Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# რომაჯი

**რომაჯი** (იაპონ. ローマ字 *rōmaji*, სიტყვასიტყვით „ლათინური ასოები“) — იაპონური დამწერლობის ტრანსლიტერაციის სისტემათა ერთობლიობა, რომლებიც ლათინური ანბანის მეშვეობით იაპონური ენის სიტყვათა ჩასაწერად შეიქმნა.

## რომაჯი თუ რატენმოჯი

ზოგჯერ სიტყვა რომაჯით (ローマ字) იაპონურ ენაში აღნიშნავენ ლათინურ ანბანს, არადა, თანამედროვე იაპონურში ლათინურ ანბანს აღნიშნავენ სიტყვით ラテン文字 (*რატენმოჯი*). მაშასადამე, რომაჯი იაპონურის ლათინიზაციის სისტემის ისტორიულად დამკვიდრებული ტერმინია.

## ლათინიზაციის სისტემები

არსებობს ლათინიზირების რამდენიმე სისტემა. ძირითადად არის მიჩნეული ჰეპბერნის სისტემა, კუნრეი-შიკი (ISO 3602) და ნიჰონ შიკი (ISO 3602 Strict), ყველაზე მეტად გავრცელებულია (მათ შორის იაპონიაშიც) ჰეპბერნის სისტემა, თუმცა თავდაპირველად იგი ინგლისური ენის მატარებლებისთვის იყო განკუთვნილი.

## გამოყენების სფეროები

რომაჯი გამოიყენება სხვადასხვა მიზნისთვის. იაპონიის დიდ ქალაქებში რომაჯის მეშვეობით ხდება მეტროსა და ქუჩის ტრაფარეტების დუბლირება; გამოიყენება ლექსიკონებში, სახელმძღვანელოებში, სასაუბროებში; ზოგჯერ გამოიყენება იაპონურ ტექსტებში როგორც აზრობრივი ხაზგასმის საშუალება; იაპონური კომპანიები, რომლებიც საერთაშორისო ბაზარზე აგირებენ, რომაჯიზე წერენ თავიანთ სახელწოდებებს, თავიანთ თანამშრომელთა სახელებს.

## ისტორია

ქრისტიანთა იაპონიიდან გაძევების შემდეგ XVII საუკუნის დასაწყისში, რომაჯი ხმარებიდან გამოვიდა და გამოიყენებოდა მხოლოდ დროდადრო მეიჯის რესტავრაციამდე XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, როცა კვლავ გაააღეს ქვეყნის კარები უცხოეთთან საურთიერთოდ. მთელი დღეს არსებული სისტემები შემუშავებული იქნა XIX საუკუნის მეორე ნახევარში.

### პორტუგალიელთა მისია

იაპონური ენის ლათინიზაციის სულ პირველი სისტემა ეფუძნებოდა ლათინური ანბანის XVI საუკუნის პორტუგალიური ვარიანტის ფონეტიკურსა და ფონოლოგიურ შესაძლებლობებს.

პირველი სისტემა იაპონელმა კათოლიკემ, სახელად იაჯირომ შეადგინა 1548 წელს. ხსენებულ სისტემას გამოიყენებდნენ კათოლიკურ წიგნებში, რომელსაც იეზუიტთა ორდენი გამოსცემდა მისიონერთათვის, რათა ამ უკანასკნელთათვის გაეიოლებინა ქადაგება იაპონიაში.

#### განსხვავების შესახებ

პორტუგალიური სისტემა იმ გამონაკლისით ჰგავს თანამედროვე ნიჰონ-შიკის, რომ მასში თანხმოვანი ბგერები სხვაგვარად გადმოიცემოდა: მაგალითად, ბგერა [კ] იწერებოდა როგორც ლათინურ-რომანული „c“, ხოლო [ჰ] — როგორც „f“. ასე რომ, სიტყვათშეხამება *ნიