Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მსოფლიო ბანკი

| მსოფლიო ბანკი
ინგლ. **World Bank**
ფრანგ. Banque mondiale
ესპ. Banco Mundial
გერმ. Weltbank |
| --- |
|  |
|  |
| დევიზი | Working for a World Free of Poverty |
| შეიქმნა |
27 დეკემბერი, 1945 |
| ტიპი |
საერთაშორისო ორგანიზაცია |
| შტაბ-ბინა |  აშშ, ვაშინგტონი |
| წევრები |
188 წევრი-სახელმწიფო |
| ენა |
ინგლისური |
| პრეზიდენტი |
ჯიმ იონ კიმი |
| მისამართი | 1818 H Street NW, Washington, DC 20433, USA |
| ქვეყანა | აშშ  |
| თავმჯდომარე | Ajaypal Singh Banga |
| კავშირები | Confederation of Open Access Repositories  და DataCite  |
|  |

**მსოფლიო ბანკი** — საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაცია, რომლის შექმნის მიზანიც განვითარებადი ქვეყნების ფინანსური და ტექნიკური დახმარებაა. თავისი განვითარების ისტორიის განმავლობაში ბანკმა განიცადა სხვადასხვა სტრუქტურული ცვლილება, ამიტომ ტერმინ მსოფლიო ბანკის ქვეშ სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ორგანიზაციები მოიაზრებოდა. თავდაპირველად მსოფლიო ბანკი ასოცირდებოდა რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკთან, რომლის მიზანიც დასავლეთ ევროპისა და იაპონიისთვის მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი ფინანსური დახმარება იყო. ხოლო, მოგვიანებით, 1960 წელს შეიქმნა განვითარების საერთაშორისო ასოციაცია, რომელმაც მსოფლიო ბანკის ფუნქციების ნაწილი იტვირთა.

ამჟამად მსოფლიო ბანკი თავის მხრივ ორ ორგანიზაციას მოიაზრებს, რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკსა და განვითარების საერთაშორისო ასოციაციას. მოგვიანებით მას შეურთდა კიდევ სამი ორგანიზაციაც, რომლებსაც სხვადასხვა ამოცანების შესრულება ევალებათ, ესენია: საერთაშორისო საფინანსო კორპორაცია, მრავალმხრივი საინვესტიციო გარანტიების სააგენტო და საინვესტიციო დავების რეგულირების საერთაშორისო ცენტრი. საერთო ჯამში ერთიანდება ხუთივე ორგანიზაცია და ეწოდება მსოფლიო ბანკის ჯგუფი.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი
* IBRD main page დაარქივებული 2012-12-05 საიტზე Archive.isCategory:Webarchive template archiveis links
* IDA main page
* Access to Information page დაარქივებული 2015-06-10 საიტზე Wayback Machine.
# ტემპერატურა

| ტემპერატურა |
| --- |
|  ცილის ალფა სპირალის სეგმენტის თერმული ვიბრაცია. მისი ამპლიტუდა იზრდება ტემპერატურასთან ერთად |
| სიმბოლოს აღნიშვნა |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| SI სისტემა |
K |
| ინტენსიურია? |
კი |
| სხვა სიდიდეებიდან წარმოება |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| განზომილება |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
|  სურათები ვიკისაწყობში |

**ტემპერატურა** (ლათ. temperatura — „თანაშეზომილება“, „ნორმალური მდგომარეობა“; აღნიშვნა: WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ) — ფიზიკური სიდიდე, რომელიც ახასიათებს მაკროსკოპული სისტემის თერმოდინამიკური წონასწორობის მდგომარეობას. თერმოდინამიკური წონასწორობის მდგომარეობაში მყოფი იზოლირებული სისტემის ყველა წერტილის ტემპერატურა ერთი და იგივეა. თუ იზოლირებული სისტემა არ არის წონასწორობაში, მაშინ დროის განმავლობაში ენერგიის გადასვლა (თბოგადაცემა) სისტემის მეტად გახურებული ნაწილიდან ნაკლებად გახურებულში გამოიწვევს ტემპერატურის გათანაბრებას მთელ სისტემაში (პირველი პოსტულატი ანუ თერმოდინამიკური ნულოვანი საწყისი). წონასწორულ პირობებში ტემპერატურა სხეულის ნაწილაკების საშუალო კინეტიკური ენერგიის პროპორციულია. ტემპერატურა განსაზღვრავს: სისტემის წარმომქმნელი ნაწილაკების, ენერგიის დონეების (ბოლცმანის სტატისტიკა) და ნაწილაკების განაწილებას სიჩქარეების მიხედვით (მაქსველის განაწილება), ნივთიერების იონიზაციის ხარისხს, სხეულთა წონასწორული ელექტრომაგნიტური გამოსხივების თვისებებს — გამოსხივების სპექტრულ სიმკვრივეს, გამოსხივების სრულ მოცულობით სიმკვრივეს და ა. შ.

ზოგად შემთხვევაში ტემპერატურას განსაზღვრავენ როგორც სხეულის მთლიანი ენერგიის წარმოებულს ენტროპიით. ასე განსაზღვრული ტემპერატურა ყოველთვის დადებითია, რადგან კინეტიკური ენერგია დადებითია. მას უწოდებენ აბსოლუტურ ტემპერატურას ან ტემპერატურას თერმოდინამიკური ტემპერატურული სკალით; აღნიშნავენ WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 -თი. აბსოლუტური ტემპერატურის ერთეულადს ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში მიღებულია კელვინი ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ). ხშირად ტემპერატურას ზომავენ ცელსიუსის სკალით ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 , °C). იგი WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 -თან ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ) დაკავშირებულია ტოლობით:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 , ამასთან, WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 .
ფიზიკური მოვლენების ტემპერატურული დიაპაზონი ძალიან დიდია (პრაქტიკულად ტემპერატურის აბსოლუტური ნულიდან 1011 K-მდე). მკაცრად რომ ვთქვათ, ტემპერატურა ახასიათებს სხეულთა წონასწორულ მდგომარეობას, მაგრამ ტემპერატურის ცნებით ხშირად სარგებლობენ აგრეთვე ფიზიკურ სისტემებში ნაწილაკებისა და კვაზინაწილაკების არაწონასწორული განაწილების განხილვისას (არაწონასწორული პლაზმის ელექტრონული და იონური ტემპერატურა, ფერითი ტემპერატურა, სიკაშკაშის ტემპერატურა და ა. შ.).

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 690.
# ადამიანი ობობა (2002 წლის ფილმი)

| „ადამიანი ობობა“ |
| --- |
|  |
| რეჟისორი |
სემ რეიმი |
| პროდიუსერი | * ლაურა ზისკინი
* იენ ბრაისი
 |
| სცენარის ავტორი |
დევიდ კეპი |
| ეფუძნება |
ადამიანი ობობა და სტენ ლი — სტივ დიტკო ადამიანი ობობა |
| როლებში | * ტობი მაგუაირი
* უილემ დეფო
* კირსტენ დანსტი
* ჯეიმზ ფრანკო
* კლიფ რობერტსონი
* როზმარი ჰარისი
 |
| მუსიკა |
დენი ელფმანი |
| ოპერატორი |
დონ ბერჯესი |
| მონტაჟი | * ბობ მურავსკი
* ართურ კობერნი
 |
| მწარმოებელი კომპანია | * Columbia Pictures
* Marvel Enterprises
* Laura Ziskin Productions
 |
| დისტრიბუტორი |
Sony Pictures Releasing |
| გამოსვლის თარიღი | * 29 აპრილი, 2002 (2002-04-29) (Mann Village Theater)
* 3 მაისი, 2002 (2002-05-03) (აშშ)
 |
| ხანგრძლივობა |
121 წუთი |
| ქვეყანა |
აშშ |
| ენა |
ინგლისური |
| ბიუჯეტი |
139 მილიონი დოლარი |
| შემოსავალი |
821.7 მილიონი დოლარი |

**ადამიანი ობობა** (ინგლ. Spider-Man) — 2002 წლის ამერიკული სუპერგმირული ფილმი, რომლის რეჟისორია სემ რეიმი და დაფუძნებულია Marvel Comics-ის ამავე სახელწოდების პერსონაჟზე. ის არის პირველი ფილმი ადამიანი ობობას ტრილოგიიდან. მასში მთავარს გმირ პიტერ პარკერს განასახიერებს ტობი მაგუაირი, ნიუ-იორკში მცხოვრები კოლეჯის სტუდენტი, რომელიც შეიძენს ობობის მსგავს სუპერძალას, მას შემდეგ რაც უკბენს გენეტიკურად სახეცვლილი ობობა. ფილმში აგრეთვე მონაწილეობენ უილემ დეფო, კირსტენ დანსტი, ჯეიმზ ფრანკო, კლიფ რობერტსონი და როზმარი ჰარისი.

25 წლიანი გაჭიანურების შემდეგ, 1999 წელს, Sony Pictures Entertainment-მა MGM-ისგან გამოისყიდა ფილმის წარმოების ყველა უფლება. Sony-მ სცენარისტად დაიქირავა დევიდ კეპი. რეჟისორად მოიაზრებდონენ როლანდ ემერიხი, ენგ ლი, კრის კოლამბუსი, იან დე ბონტი, ნაიტ შიამალანი, ტონი სკოტი და დეივიდ ფინჩერი. თუმცა სტუდიამ რეჟისორად აიყვანა სემ რეიმი 2000 წელს. კეპის სცენარი გადაწერილი იქნა სკოტ როზენბერგის და ელვინ სარჯენტის მიერ.

