
* Preston, P. W. (1998). *Pacific Asia in the Global System: An Introduction*. Oxford & Malden, MA:  Blackwell Publishers. ISBN 978-0-631-20238-7.
* Prins, Gwyn (2002). *The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century*. London & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-36960-2.
* Radtke, K.W. (1997). „'Strategic' concepts underlying the so-called Hirota foreign policy, 1933–7“, რედ. Aiko Ikeo: *Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context*. London & New York:  Routledge,   გვ. 100–20. ISBN 978-0-415-14900-6.
* Rahn, Werner (2001). „The War in the Pacific“, რედ. Horst Boog: *Germany and the Second World War*. Oxford:  Clarendon Press,   გვ. 191–298. ISBN 978-0-19-822888-2.
* Ratcliff, R.A. (2006). *Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra, and the End of Secure Ciphers*. New York:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85522-8.
* Read, Anthony (2004). *The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle*. New York:  W.W. Norton. ISBN 978-0-393-04800-1.
* Read, Anthony; Fisher, David (2002) *The Fall Of Berlin*. London:  Pimlico. ISBN 978-0-7126-0695-0.
* Record, Jeffery (2005). *Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s*.  Diane Publishing,   გვ. 50. ISBN 978-1-58487-216-0.  დაარქივებული 11 April 2010[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* Rees, Laurence (2008). *World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West*. London:  BBC Books. ISBN 978-0-563-49335-8.
* Regan, Geoffrey (2004). *The Brassey's Book of Military Blunders*.  Brassey's. ISBN 978-1-57488-252-0.
* Reinhardt, Klaus (1992). *Moscow – The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42*. Oxford:  Berg. ISBN 978-0-85496-695-0.
* Reynolds, David (2006). *From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s*.  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928411-5.
* Rich, Norman (1992). *Hitler's War Aims, Volume I: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion*. New York:  W.W. Norton. ISBN 978-0-393-00802-9.
* Ritchie, Ella (1992). „France“, რედ. Martin Harrop: *Power and Policy in Liberal Democracies*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 23–48. ISBN 978-0-521-34579-8.
* Roberts, Cynthia A. (1995). „Planning for War: The Red Army and the Catastrophe of 1941“. *Europe-Asia Studies*. **47** (8): 1293–1326. doi:10.1080/09668139508412322. JSTOR 153299.
* Roberts, Geoffrey (2006). *Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953*. New Haven, CT:  Yale University Press. ISBN 978-0-300-11204-7.
* Roberts, J.M. (1997). *The Penguin History of Europe*. London:  Penguin Books. ISBN 978-0-14-026561-3.
* Ropp, Theodore (2000). *War in the Modern World*, Revised, Baltimore, MD:  Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-6445-2.
* Roskill, S.W. (1954). *The War at Sea 1939–1945, Volume 1: The Defensive*, History of the Second World War. United Kingdom Military Series. London:  HMSO.
* Ross, Steven T. (1997). *American War Plans, 1941–1945: The Test of Battle*. Abingdon & New York:  Routledge. ISBN 978-0-7146-4634-3.
* Rottman, Gordon L. (2002). *World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study*. Westport, CT:  Greenwood Press. ISBN 978-0-313-31395-0.
* Rotundo, Louis (1986). „The Creation of Soviet Reserves and the 1941 Campaign“. *Military Affairs*. **50** (1): 21–28. doi:10.2307/1988530. JSTOR 1988530.
* Salecker, Gene Eric (2001). *Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific*. Conshohocken, PA:  Combined Publishing. ISBN 978-1-58097-049-5.
* (2001) *The Marshall Plan Fifty Years Later*. London:  Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-333-92983-4.
* Schmitz, David F. (2000). *Henry L. Stimson: The First Wise Man*. Lanham, MD:  Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8420-2632-1.
* Schoppa, R. Keith (2011). *In a Sea of Bitterness, Refugees during the Sino-Japanese War*.  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05988-7.
* Sella, Amnon (1978). „"Barbarossa": Surprise Attack and Communication“. *Journal of Contemporary History*. **13** (3): 555–83. doi:10.1177/002200947801300308. JSTOR 260209. S2CID 220880174.
* ——— (1983). „Khalkhin-Gol: The Forgotten War“. *Journal of Contemporary History*. **18** (4): 651–87. JSTOR 260307.
* Senn, Alfred Erich (2007). *Lithuania 1940: Revolution from Above*. Amsterdam & New York:  Rodopi. ISBN 978-90-420-2225-6.
* Shaw, Anthony (2000). *World War II: Day by Day*. Osceola, WI:  MBI Publishing Company. ISBN 978-0-7603-0939-1.
* Shepardson, Donald E. (1998). „The Fall of Berlin and the Rise of a Myth“. *Journal of Military History*. **62** (1): 135–54. doi:10.2307/120398. JSTOR 120398.
* Shirer, William L. (1990). *The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany*. New York:  Simon & Schuster. ISBN 978-0-671-72868-7.
* Shore, Zachary (2003). *What Hitler Knew: The Battle for Information in Nazi Foreign Policy*. New York:  Oxford University Press. ISBN 978-0-19-518261-3.
* Slim, William (1956). *Defeat into Victory*. London:  Cassell. ISBN 978-0-304-29114-4.
* Smith, Alan (1993). *Russia and the World Economy: Problems of Integration*. London:  Routledge. ISBN 978-0-415-08924-1.
* Smith, J.W. (1994). *The World's Wasted Wealth 2: Save Our Wealth, Save Our Environment*.  Institute for Economic Democracy. ISBN 978-0-9624423-2-2.
* Smith, Peter C. (2002). *Pedestal: The Convoy That Saved Malta*, 5th, Manchester:  Goodall. ISBN 978-0-907579-19-9.
* Smith, David J.; Pabriks, Artis; Purs, Aldis; Lane, Thomas (2002) *The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania*. London:  Routledge. ISBN 978-0-415-28580-3.
* Smith, Winston; Steadman, Ralph (2004) *All Riot on the Western Front, Volume 3*.  Last Gasp. ISBN 978-0-86719-616-0.
* Snyder, Timothy (2010). *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin*. London:  The Bodley Head. ISBN 978-0-224-08141-2.
* Spring, D. W. (1986). „The Soviet Decision for War against Finland, 30 November 1939“. *Soviet Studies*. **38** (2): 207–26. doi:10.1080/09668138608411636. JSTOR 151203. S2CID 154270850.
* Steinberg, Jonathan (1995). „The Third Reich Reflected: German Civil Administration in the Occupied Soviet Union, 1941–4“. *The English Historical Review*. **110** (437): 620–51. doi:10.1093/ehr/cx.437.620. JSTOR 578338.
* Steury, Donald P. (1987). „Naval Intelligence, the Atlantic Campaign and the Sinking of the Bismarck: A Study in the Integration of Intelligence into the Conduct of Naval Warfare“. *Journal of Contemporary History*. **22** (2): 209–33. doi:10.1177/002200948702200202. JSTOR 260931. S2CID 159943895.
* Stueck, William (2010). „The Korean War“, რედ. Melvyn P. Leffler: *The Cambridge History of the Cold War*. Cambridge:  Cambridge University Press,   გვ. 266–87. ISBN 978-0-521-83719-4.
* Sumner, Ian; Baker, Alix (2001) *The Royal Navy 1939–45*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-195-4.
* Swain, Bruce (2001). *A Chronology of Australian Armed Forces at War 1939–45*. Crows Nest:  Allen & Unwin. ISBN 978-1-86508-352-0.
* Swain, Geoffrey (1992). „The Cominform: Tito's International?“. *The Historical Journal*. **35** (3): 641–63. doi:10.1017/S0018246X00026017. S2CID 163152235.
* Tanaka, Yuki (1996). *Hidden Horrors: Japanese War Crimes in World War II*. Boulder, CO:  Westview Press. ISBN 978-0-8133-2717-4.
* Taylor, A.J.P. (1961). *The Origins of the Second World War*. London:  Hamish Hamilton.
* Taylor, A.J.P. (1979). *How Wars Begin*. London:  Hamish Hamilton. ISBN 978-0-241-10017-2.
* Taylor, Jay (2009). *The Generalissimo: Chiang Kai-shek and the Struggle for Modern China*. Cambridge, MA:  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03338-2.
* Thomas, Nigel; Andrew, Stephen (1998) *German Army 1939–1945 (2): North Africa & Balkans*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-85532-640-8.
* Thompson, John Herd; Randall, Stephen J. (2008) *Canada and the United States: Ambivalent Allies*, 4th, Athens, GA:  University of Georgia Press. ISBN 978-0-8203-3113-3.
* Trachtenberg, Marc (1999). *A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945–1963*. Princeton, NJ:  Princeton University Press. ISBN 978-0-691-00273-6.
* Tucker, Spencer C.; Roberts, Priscilla Mary (2004) *Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History*.  ABC-CIO. ISBN 978-1-57607-999-7.
