Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ლოგოგრამა

**ლოგოგრამა** (ბერძნ. λόγος « სიტყვა“ და γράμμα, „ასო“) — ერთი გრაფემა, რომელიც აღნიშნავს მთელ ლემას და არა მხოლოდ მისი ფონემების ერთ ნაწილს. უმეტეს შემთხვევაში ლოგოგრამაში არაფერი მიანიშნებს მის აღმნიშვნელზე (როგორ უნდა იქნას წარმოთქმული). ეს არის ერთი წერილობითი ნიშანი, რომელიც მთელ სიტყვას აღნიშნავს კონკრეტული ენისგან დამოუკიდებლად.

ლოგოგრამა, რომელიც რეალობის აბსტრაქტულ ელემენტს აღნიშნავს (როგორიცაა ცნება, ლემა, მორფემა) არის იდეოგრამა. ხოლო ნიშანი, რომელიც პირდაპირ, ხატვით წარმოადგენს რეალობის კონკრეტულ ელემენტს არის პიქტოგრამა.

## ლოგოგრაფიკული სისტემები

ეგვიპტური იეროგიფები, რომლებიც დამწერლობის ლოგოგრაფიკულ სისტემას წარმოადგენს.
ლოგოგრაფიკული სისტემა დამწერლობის ყველაზე ძველი სისტემაა. მას იყენებდნენ ახლო აღმოსავლეთის, აზიის, სამხრეთ ამერიკის უძველესი ცივილიზაციის წარმომადგენლები, როგორებიცაა:

* ანტიკური ეგვიპტის იეროგლიფები
* ლუვიტურ ენაში არსებული იტიტური იეროგლიფები.
* შუმერულ, აქადურ და სხვა სემიტურ ენებში გამოყენებული ლურსმნული დამწერლობა
* ჩინურ, იაპონურ, კორეულ, ვიეტნამურ ენებში არსებული სინოგრამები.
* მაიას დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა მაიას ენებში.

## ევროპულ ენებში გამოყენებული ლოგოგრამები

ლათინური დამწერლობის მქონე ევროპულ ენებში ძალიან მცირე რაოდენობით გვხვდება ლოგოგრამები. თუმცა არის ისეთებიც, რომლებიც ძალიან ხშირად გამოიყენება. ასეთებია, მაგალითად, არაბული ციფრები. მაგ. ლოგოგრამა 1 სხვადასხვა ენაში სხვადასხვა აღმნიშვნელს შეესაბამება: ფრანგულ ენაში un, une; ინგლისურში – one; ქართულში - ერთი და ა.შ. ასევეა სხვა ციფრების შემთხვევაშიც.

ციფრების გარდა ცნობილია სხვა ლოგოგრამებიც, როგორიცაა მაგ. & (ქართ. „და“, ინგლ. „and”, ფრანგ. „et“ და ა.შ); @ (ფრანგ. “chez”, ინგლ. “at”); € და ა.შ.

ლოგოგრამების თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ სხვადასხვა ენის წარმომადგენლებისთვის ერთნაირად გასაგებია.
# ძველი იაპონური ენა

**ძველი იაპონური ენა** (იაპონურად 上代日本語 jōdai nihongo მ.შ.ს.დ.მ. 上古日本語 jōko nihongo) — იაპონური ენის უძველესი, დამწერლობის მქონე ერთ-ერთი ფორმა.

## დათარიღების პრობლემა

ძველი იაპონური ენის ზუსტი დათარიღება გაძნელებულია. დასათარიღებელი დროის ყველაზე მისაღები ზემო ზღვარი უნდა იყოს 794 წელი, როცა დედაქალაქი
ჰეიჯო-კჲოდან ჰეიან-კჲოში გადაიტანეს. რაც შეეხება დროის ქვემო ზღვარს, იგი სრულიად გაურკვეველია.

ნაპოვნია ხის დაფებსა და სხვა რელიქტებზე შესრულებული ფრაგმენტული წარწერები, მაგრამ პირველი მეტ-ნაკლები სიდიდის ტექსტი არის კოჯიკი 712 წლიდან. ეს დრო კი სრულიად შემთხვევით ნარას პერიოდს ემთხვევა (710–794 წლები).

## დამწერლობა

უძველესი დამწერლობის წყაროებს წარმოადგენს კოჯიკი (712), ფუდოკი (720), ნიჰონ შოკი (720) და მან’ჲოში (771 წლის შემდეგ).