გადაღებები მიმდინარეობდა ლოს-ანჯელსესსა და ნიუ-იორკში 2001 წლის 8 იანვრიდან ივნისამდე. ვიზუალური ეფექტების შექმნა ითავა Sony Pictures Imageworks-მა. პრემიერა გაიმართა 2002 წლის 29 აპრილს. ფილმა მიიღო დადებითი შეფასებები კინოკრიტიკოსებისგან, რომლებმაც შეაქეს რომანტიკული მომენტები, ვიზუალური ეფექტები, რეჟისურა და დენი ელფმანის მუსიკა. ფილმმა წარმატებას მიაღწია კომერციულადაც: „ადამინი ობობა“ იქცა პირველ ფილმად, რომლის შემოსავალმა პირველ კვირაში 100 მილიონ აშშ დოლარს გადააჭარბა, ხოლო საერთო ჯამში შემოსავალმა 821 მილიონ დოლარს მიარწია და იქცა 2002 წლის მესამე ყველაზე შემოსავლიან ფილმად. მას მოყვა გაგრძელებები: „ადამინი ობობა 2 2004 წელს და „ადამიანი ობობა 3“ 2007 წელს.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ადამიანი ობობა“** ვიკისაწყობში.
* ოფიციალური საიტი
* „ადამიანი ობობა“ — კინოფილმების ინტერნეტ-მონაცემთა ბაზა (ინგლისური)
* „ადამიანი ობობა“ — Box Office Mojo-ზე
* „ადამიანი ობობა“ — TCM-ის მონაცემთა ბაზაში
* „ადამიანი ობობა“ — Rotten Tomatoes
* „ადამიანი ობობა“ — Allmovie-ზე
* „ადამიანი ობობას“ ტრეილერი YouTube-ზე

## სქოლიო
# ბრუკლინის ხიდი

ბრუკლინის ხიდი.
ბრუკლინის ხიდი 1890 წელს, გახსნიდან შვიდ წელიწადში.
**ბრუკლინის ხიდი** (ინგლ. The Brooklyn Bridge; თავდაპირველად *ნიუ-იორკ - ბრუკლინის ხიდი*) ერთ-ერთი უძველესი დაკიდებული ხიდია აშშ-ში და გადაჭიმულია 1.834 მ-ით მდინარე ისტზე მანჰეტენსა და ბრუკლინს შორის. მშენებლობის დასრულების ჟამს ის იყო უდიდესი დაკიდებული ხიდი მსოფლიოში და ასევე პირველი ლითონის ბაგირებით დაკიდებული ხიდი.

მშენებლობა დაიწყო 1869 წელს. ბრუკლინის ხიდი დასრულებულ იქნა 14 წლის შემდეგ და გაიხსნა 1883 წლის 24 მაისს. პირველ დღეს მასზე 1800 მანქანამ და 150.300 ადამიანმა გადაიარა. ხიდის მთავარი ნაწილის სიგრძე მდინარე ისტზე 486 მეტრია. ხიდის მშენებლობა $18 მილიონი დაჯდა და მასზე მუშაობისას დაახ. 27 ადამიანი დაიღუბა. გახსნიდან ერთ კვირაში, 30 მაისს, გავრცელებულმა ჭორმა ხიდის ჩავარდნის შესახებ მასზე მყოფ ადამიანთა შორის პანიკა გამოიწვია და შეხლა-შემოხლის შედეგად 12 ადამიანი დაიღუპა.

გახსნის მომენტში ეს ხიდი ყველაზე გრძელი იყო მსოფლიოში და მას შემდეგ იგი ქალაქის ერთ-ერთ უმთავრეს ღირსშესანიშნაობად იქცა. 1980-იანი წლებიდან ხიდის ქვეშ ღამის განათება დამონტაჟდა მისი არქიტექტურული თვისებების გამოსაჩენად. არქიტექტურული სტილი გოთურია, დამახასიათებელი წაწვეტებული არკებით ქვის კოშკებში გასასვლელების თავზე.

ხიდის პროექტი ეკუთვნის არქიტექტურულ ფირმას, რომლის მფლობელი ჯონ აუგუსტუს როულინგი იყო ტრენტონიდან, ნიუ-ჯერსი. როულინგმა საკუთარ ფირმასთან ერთად მანამდე რამდენიმე მცირე ზომის დაკუდული ხიდი ააგო (ცინცინატიში, ოჰაიო და ვაკოში, ტექსასი) რომელიც ბრუკლინის ხიდის საინჟინრო პროტოტიპები იყო.

## ლიტერატურა

* Haw, Richard (2005). *The Brooklyn Bridge: A Cultural History*. New Brunswick:  Rutgers University Press. ISBN 0-8135-3587-5.
* Haw, Richard (2008). *Art of the Brooklyn Bridge: A Visual History*. New York:  Routledge. ISBN 0-415-95386-3.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ბრუკლინის ხიდი Images of the construction of the Brooklyn Bridge from the collections of the Museum of the City of New York
* The Brooklyn Bridge: A Study in Greatness
* NYCroads.com – Brooklyn Bridge
* Transportation Alternatives Fiboro Bridges – Brooklyn Bridge დაარქივებული 2007-06-25 საიტზე Wayback Machine.
# თავისუფლების ქანდაკება

| თავისუფლების ქანდაკება |
| --- |
|
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი |
|  |
| სტატუსი | New York City Landmark, National Register of Historic Places listed place , Historic Civil Engineering Landmark, National Register of Historic Places contributing property, New York State Register of Historic Places listed place და მსოფლიო მემკვიდრეობა  |
| ქვეყანა |  აშშ |
| მსოფლიო მემკვიდრეობა |
| ტიპი |
კულტურული |
| კრიტერიუმები |
i, vi |
| რეგიონი |
ამერიკა |
| გაწევრიანების ისტორია |
| გაწევრიანება |
1984  (მე-8 სესია) |
| ნომერი |
307 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | მსოფლიო მემკვიდრეობა UNESCO, ობიექტი № 307 ინგლ. • რუს. • ფრ. |

**თავისუფლება მსოფლიოს განმანათლებელი** (ინგლ. Liberty Enlightening the World; ფრანგ. La liberté éclairant le monde), უკეთ ცნობილი როგორც **თავისუფლების ქანდაკება** — 1885 წელს საფრანგეთის მიერ აშშ-სთვის ნაბოძები მონუმენტი, რომელიც ლიბერტი-აილენდზე (თავისუფლების კუნძული) მდებარეობს ნიუ-იორკის უბეში, მდინარე ჰუდსონის შესართავთან, ამერიკაში ჩამოსულთათვის კეთილმოყვარეობის გამოხატვის ნიშნით. სპილენძის ქანდაკება, რომელიც 1886 წლის 28 ოქტომბერს გაიხსნა, ამერიკის შეერთებული შტატების მეასე წლისთავს მიეძღვნა და ამ ორ ერს შორის მეგობრობის გამოხატვის ჟესტი იყო.

ქანდაკების სკულპტორი იყო ფრედერიკ ოგიუსტ ბარტოლდი. ალექსანდრე გუსტავ ეიფელმა მონუმენტის შიგა სტრუქტურა დააპროექტა. იუჟინ-დე-დუკი იყო სპილენძის შერჩევისთვის პასუხისმგებელი. ამჟამად თავისუფლების ქანდაკება აშშ-ის ყველაზე ცნობილი სიმბოლოა და, უფრო ვრცელი მნიშვნელობით, ჩაგვრისგან განთავისუფლებას აღნიშნავს. მისი დადგმის დღიდან თვითმფრინავის ერამდე ეს იყო პირველი ნიშანი, რომელსაც აშშ-ში ჩამოსული მილიონობით ემიგრანტი ხედავდა ევროპიდან ოკეანის გადმოჭრის შემდეგ. მოქანდაკეებმა თავისუფლების ქანდაკებისთვის შთაგონებად როდოსის კოლოსი გამოიყენეს.

1984 წლიდან ქანდაკება შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

## იხილეთ აგრეთვე

* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ამერიკაში

## რესურსები ინტერნეტში

* Statue of Liberty National Monument
* Statue of Liberty at Structurae
* Statue of Liberty-Ellis Island Foundation
* "A Giant's Task – Cleaning Statue of Liberty", *Popular Mechanics* (February 1932)

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
 თავისუფლების ქანდაკება
# წონა (ძალა)

| წონა |
| --- |
|  ზამბარიანი სასწორით იზომება ობიექტის წონა |
| სიმბოლოს აღნიშვნა |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| SI სისტემა |
ნიუტონი (ნ) |
| ექსტენსიურია? |
კი |
| ინტენსიურია? |
არა |
| შენახვადია? |
არა |
| სხვა სიდიდეებიდან წარმოება |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| განზომილება |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
|  სურათები ვიკისაწყობში |