* Umbreit, Hans (1991). „The Battle for Hegemony in Western Europe“, რედ. P. S. Falla: *Germany and the Second World War*. Oxford:  Oxford University Press,   გვ. 227–326. ISBN 978-0-19-822885-1.
* United States Army (1986). *The German Campaigns in the Balkans (Spring 1941)*. Washington, DC:  Department of the Army.  დაარქივებული 29 July 2022[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* Waltz, Susan (2002). „Reclaiming and Rebuilding the History of the Universal Declaration of Human Rights“. *Third World Quarterly*. **23** (3): 437–48. doi:10.1080/01436590220138378. JSTOR 3993535. S2CID 145398136.
* Ward, Thomas A. (2010). *Aerospace Propulsion Systems*. Singapore:  John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-82497-9.
* Watson, William E. (2003). *Tricolor and Crescent: France and the Islamic World*. Westport, CT:  Praeger. ISBN 978-0-275-97470-1.
* Weinberg, Gerhard L. (2005). *A World at Arms: A Global History of World War II*, 2nd, Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85316-3. ; comprehensive overview with emphasis on diplomacy
* Wettig, Gerhard (2008). *Stalin and the Cold War in Europe: The Emergence and Development of East-West Conflict, 1939–1953*. Lanham, MD:  Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-5542-6.
* Wiest, Andrew; Barbier, M.K. (2002) *Strategy and Tactics: Infantry Warfare*. St Paul, MN:  MBI Publishing Company. ISBN 978-0-7603-1401-2.
* Williams, Andrew (2006). *Liberalism and War: The Victors and the Vanquished*. Abingdon & New York:  Routledge. ISBN 978-0-415-35980-1.
* Wilt, Alan F. (1981). „Hitler's Late Summer Pause in 1941“. *Military Affairs*. **45** (4): 187–91. doi:10.2307/1987464. JSTOR 1987464.
* Wohlstetter, Roberta (1962). *Pearl Harbor: Warning and Decision*. Palo Alto, CA:  Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0597-4.
* Wolf, Holger C. (1993). „The Lucky Miracle: Germany 1945–1951“, რედ. Rudiger Dornbusch: *Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today*. Cambridge:  MIT Press,   გვ. 29–56. ISBN 978-0-262-04136-2.
* Wood, James B. (2007). *Japanese Military Strategy in the Pacific War: Was Defeat Inevitable?*. Lanham, MD:  Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-5339-2.
* Yoder, Amos (1997). *The Evolution of the United Nations System*, 3rd, London & Washington, DC:  Taylor & Francis. ISBN 978-1-56032-546-8.
* Zalampas, Michael (1989). *Adolf Hitler and the Third Reich in American magazines, 1923–1939*.  Bowling Green University Popular Press. ISBN 978-0-87972-462-7.
* Zaloga, Steven J. (1996). *Bagration 1944: The Destruction of Army Group Centre*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-85532-478-7.
* Zaloga, Steven J. (2002). *Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg*. Oxford:  Osprey Publishing. ISBN 978-1-84176-408-5.
* Zeiler, Thomas W. (2004). *Unconditional Defeat: Japan, America, and the End of World War II*. Wilmington, DE:  Scholarly Resources. ISBN 978-0-8420-2991-9.
* Zetterling, Niklas; Tamelander, Michael (2009) **Bismarck*: The Final Days of Germany's Greatest Battleship*. Drexel Hill, PA:  Casemate. ISBN 978-1-935149-04-0.

## რესურსები ინტერნეტში

* მეორე მსოფლიო ომის სურათები
* მეორე მსოფლიო ომი ევროპაში — ყოველი დღე // YouTube
* მეორე მსოფლიო ომი წყნარ ოკეანეში — ყოველი დღე
* მეორე მსოფლიო ომი წყნარ ოკეანეში და ევროპაში — ყოველი დღე // YouTube
* West Point Maps of the European War დაარქივებული 2019-03-23 საიტზე Wayback Machine.
* West Point Maps of the Asian-Pacific War დაარქივებული 2019-03-23 საიტზე Wayback Machine.
* Atlas of the World Battle Fronts (July 1943 to August 1945)
* Records of World War II propaganda posters are held by Simon Fraser University's Special Collections and Rare Books დაარქივებული 2 February 2017 საიტზე Wayback Machine.
* Maps of World War II in Europe at Omniatlas

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  | **ომის პორტალი** – დაათვალიერეთ ვიკიპედიის სხვა სტატიები ომის შესახებ. |