ყველაზე ადრეული ტექსტები იაპონიაში შექმნილია კლასიკურ ჩინურზე, ტექსტებს, სავარაუდოდ, კანბუნის მეთოდით იაპონურად კითხულობდნენ. ტექსტების ნაწილში ჩანს იაპონური გრამატიკის გავლენა. მაგ. ზმნის დაყენება ობიექტის შემდეგ. ამგვარ „ჰიბრიდულ“ ტექსტებში დროდადრო ჩინურ ნიშნებს ფონეტიკურ ნიშნებად ანაცვლებდნენ-ხოლმე იაპონური ნაწილაკების გამოსახატავად. დროთა განმავლობაში ჩინური სადამწერლო ნიშნების გამოყენება ისე გახშირდა რომ საბოლოოდ მანიოგანა (Man’yōgana) წარმოიშვა. ეს სისტემა ადგილ-ადგილ ისედაც გამოიყენებოდა კოჯიკის არაპროზაულ ტექსტებში მანამ, სანამ უკვე ჩამოყალიბებული ფორმის მქონე მანიოშუს (Man’yōshū) გამოიყენებდნენ.

## იხილეთ აგრეთვე

* იაპონოლოგია
* გამოცდა იაპონურ ენაში უცხოელთათვის
* აზიისა და აფრიკის ინსტიტუტი

## ლიტერატურა

* Hisataka Omodaka: *Jidaibetsu Kokugo Daijiten: Jōdaihen*. Sanseidō (澤瀉 久孝: 時代別国語大辞典:上代編. 三省堂), 1967, ISBN 4-385-13237-2
* Akiho Yamaguchi, Hideo Suzuki, Ryūzō Sakanashi, Masayuki Tsukimoto: *Nihongo no Rekishi*. Tōkyō Daigaku Shuppankai (山口 明穂, 鈴木英夫, 坂梨隆三, 月本幸: 日本語の歴史. 東京大学出版会), 1997, ISBN 4-13-082004-4
* Susumu Ōno: *Nihongo no Keisei*. Iwanami Shoten (大野 晋: 日本語の形成. 岩波書店), 2000, ISBN 4-00-001758-6
* Samuel E. Martin: *The Japanese Language Through Time*. Yale University, 1987, ISBN 0-300-03729-5
* Marc Hideo Miyake: *Old Japanese. A Phonetic Reconstruction*. RoutledgeCurzon, London, New York 2000, ISBN 0-415-30575-6
* Masayoshi Shibatani: *The Languages of Japan*. Cambridge University Press, 2000, ISBN 0-521-36918-5
# ძიაგუვენი

ძიაგუვენი
**ძიაგუვენი** (ჩინ.: 甲骨文; ფინინი jiǎgǔwén) — არქაული იეროგლიფების სამკითხაო წარწერები.

ჩინური დამწერლობის წარმოშობის თარიღის შესახებ მეცნიერები სხვადასხვა აზრისანი არიან, თუმცა შანის დინასტიის პერიოდის ცხოველთა ძვლებსა და კუს ბაკნებზე შემორჩენილი უძველესი სამკითხაო წარწერები უკვე ჩამოყალიბებული დამწერლობის ნიმუშებად ითვლებიან. იმ დროს მეფეები თავიანთ ყველა მნიშვნელოვან მოვლენას მკითხაობის ცერემონიის შემდეგ იწყებდნენ. მკითხავები სპეციალური დანებით ცხოველთა ძვლებზე და კუს ბაკნებზე ამოკაწრავდნენ ტექსტს-შეკითხვებს ღმერთისადმი, შემდეგ მათ ცეცხლში ყრიდნენ და მათზე გაჩენილი ბზარების რაოდენობის მიხედვით „ამოიცნობდნენ“ ხოლმე ღვთის ნებას. „სამკითხაო წარწერები“ დაწერილია ვერტიკალურად, ზემოდან ქვემოთ; თითოეული იეროგლიფისთვის კი დამახასიათებელია მსგავსება მის მიერ გამოხატულ საგანთან.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ძიაგუვენი More on Oracle Bone Script, at BeyondCalligraphy.com
# ჰანჯა

| ჰანჯა |
| --- |
| ტიპი: | ლოგოგრაფული |
| ენები: | კორეული ენა |
| დროის პერიოდი: |  |
| წინამორბედი დამწერლობები: | ძიაგუვენი  ჩჟუანშუ   ლიშუ    კაიშუ     **ჰანჯა** |
| წარმოებული დამწერლობები: | ბოპომოფო, კანჯი, ტრადიციული ჩინური, ტი-ნომი, კიდანური დამწერლობა, ჯურჩენული დამწერლობა |

**ჰანჯა** (კორ. 한자) — კორეულში გამოყენებული ჩინური იეროგლიფების სახელწოდება (ჩინ.: 漢字). ჰანჯაში იეროგლიფების უმეტესობა გამოიყენება კლასიკური ჩინურის ანალოგიურად, მხოლოდ მცირე მათგანს აქვს კორეული სპეციფიკის მიხედვით კორექტივები. ჰანჯა კორეაში პოპულარული გახდა XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში, როდესაც წიგნების უმეტესობა ამ ენაზე იბეჭდებოდა. დღეისთვის ჰანჯას ცოდნა საჭიროა მხოლოდ ძველი (1990 წლამდე) ტექსტების წასაკითხად. ჰანჯას ცოდნა ასევე მნიშვნელოვანია კორეული სიტყვების ეტიმოლოგიის შესასწავლად.