**წონა** (აღნიშვნა: WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ) — ძალა, რომლითაც სიმძიმის ძალის ველში უძრავი სხეული მოქმედებს საკიდარზე ან ჰორიზონტალურ საყრდენზე, რომელიც აბრკოლებს სხეულის თავისუფალ ვარდნას. რიცხობრივად სხეულის წონა WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 მასზე მოქმედი სიმძიმის ძალის ტოლია, ე. ი. WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 , სადაც WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 არის სხეულის მასა, WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 — თავისუფალი ვარდნის, ანუ სიმძიმის ძალის აჩქარება. რადგანაც სხეულის მასა მუდმივი სიდიდეა (ჩვეულებრივ პირობებში), ხოლო WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 მნიშვნელობა დედამიწაზე განედისა და ზღვის დონიდან სიმაღლის მიხედვით იცვლება, ამიტომ სხეულის წონაც შესაბამისად იცვლება. WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 მნიშვნელობა და მასთან ერთად წონაც დამოკიდებულია თავისი ღერძის ირგვლივ დედამიწის ბრუნვით განპირობებულ აჩქარებაზე. ამ მიზეზით სხეულის წონა ეკვატორზე (1/288)-ით ნაკლებია, ვიდრე პოლუსებზე.

დედამიწის ზედაპირის მახლობლად მცირე არეში WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 მნიშვნელობა შეიძლება მუდმივად ჩავთვალოთ, ხოლო სხეულის წონა — თავისივე მასის პროპორციულად. ამით სარგებლობენ მაშინ, როცა სხეულთა მასებს წონავენ ბერკეტიანი სასწორით მათი აწონის მეშვეობით. ამასთანავე, WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 მნიშვნელობა ასაწონი სხეულისა და საწონისათვის ერთი და იგივეა. ზამბარიანი სასწორით ზომავენ სხეულის წონას. ამ სასწორის მეშვეობით სხეულის მასა რომ გავიგოთ უნდა ვიცოდეთ WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 სიდიდე აწონის პუნქტში. წონა და მასა სხვადასხვა ფიზიკური სიდიდეა. მათი გაიგივება არ შეიძლება. მათ ზომავენ სხვადასხვა ერთეულით: წონას ძალის ერთეულებით (დნ, ნ, კგძ, ტძ და სხვა), ხოლო მასას — მასის ერთეულებით (გ, კგ, ტ და სხვა).

თხევად ან აირისებრ გარემოში ჩაძირულ სხეულზე, გარდა სიმძიმის ძალისა, მოქმედებს არქიმედეს ძალაც, ამიტომ მაგალითად ზამბარიანი სასწორი ჰაერში უფრო ნაკლებ წონას აჩვენებს, ვიდრე ვაკუუმში. ბერკეტიანი სასწორისათვის ამგვარი განსხვავება დამოკიდებული იქნება საწონისა და ასაწონი სხეულის სიმკვრივეთა ფარდობაზე.

ლიფტში უძრავი სხეული, რომელიც მასთან ერთად მოძრაობს ვერტიკალურად WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 აჩქარებით, მის იატაკზე მოქმედებს WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 ძალით, რაც წონის გადიდების ან შემცირების ეკვივალენტურია. ლიფტის თავისუფალი ვარდნისას WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 მყარდება უწონობის მდგომარეობა. ასეთივე დგომარეობაა ნებისმიერი სხეულისათვის, რომელიც თავისუფლად და წინსვლით მოძრაობს გრავიტაციულ ველში (რაკეტა, თანამგზავრი და სხვა).

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 343.
# სისხლის მიმოქცევის სისტემა