## ლიტერატურა

* Brown, R. A. (1990). „Korean Sociolinguistic Attitudes in Japanese Comparative Perspective“. *Journal of Asia Pacific Communication*. **1**: 117–134.
* DeFrancis, John (1990). *The Chinese Language: Fact and Fantasy*. Honolulu:  University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1068-6.
* Hannas, William C. (1997). *Asia's Orthographic Dilemma*. Honolulu:  University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-1842-3.
* Hannas, William C. (2003). *The Writing on the Wall: How Asian Orthography Curbs Creativity*. Philadelphia:  University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-3711-0.
* Taylor, Insup; Taylor, Martin M. (1983) *The psychology of reading*. New York:  Academic Press. ISBN 0-12-684080-6.

## რესურსები ინტერნეტში

* Hanja–Hangul Convert Project დაარქივებული 2010-06-12 საიტზე Wayback Machine.
* Hanja (Chinese characters) დაარქივებული 2002-10-15 საიტზე Wayback Machine.
* Hanja Dictionary for learners of Korean დაარქივებული 2014-07-15 საიტზე Wayback Machine.
* One out of Five Korean Students Couldn't Write Their Own Names (in hanja) დაარქივებული 2011-07-07 საიტზე Wayback Machine.
* Hanja Explorer, a website to visualize and study Hanja and Korean vocabulary დაარქივებული 2018-08-09 საიტზე Wayback Machine.
* Hangul to Hanja Online Transliteration

## სქოლიო
# ვრცელი (ტრადიციული) ნიშნები

**ვრცელი**, ანუ **ტრადიციული ნიშანი** წარმოადგენს ე.წ. არაგამარტივებულ ჩინურ ნიშნებს. არაგამარტივებული, ტრადიციული, იგივე ვრცელი ჩინური ნიშნები დღემდე გამოიყენება ტაივანსა და ჰონგ-კონგის საგანგებო ადმინისტრაციულ ზონაში, ასევე ჰუაციაოს, ანუ ზღვისგაღმელ ჩინელთა მიერ.

## **ვრცელი და მოკლე ნიშანი**

ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში ნიშანთა გამარტივების პროცესი რამდენიმე ნაბიჯად განხორციელდა. ეს გამარტივებული სადამწერლობო ნიშნები გამოიყენება ჩინეთსა და სინგაპურში. ტაივანში ვრცელ ნიშნებს 正體字 [*zhèngtǐzì*] ჯენტიზის, ხოლო ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში კი 繁体字 [*fèngtǐzì*] ფანტიზის უწოდებენ.

სიტყვა [Hanzi] (ჩინური ნიშანი) "ჰანძი" მოკლედ
სიტყვა [Hanzi] "ჰანძი" (ჩინური ნიშანი) ვრცლად
ასევე იაპონიაშიც გაამარტივეს ჩინური ნიშნები, სადაც მას კანჯი (შინჯიტაი) ეწოდება, თუმცა ეს გამარტივება უფრო არასრული ხასიათისა იყო, თანაც იაპონიაში ეს პროცესი სულ სხვანაირად წარიმართა, ვიდრე ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში.

## ცხრილი

შედარების მიზნით აქ, ამ ცხრილში მაგალითის სახით მოტანილია ასობით ნიშანთაგან მხოლოდ რამდენიმე გამარტივებული იეროგლიფი, სადაც გამარტივებები, ან გამოტოვებული ხაზები საკმაოდ თვალსაჩინოა.

| ვრცელი ნიშნები | მოკლე ნიშნები |
| --- | --- |
| 發 | 发 |
| 見 | 见 |
| 體 | 体 |
| 貝 | 贝 |
| 東 | 东 |
| 車 | 车 |
| 長 | 长 |
| 門 | 门 |
| 選 | 选 |
| 韋 | 韦 |
| 讓 | 让 |
| 風 | 风 |
| 飛 | 飞 |
| 電 | 电 |
| 馬 | 马 |
| 樂 | 乐 |
| 鳥 | 乌 |
| 麥 | 麦 |
| 塵 | 尘 |
| 齊 | 齐 |
| 齒 | 齿 |
| 龍 | 龙 |
| 龜 | 龟 |

## რესურსები ინტერნეტში

* Evolution of Chinese Characters
* Chinese Characters and Cultures
* Traditional Chinese Flashcards
# გამარტივებული ჩინური დამწერლობა

| გამარტივებული ჩინური დამწერლობა |
| --- |
| ტიპი: | ლოგოგრაფული |
| ენები: | ჩინური ენა |
| დროის პერიოდი: | 1956 წლიდან |
| წინამორბედი დამწერლობები: | ჩინური დამწერლობა **გამარტივებული ჩინური დამწერლობა** |
| ISO 15924 კოდი: | Hans |

**მოკლე ნიშანი** (簡體字 / 简体字 [ *jiǎntǐzì* ]) წარმოადგენს ჩინური დამწერლობის მოკლე, ანუ *გამარტივებულ* ვერსიას *ტრადიციული*, ანუ ვრცელი ნიშნებისა.

* ვრცელი ნიშანი wèi 為 (= აკეთება, ქმნა)
* ვრცელი ნიშანი wèi 爲 (წერითი ვარიანტი)
* მოკლე ნიშანი wèi 为 (9 ხაზის ნაცვლად 4)

## რესურსები ინტერნეტში

* babelstone.co.uk – Second Stage Simplifications
# ISO 15924

**ISO 15924**, *კოდები დამწერლობათა სახელწოდებების აღსანიშნად* — რიგი დამწერლობებისთვის განსაზღვრავს კოდების ორ კრებულს. თითოეულ დამწერლობას მიეკუთვნება ორი კოდი — რიცხვითი და ოთხი ასოს შემცველი.

დამწერლობად ითვლება „გრაფიკული სიმბოლოების კრებული, რომელიც გამოიყენება ერთი ან უფრო მეტი ენის წერილობითი ფორმისთვის“. ამიტომ დამწერლობები, რომლებიც (ჯერჯერობით) არ „გამოიყენება ენის წერილობითი ფორმისთვის“ ცალსახად გამოირიცხება.

## რესურსები ინტერნეტში

* ISO 15924:2004
* ISO 15924 Registration Authority (Unicode)
* Official ISO 15924 code lists
* Overview of changes in time
# საერთაშორისო ფონეტიკური ანბანი

სრული სია ანბანისა(გასადიდებლად დააწკაპუნეთ სურათზე)
**საერთაშორისო ფონეტიკური ანბანი** (ინგლ. International Phonetic Alphabet; ან IPA) — ფონეტიკური ნიშნების კრებული, რომელშიც შესულია მსოფლიოს თითქმის ყველა ენის ბგერათა აღმნიშვნელი ნიშნები. იგი შექმნილია ლათინური ანბანის მიხედვით. საერთაშორისო ფონეტიკური ანბანი შეიმუშავა საერთაშორისო ფონეტიკურმა ასოციაციამ და იგი დღეს ყველაზე ვრცელი ფონეტიკური ანბანია.

## იხილეთ აგრეთვე

* IPA ნიშნების სია
* {{IPA}}

## რესურსები ინტერნეტში

* IPA-ს ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2004-06-02 საიტზე Wayback Machine.
# ჰირაგანა

| ჰირაგანა |
| --- |
| ტიპი: | მარცვლოვანი |
| ენები: | იაპონური ენა |
| დროის პერიოდი: | 800-დან დღემდე |
| წინამორბედი დამწერლობები: | კანა  მანიოგანა   **ჰირაგანა** |
| დობილი დამწერლობები: | კატაკანა ჰენტაიგანა |
| ISO 15924 კოდი: | Hira |
|  |

**იაპონური დამწელობაკანძი • 漢字კანა • 仮名 კატაკანა • 片仮名
* ჰირაგანა • 平仮名

*გამოყენება*

* ფურიგანა • 振り仮名
* ოკურიგანა • 送り仮名

*ისტორიული*

* მანიეგანა • 万葉仮名
* ჰეინტაიგანა • 変体仮名

*ტრანსკრიპციები*

* რომაძი • ローマ字
	+ კუნრეისიკი • 訓令式
	+ ნიპონ-სიკი • 日本式
	+ ჰიოპბერნის სისტემა
* კირილური
	+ პოლივანოვის • キリル文字

*ფონოლოგია • 日本語の音韻*

**ჰირაგანა** (იაპ. 平仮名, ひらがな) — მარცვლოვანი დამწერლობა, იაპონური დამწერლობის შემადგენელი ერთ-ერთი მთავარი ნაწილი კატაკანასთან და კანჯისთან (იეროგლიფიკასთან) ერთად. ჰირაგანას და კატაკანას საერთო სახელწოდებაა კანა. კანას თითოეული სიმბოლო წარმოადგენს ხმოვანს, თანხმოვანს ხმოვნითურთ ან ცხივირისმიერ ん-ს, რომელიც კონტექსტიდან გამომდინარე უახლოვდება ხან ნ-ს და ხან მ-ს, ფრანგული ცხვირისმიერი თანხმოვნების მსგავსად.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ჰირაგანა
# კატაკანა

| კატაკანა |
| --- |
| ტიპი: | მარცვლოვანი |
| ენები: | იაპონური ენა და აინუ ენა |
| დროის პერიოდი: | 800-დან დღემდე |
| წინამორბედი დამწერლობები: | კანა  მანიოგანა   **კატაკანა** |
| დობილი დამწერლობები: | ჰირაგანა ჰენტაიგანა |
| ISO 15924 კოდი: | Kana |
|  |