ადამიანის სისხლის მიმოქცევის სისტემა
**სისხლის მიმოქცევის სისტემა** — ცხოველური ორგანიზმების (მათ შორის ადამიანის) სხეულის იმ ნაწილების ერთობლიობა, რომლებითაც ხორციელდება სისხლის მიმოქცევა. ცხოველთა ევოლუციის ადრეულ საფეხურებზე სისხლის მიმოქცევის სისტემის ფუნქციას ასრულებდა ე. წ. გასტროვასკულარული სისტემა მომნელებელი სისტემის ფუნქციასთან ერთად (ნაწლავღრუიანები); შემდეგ ცირკულაცია ხორციელდებოდა სხეულის პირველადი ღრუს ამომვსებ ქსოვილში (პარენქიმა) არსებული ნაპრალებისა და ღრუების (ლაკუნები და სინუსები) მეშვეობით, რომლებშიც მოძრაობს ქსოვილური სითხე (ბრტყელი ჭიები). ამ ნაპრალებმა თანდათანობით შეიძინეს საკუთარი კედელი და იქცნენ სისხლძარღვებად, რომლებიც უკვე ნამდვილ სისხლის მიმოქცევის სისტემას შეადგენდნენ. ცხოველთა ნაწილს (ჭიების უმრავლესობა, მოლუსკები, ფეხსახსრიანები, კანეკლიანები, უმდაბლესი ქორდიანები და სხვა) სისხლძარღვები ეხსნება უშუალოდ ქსოვილებსა და ორგანოთა შორის. ამის გამო სისხლის მიმოქცევის სისტემაში სისხლისა და ქსოვილური სითხის ნარევი (ჰემოლიმფა) ცირკულირებს (ღია სისხლის მიმოქცევის სისტემა); მეორე ნაწილს სისხლძარღვები ერთმანეთთან დაკავშირებული აქვთ კაპილარების წნულებით, რის გამოც სისხლი იზოლირებულია ქსოვილური სითხისაგან, აღარსად ერევა მას და მისი კავშირი ქსოვილებთან დიფუზიით ხორციელდება (დახშული სისხლის მიმოქცევის სისტემა). თავდაპირველად სისხლის მიმოქცევის სისტემაში ჰემოლიმფისა და სისხლის ცირკულაცია მიმდინარეობდა პასიურად — სხეულის მოძრაობისას მისი ცალკეული ნაწილების შეკუმშვა-მოდუნებით. შემდეგ იგი გააქტიურდა, თვით სისხლძარღვთა კედელში გაჩნდა კუნთოვანი შრეები და მათმა ცალკეულმა უბნებმა შეიძინა პულსაციის უნარი, თანაც, სისხლძარღვებში განვითარდა სპეციალური სარქველები, რაც უზრუნველყოფდა სისხლისა და ჰემოლიმფის მხოლოდ ერთი მიმართულებით დენას. შემდეგ სისხლის მამოძრავებელი ფუნქცია დაეკისრა მხოლოდ ერთ-ერთ მთავარ სისხლძარღვს, ბოლოს კი მის მხოლოდ ერთ უბანს, რომელიც პროგრესულად განვითარდა და ჩამოყალიბდა გული. გულის წარმოქმნას თან დაერთო სისხლის მამოძრავებელი სისტემის დიფერენცირება არტერიულ სისტემად, რომელსაც შეადგენდნენ არტერიები და ვენურ სისტემად, რომელსაც ვენები ქმნიან. სისხლძარღვების ერთობლიობას, რომლითაც სისხლი გულიდან გადის და იქვე ბრუნდება, სისხლის მიმოქცევის წრეები ეწოდება. ფილტვებით მსუნთქავ ცხოველებს აქვთ 2 წრე — დიდი (მთელი სხეულისათვის) და მცირე (ფილტვებისათვის); დანარჩენებს კი მხოლოდ დიდი წრე გააჩნიათ. დიდი წრით გულში ვენური სისხლი მიდის, მცირე წრით არტერიული; ამიტომაც თუ გული არაა გაყოფილი არტერიულ და ვენურ ნაწილებად (მაგ., აფიბიებში), მასში სისხლი შერეულია.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 398.
# ბირთვული რეაქცია

ლითიუმ-6-სა და წყალბად-2-ის (დეიტერიუმის) იზოტოპებს შორის ბირთვული რეაქცია, მიიღება ბერილიუმ-8-ის იზოტოპი, რომელიც შემდგომ იშლება ორ ალფა ნაწილაკად (ჰელიუმის ორ ბირთვად)
 **ბირთვული რეაქცია** ბირთვულ ფიზიკასა და ბირთვულ ქიმიაში მიმდინარეობს მაშინ, როდესაც ატომის შემადგენელი უმცირესი ნაწილაკების (პროტონი, ნეიტრონი და ელექტრონი) ბირთვები იშლება, ნადგურდება და იქიდან წარმოიშვება ნუკლოიდები, იმისათვის რომ ბირთვული რეაქცია განხორციელდეს საჭიროა მინიმუმ 1 ნუკლოიდის ტრანსფორმორება, ჩამოყალიბება. თუ დაშლილი ნაწილაკები რეაქციაში შედიან სხვა ნაწილაკებთან და ატომებთან, მაშინ ეს რეაქცია იქნება უბრალოდ ბირთვული გაფანტვის რეაქცია და არა ბირთვული რეაქცია.

## რესურსები ინტერნეტში

* Schmitz, Taylor (1973). *Nuclear Physics*.  Pergamon Press. ISBN 0-08-016983-X.
# აღმოსავლეთი აზია

აღმოსავლეთი აზია ნახევარსფეროს რუკაზე (რუსეთის შორეული აღმოსავლეთის გარდა)
აღმოსავლეთი აზია — აზიის ნაწილი, რომელიც ესაზღვრება წყნარ ოკეანეს ზომიერ, სუბტროპიკულ და ტროპიკულ სარტყლებში ჩ. გ. 20°-დან 60°-მდე. რელიეფი ძირითადად დაბლობია, შეხამებული მთებთან. კლიმატი მუსონურია. ჩრდილოეთი ნაწილი წარმოდგენილია ფართოფოთლოვანი და შერეული ტყეებით, სამხრეთი — სუბტროპიკული და ტროპიკული ტყეებით. რეგიონი მოიცავს რუსეთის ფედერაციისა და ჩინეთის აღმოსავლეთ რაიონებს, მონღოლეთს, იაპონიას, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კორეას.

| ქვეყანა | ფართობი, კმ² | მოსახლეობა, ად. | მოსახლეობის სიმჭიდროვე ად,/კმ² | ადამიანის განვითარების ინდექსი (2015 წელი) | დედაქალაქი |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  ჩინეთი | 9 640 011 | 1 373 000 000 | 138 | 0,727 | პეკინი |
|  ჰონგ-კონგი | 1104 | 7 298 600 | 6390 | 0,912 | ჰონგ-კონგი |
|  იაპონია | 377 930 | 126 890 000 | 337 | 0,891 | ტოკიო |
|  მაკაო | 30 | 642 900 | 18 662 | 0,892 | მაკაო |
|  მონღოლეთი | 1 564 100 | 3 041 648 | 2 | 0,698 | ულან ბატორი |
|  ჩრდილოეთი კორეა | 120 538 | 25 155 000 | 198 | 0,595 | ფხენიანი |
|  სამხრეთი კორეა | 100 210 | 51 482 816 | 500 | 0,898 | სეული |
|  ტაივანი | 36 188 | 23 468 748 | 639 | 0,884 | ტაიპეი |
# ტიბეტური ენები

|  |
| --- |
| **ტიბეტური ენები** |
| გავრცელებულია |  ბჰუტანი  ნეპალი სიკიმი (ინდოეთი) ტიბეტი ცინხაი სიჩუანი ქაშმირი ბალტისტანი |
| მოლაპარაკეთა რაოდენობა | 8 000 000 |
| ლინგვისტური კლასიფიკაცია | ჩინურ-ტიბეტური ენები
ტიბეტურ-ბირმული ენები
ტიბეტურ-კინაური ენები
ბოდური ენები
**ტიბეტური ენები** |
| დამწერლობის სისტემა | ტიბეტური დამწერლობა |
| ენის კოდები | 17-4086 |
| რუკა |
| ისტორიული ტიბეტის პროვინციები
ისტორიული ტიბეტის პროვინციები
 |

**ტიბეტური ენები** — ტიბეტურ-ბირმული ენების იმ ნაწილის გაერთიანება, რომელზეც საუბრობენ ტიბეტელები. ამ ჯგუფის ენები გავრცელებულია აღმოსავლეთ-ცენტრალურ აზიაში და ინდოეთის სუბკონტინენტზე. მისი გავრცელების ტერიტორია მოიცავს: სიკიმს, ტიბეტს, ცინხაის, სიჩუანს, ქაშმირს, ბალტისტანს, ბჰუტანს და ნეპალს. ტიბეტურ ენებში გამოიყენება ტიბეტური დამწერლობის ფორმები.

ტიბეტის სამი ისტორიული პროვინციის უ-ცანგის, კამის და ამდოს დიალექტები განიხილება ერთ ენად, ხოლო: ძონგკხა, სიკიმიური, შერპების ენა და ლადაკხური ენა მოიაზრებია ცალკე მდგომ ენებად.

ტუბეტურ ენებზე 8 მილიონზე მეტი ადამიანი საუბრობს. ტიბეტური ბუდიზმის გავრცელებასთან ერთად ტიბეტურმა ენამ დაიწყო დასავლეთში შეღწევა. ტიბეტურ ენაზე საუბრობს ასევე დაახლოებით 200 000 ლჰასადან დევნილი, რომლებიც ძირითადად ინდოეთში ცხოვრობენ.

## ლიტერატურა

* Beyer, Stephan V. (1992). *The Classical Tibetan Language*.  SUNY Press. ISBN 0-7914-1099-4.
* Denwood, Philip (1999). *Tibetan*.  John Benjamins Publishing. ISBN 90-272-3803-0.
* Denwood, Philip (2007). Roland Bielmeier, Felix Haller (eds.). „Linguistics of the Himalayas and beyond“. Walter de Gruyter: 47–70. ISBN 3-11-019828-2. დამოწმება იყენებს მოძველებულ პარამეტრს `|editors=` (დახმარება); დამოწმება journal საჭიროებს `|journal=`-ს (დახმარება); დაიგნორებულია `|contribution=` (დახმარება)

## რესურსები ინტერნეტში

* The Tibetan Dialects Project დაარქივებული 2009-02-26 საიტზე Wayback Machine.
* Languages on the Tibetan Plateau and the Himalayas დაარქივებული 2007-06-11 საიტზე Archive.isCategory:Webarchive template archiveis links
# ხანის დინასტია

| ჩინეთის ისტორია **ჩინეთის ისტორია** |
| --- |
| **ძველი** |
| **3 მონარქი და 5 იმპერატორი** |
| **სიას დინასტია** ძვ. წ. 2100–1600 |
| **შანგის დინასტია** ძვ. წ.1600–1046 |
| **ჭოუს დინასტია** ძვ. წ.1045–256 |
|  **დასავლეთი ჭოუ** |
|  **აღმოსავლეთი ჭოუ** |
|    გაზაფხულისა და შემოდგომის პერიოდი |
|    მებრძოლი სამეფოების პერიოდი
(ცი, ცინი, ჩუ, ვეი, ხანი, ჯაო, იანი, იუე, სუნი, შუ, ბა) |
| **იმპერიები** |
| **ცინი** ძვ. წ. 221 –206 |
| **ხანის დინასტია** ძვ. წ. 206 – ახ. წ. 220 |
|   **დასავლეთი ხანი** |
|   **სინის დინასტია** |
|   **აღმოსავლეთი ხანი** |
| **სამმეფობა** 220–280 |
|   **ვეი**, **შუ** და **უ** |
| **ძინის დინასტია** 265–420 |
|   **დასავლეთი ძინი** | **16 სამეფო** 304–439 |
|   **აღმოსავლეთი ძინი** |
| **სამხრეთისა და ჩრდილოეთის დინასტიები** 420–589 |
| **სუის დინასტია** 581–618 |
| **ტანის დინასტია** 618–907 |
|   (**მეორე ჭოუ** 690–705) |
| **5 დინასტია და 10 სამეფო** 907–960 | **ლიაო** 907–1125 |
| **სუნის დინასტია** 960–1279 |  |
|   **ჩრდილოეთი სუნი** |  | **დ. სია** |
|   **სამხრეთი სუნი** | **ძინი** |  |
| **იუანის დინასტია** 1271–1368 |
| **მინის დინასტია** 1368–1644 |
| **ცინგის დინასტია** 1644–1911 |
| **თანამედროვე ერა** |
| **ჩინეთის რესპუბლიკა** 1912–1949 |
| **ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა**  1949–დღემდე | **ჩინეთის რესპ. (ტაივანი)** 1949–დღემდე |
| **იხილეთ აგრეთვე**

ჩინეთის ისტორიოგრაფია
ჩინეთის ისტორიის ქრონლოგია
ჩინეთის დინასტიები
ჩინური ენა
ჩინური ხელოვნება
ეკონომიკური ისტორია
 |
| ეს დაფა: * view
* talk
* edit
 |

ხანის დინასტია ძვ. წ. 87 წელს.
**ხანის დინასტია** — საიმპერატორო დინასტია ჩინეთში განაგებდა ძვ. წ. 206 წლიდან ახ. წ. 220 წლამდე. იყოფა დასავლეთის ანუ ადრინდელ (უფროს) ხანად (ძვ. წ. 206-ახ. წ. 25 წწ.) და აღმოსავლეთის ანუ გვიანდელ (უმცროს) ხანად ( ახ. წ. 25-220 წწ.). დინასტიის დამაარსებელია ლიუ ბანი, რომელმაც გააერთიანა ქვეყანა და ძლიერი ცენტრალიზებული იმპერია შექმნა. იგი დიდძალ მიწის სამფლობელოებს - საუფლისწულოებს ურიგებდა თავის ნათესავებსა და თანამებრძოლებს, რამაც ნიადაგი მოუმზადა ქვეყნის დანაწილებას. ცენტრალური ხელისუფლება განმტკიცდა იმპერატორების ძინ-დის (ძვ. წ. 156-141 წწ.) და განსაკუთრებით უ-დის (ძვ. წ. 140-87 წწ.) განგებლობის დროს. ოფიციალური იდეოლოგია გახდა კონფუციანელობა. ხანის დინასტია აწარმოებდა დამპყრობლურ ომებს, რასაც მოჰყვა იმპერიის საზღვრების გაფართოება. ხანის დინასტიას სავჭრო და კულტურული ურთიერთობა ჰქონდა შუა აზიის სახელმწიფოებსა და ინდოეთთან. დასავლეთის ხანს ბოლო მოუღო წითელწარბიანთა აჯანყებამ (17-27 წწ.) აღმოსავლეთ ხანის დინასტია დაეცა ყვითელდოლბანდიანთა აჯანყებისა (184-204 წწ.) და სამხედრო-ფეოდალურ დაჯგუფებათა ბრძოლის შედეგად.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 431.