**იაპონური დამწელობაკანძი • 漢字კანა • 仮名 კატაკანა • 片仮名
* ჰირაგანა • 平仮名

*გამოყენება*

* ფურიგანა • 振り仮名
* ოკურიგანა • 送り仮名

*ისტორიული*

* მანიეგანა • 万葉仮名
* ჰეინტაიგანა • 変体仮名

*ტრანსკრიპციები*

* რომაძი • ローマ字
	+ კუნრეისიკი • 訓令式
	+ ნიპონ-სიკი • 日本式
	+ ჰიოპბერნის სისტემა
* კირილური
	+ პოლივანოვის • キリル文字

*ფონოლოგია • 日本語の音韻*

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
კატაკანაკატაკანა** (იაპ: かたかな, カタカナ) — მარცვლოვანი დამწერლობა, იაპონური დამწერლობის შემადგენელი ერთ-ერთი მთავარი ნაწილი ჰირაგანასთან და კანჯისთან (იეროგლიფიკასთან) ერთად. ჰირაგანას და კატაკანას საერთო სახელწოდებაა კანა. კანას თითოეული სიმბოლო წარმოადგენს ხმოვანს, თანხმოვანს ხმოვნითურთ ან ცხივირისმიერ ン-ს, რომელიც კონტექსტიდან გამომდინარე უახლოვდება ხან ნ-ს და ხან მ-ს, ფრანგული ცხვირისმიერი თანხმოვნების მსგავსად.
# ჩინელები

| ჩინელები |
| --- |
| საერთო მოსახლეობა |
| **1,4** მილიარდი |
| რეგიონები მნიშვნელოვანი მოსახლეობით |
|  ჩინეთი |
1,207,541,842 |
|  ჩინეთის რესპუბლიკა (ტაივანი) |
22,575,365 |
|  ჰონგ-კონგი |
6,593,410 |
|  სინგაპური |
3,684,936 |
| ენები |
ჩინური |
| რელიგიები |
ჩინური ხალხური რელიგია, მაჰაიანა, დაოსიზმი, კონფუციანელობა, ქრისტიანობა და სხვა რელიგიური უმცირესობები. |

**ჩინელები** — დედამიწის ყველაზე მრავალრიცხოვანი ერი, ჩინეთის ძირითადი მოსახლენი (1,207 მლნ). დიდი ჩინური დიასპორებია მალაიზიაში (5,2 მლნ), ინდონეზიაში (5,2 მლნ), სინგაპურში (3,684 მლნ), ფილიპინებში (1.146 მლნ).

* **სახელები**: თვითწოდება - ჩინ.: 汉族 *ხან, ხანჟენ*; ფრანგ.- Chinois; რუს. - Китайцы.
* **საერთო რაოდენობა**: დაახლ. 1,4 მილიარდი. მიეკუთვნება მონგოლოიდური რასის წყნარი ოკეანის შტოს.
* **ენა**: ჩინური.
* **რელიგია**: ბუდისტები, დაოსისტები, კონფუციანელები, არიან აგრეთვე ქრისტიანები.

ჩინელების წინაპრებს მიეკუთვნებიან იანძის და ხუანხეს აუზში მცხოვრები მიწათმოქმედი ტომები, რომლებმაც ძვ. წ. III-II ათასწლელებში შექმნეს ერთმანეთისგან განსხვაებული ნეოოლითური კულტურები. ძვ. წ. II ათასწლეულში აღმოცენდა სახელმწიფოებრივი გაერთიანება ინი, რომელიც ძვ. წ. XI საუკუნეში დაიპყრეს მეზობელმა ჯოუს ტომებმა. ძველი ჩინელი ხალხი წარმოიშვა ხანის დინასტიის დროს, ძვ. წ. III–ახ. წ. III საუკუნეებში. ხანის სახელმწიფოს ზრდას მოჰყვა ჩინელების გადასახლება სამხრეთით. VI-IX საუკუნეებში ჩინელების ეთნიკურ კონსოლიდაციას ხელი შეუწყო ტანის დინასტიის არსებობამ. XIII საუკუნის შუა წლებში ჩინეთის სახელმწიფოები დაიპყრეს მონღოლებმა. მათი განდევნის შემდეგ გრძელდებოდა ჩინელების გადასახლება სამხრეთთ. XVII-XX საუკუნეების მანჯურიული ცინის დინასტიის დროს ჩამოყალიბდა ჩნეთის თანამედროვე პოლიტიკური საზღვრები. XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისიდან ჩინელები დასახლდნენ მანჯურიაშიც.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 136.

## რესურსები ინტერნეტში

* როგორ გახდნენ ჩინელები მსოფლიოში უდიდესი ტომი

## სქოლიო
# ჩინური დამწერლობა

漢字 / 汉字 ჩინური სიმბოლო ჰანზიში, კანჯი, ჰანჯა, ჰან ტუ, წითლად გამარტივებული იეროგლიფებია

| ჩინური დამწერლობა |
| --- |
| ტიპი: | ლოგოგრაფული |
| ენები: | ჩინური ენა, იაპონური ენა, იშვიათად კორეული ენა, უწინ ვიეტნამური ენა |
| დროის პერიოდი: | ძვ. წ. 1200 - დღემდე |
| წარმოებული დამწერლობები: | გამარტივებული ჩინური დამწერლობა, კანჯი, ჰანჯა |

**ჩინური დამწერლობა** (*ტრად*. 漢字, *გამარტ.* 汉字, ფინ-ინზე Hànzì) — ლოგოგრამული დამწერლობა. დამწერლობა ეს ტიპი გამოიყენება არა მარტო ჩინურში, არამედ ნაწილობრივ იაპონურსა და კორეულშიც. წინათ მას ვიეტნამურ ენაშიც გამოიყენებდნენ.

ჩინური დამწერლობა წარმოიქმნა 3200 წლის წინ და სავარაუდოდ, დღესდღეობით არსებული და დღემდე შემორჩენილი დამწერლობებიდან უძველესია. მიუხედავად ამისა, ამ 3200 წლის მანძილზე ჩინურმა დამწერლობამ საკმაოდ მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა და მისი უძველესი ნიმუშების წაკითხვა მხოლოდ ენათმეცნიერებსა და არქეოლოგებს ძალ-უდევთ.

ჩინეთში აღმოჩენილი დამწერლობის უძველესი ნიმუშები, რომლებიც კუს ჯავშანზეა შესრულებული, დაახლოებით ძვ. წ. VIII ათასწლეულს განეკუთვნება. ეს წარწერები წარმოადგენს დამწერლობის უძველეს ნიმუშებს საერთოდ, თუმცა მათი გაშიფვრა ჯერჯერობით ვერ მოხერხდა. ასევე უცნობია მათი კავშირი ჩინურ დამწერლობასთან.

ჩინურ დამწერლობაში სიმბოლოთა რაოდენობა რამდენიმე ათეული ათასია და თითოეულ სიმბოლოს აქვს არა მხოლოდ ფონეტიკური არამედ აზრობრივი მნიშვნელობაც.

ჩინურ სიმბოლოთა 4% არის პიქტოგრამებიდან წარმოებული, თუმცა უმეტეს შემთხვევაში თანამედროვე იეროგლიფებსა და პიქტოგრამებს შორის კავშირის შემჩნევა არც ისე ადვილია. დანარჩენები ლოგიკურად არის შედგენილი რამდენიმე მარტივი იეროგლიფისგან.

დიდ ლექსიკონებში 46 ათასზე მეტი იეროგლიფია შესული, თუმცა მათი უმეტესობა საკმაოდ იშვიათად გამოიყენება. საშუალოდ ჩინელმა ან ჩინურის მცოდნემ 3000-4000 იეროგლიფი იცის.

ტრადიციულად თითო იეროგლიფი აღნიშნავს თითო მარცვალს, ხოლო ბევრი ჩინური სიტყვა შედგენა ერთზე მეტი მარცვლისგან, რომელთა დასაწერად გამოიყენება ერთზე მეტი იეროგლიფი. ჩინური ენის სხვადასხვა დიალექტებში იეროგლიფის წარმოთმა განსხვავდება, მაგრამ მნიშვნელობა და დაწერის სახე ერთიანია ყველასთვის. ამის გარდა ბევრი სიმბოლო გადასულია იაპონურ და კორეულ ენებში, სადაც უკვე სულ სხვა მნიშვნელობა და გამოთმა აქვს შეძენილი.

კონტინენტურ ჩინეთში გამოიყენება 1956 წლიდან გამარტივებული დამწერლობა, ხოლო ტაივანზე და ჰონგკონგში ტრადიციული ჩინური დამწერლობა. გამარტივებული ჩინური ასევე გადაიღეს სინგაპურშიც.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 137.

## სქოლიო
# წერა

**წერა** — აზრის (სიტყვების) წერილობითი გამოთქმა. მისი ფიქსაციის ნიშანთა სისტემას დამწერლობა ეწოდება. წერა წერილობითი (გრაფიკული) ელემენტებით სამეტყველო ინფორმაციის სხვადასხვა მანძილზე გადაცემის და დროთა განმავლობაში არსებობის საშუალებას იძლევა. თავდაპირველად ინფორმაციის გადასაცემად იყენებდნენ ისეთ საშუალებებს, როგორიცაა პიქტოგრაფია, ჭდე, ვამპუმები, კიპუ და ა.შ. საკუთრივ წერა გამომუშავდა საზოგადოებრივი ცხოვრების გართულებისა და საქალაქო კულტურის ჩამოყალიბების პროცესში. წერის სახეების კლასიფიკაციისათვის მთავარია არა ნიშანთა ფორმა, არამედ მეტყველების ელემენტთა ნიშნებით გადაცემის ხასიათი. არსებობს დამწერლობის 4 ძირითადი ტიპი — იდეოგრაფიული, სიტყვიერ-მარცვლოვანი (ლოგოგრაფიულ-სილაბური), საკუთრივ სილაბური და ასო-ბგერითი (ანბანური). კონკრეტულ სისტემებში ეს ტიპები, ჩვეულებრივ, სრულად სუფთა სახით არ არსებობს.

წერის სისტემა დაფუძნებულია იმავე სტრუქტურებზე, რაზეც მეტყველება — გრამატიკასა და სემანტიკაზე, მაგრამ აქვს დამატებითი შეზღუდვები და წესები, რაც დამოკიდებულია თითოეული კულტურისთვის დამახასიათებელ მართლწერის სისტემაზე. წერითი აქტივობის შედეგად მიღებულ პროდუქტს „ტექსტი“ ეწოდება, ხოლო ამ ტექსტის განმმარტებელს ან დამკვირვებელს — „მკითხველი“.

## იხილეთ აგრეთვე

* დამწერლობა
* კითხვა
* წერა-კითხვა

## სქოლიო
# სილაბური დამწერლობა

**სილაბური დამწერლობა** (ბერძ. συλλαβή — მარცვალი), *მარცვლოვანი დამწერლობა* — ფონეტიკური დამწერლობის სახეობა, რომელშიც ნიშანი (სილაბემა) გადმოსცემს დამოუკიდებელი მარცვლის წარმომქმნელ ცალკე ხმოვანს ან თანხმოვან და ხმოვან ფონემათა თანმიმდევრულ ჟღერადობას. არსებობს წმინდა სილაბური და სიტყვიერ-მარცვლოვანი სილაბური დამწერლობები. წმინდა სილაბურთაგან აღსანიშნავია კუნძულ კვიპროსის დამწერლობა, აგრეთვე ეთიოპიური და ინდური დამწერლობები (ქაროშთი, ბრაჰმი და მათგან მომდინარე სისტემები, მათ შორის ტიბეთის, ინდონეზიის). სიტყვიერ-მარცვლოვან დამწერლობას (სიტყვიერი წერილობითი სისტემისა და სილაბურის შერწყმა) განეკუთვნება იაპონური, ძველი კორეული, გვიანდელი სოლისებრი (აქადური, ხეთური) და იეროგლიფური ლუვიური დამწერლობა. სიტყვიერ-მარცვლოვანი დამწერლობა შუმერული იდეოგრაფიულ-ფონეტიკური დამწერლობისაგან მომდინარეობს. იხმარება ძვ. წ. III ათასწლეულის შუა ხანებიდან. იგი მრავალნიშნიანობითა და დიდი სირთულით ხასიათდება, ამიტომ გაანბანების ტენდენციამ ადრევე იჩინა თავი. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია სპარსული სოლისებრი ანბანი

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 361.
* Дирингер Д., Алфавит, пер. ц англ., М., 1963;
* Friedrich J., Geschichte der Schrift, Hdlb., 1966
# ფონოგრამა (ენათმეცნიერება)

**ფონოგრამა** — წერილობითი ნიშანი, რომელიც, მორფოგრამის, იდეოგრამისა და ლოგოგრამისგან განსხვავებით, ბგერის ტრანსკრიფციას წარმოადგენს.

მაგალითად, ასო "a" ფონოგრამაა, რადგან იგი აღნიშნავს ბგერა [a]-ს,ი ხოლო ასო "x" ყოველთვის არ არის ფონოგრამა: სიტყვაში "les animaux", იგი აღნიშნავს არა ბგერას, არამედ მრავლობითის მორფემას.

ლიეზონებს შეუძლიათ მორფოგრამების ნაწილობრივი ფონოგრამიზება მოახდინონ: გამონათქვამებში "les animaux" და "les hommes" "x" ისმის როგორც ბგერა [z].

იდეოგრამები თავის ფორმაში ნაწილობრივ ატარებენ აღსანიშნი სიტყვის აზრს. ფონოგრამას კი ამგვარი დამოკიდებულება არ აქვს აზრთან: იგი ბგერის ჩასაწერად გამოიყენება მიუხედავად იმისა თუ რა აზრის გადმოცემისთვის იქნება საჭირო მოცემული ბგერა.
# მეიძის რესტავრაცია

იმპერატორის გადასვლა კიოტოდან ტოკიოში, 1868 წლის ბოლოს
**მეიძის რესტავრაცია** (იაპ. 明治維新 Meiji Ishin?), აგრეთვე ცნობილი როგორც **მეიძი ისინ**, **რევოლუცია**, ან **განახლება** — მოვლენათა სერია, რომლებსაც შედეგად იაპონიის პოლიტიკურ და სოციალურ სტრუქტურებში უზარმაზარი ცვლილებები მოჰყვა. ეს მოვლენები ხდებოდა XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, პერიოდში, რომელიც მოიცავს გვიანდელ ედოს პერიოდს (რომელსაც ხშირად გვიან ტოკუგავას სიოგუნატს უწოდებენ) და მეიძის ერის დასაწყის. ამ მოვლენათა ყველაზე მნიშვნელოვანი აღწერა უცხოელის თვალით ეკუთვნის სერ ერნესტ სატოუს წიგნში „დიპლომატი იაპონიაში“ (1862-1869). რესტავრაცია კომოდირი მეთიუ პერის შავი გემების ჩამოსვლით იაპონიის გახსნის პირდაპირი პასუხი იყო, რამაც იმპერიული იაპონია ზესახელმწიფოდ აქცია.

## რესურსები ინტერნეტში

* Tokugawa Period's Influence on Meiji Restoration დაარქივებული 2012-04-05 საიტზე Wayback Machine.
* Essay on The Meiji Restoration Era, 1868-1889 დაარქივებული 2011-09-08 საიტზე Wayback Machine.
# ტელეფონი

საბჭოთა (ლატვიური) ტელეფონის აპარატი ТА-68 დისკური ნომერამკრეფით
ფირმა AT&T-ის წარმოების ღილაკებიანი ტელეფონი ნომრის ტონალურ რეჟიმში აკრეფით და შეტყობინების ნათურით.
**ტელეფონი** (ბერძნ. τῆλε - „შორს“ და φωνή - „ხმა“) — ტელეკომუნიკაციის მოწყობილობა რომელიც გამოიყენება ბგერის მიღება-გადაცემისთვის (ლაპარაკისთვის), როგორც წესი ორი ადამიანის სასაუბროდ, იშვიათად სამი ან მეტის. მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული საურთიერთობო მოწყობილობაა. უმეტესობა ტელეფონებისა მუშაობს ელექტო-სიგნალების გადაცემით, რთულ სატელეფონო ქსელში.

## ტელეფონის აპარატი

ტელეფონის აპარატი, სატელეფონო კავშირგაბმულობის სისტემის მოწყობილობა, რომლის დანიშნულებაა ხმოვანი ინფორმაციის გადაცემა და მიღება. ტელეფონის აპარატი შედგება ორი ძირითადი ნაწილისაგან: *საკომუტაციო-გამოსაძახებელი* (გამოძახების მისაღები, სხვა აპარატებთან შეასერთებელი და გამოსათიში) და *სალაპარაკო*, რომელიც უზრუნველყოფს მეტყველების მიღებასა და გადაცემას.

ტელეფონის აპარატის საკომუტაციო-გამოსაძახებელი მოწყობილობის აგების პრინციპი განისაზღვრება მომსახურე ტელეფონის სადგურის (ხელის ტელეფონის სადგური ან ავტომატური ტელეფონის სადგურის — ატს) ტიპის მიხედვით. ატს-ის ტელეფონის აპარატის სტრუქტურული სქემა შეიცავს გამოსაძახებელ და სალაპარაკო მოწყობილობას, ბერკეტულ გადამრთველსა და ნომერამკრეფს.

ტელეფონის აპარატის ყურმილში მოთავსებულია მიკროფონი და ელექტრომაგნიტური ტელეფონი. ტელეფონის აპარატის ტრანსფორმატორი განაცალკევებს მიკროფონის კვების წრედს ტელეფონის ცვლადი დენის წრედისაგან და ბალანსური კონტურის საშუალებით მნიშვნელოვნად ამცირებს საკუთარი ლაპარაკის სმენადობას. გამოსაძახებელი მოწყობილობაა ცვლადი დენის პოლარიზებული ზარი, რომელიც შეერთებულია ხაზთან, როდესაც ყურმილი დევს ბერკეტულ გადამრთველზე. ნომერამკრეფი იმპულსური კონტაქტებით თიშავს და აერთებს ტელეფონის აპარატში გამავალ დენის წრედს და ხაზში წარმოქმნის აკრეფილი ციფრის შესაბამისი რაოდენობის დენის იმპულსებს.

ტელეფონის აპარატის განსაკუთრებული სახეობებია ტაქსოფონი, ხმამაღლამოლაპარაკე ტელეფონის აპარატი, რადიოსატელეფონო კავშირისათვის გამოყენებული მიკროსატელეფონო გარნიტური, ვიდეოტელეფონი და სხვა. ტელეფონის ერთ-ერთ გამომგონებლად ითვლება ალექსანდერ გრეიამ ბელი.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |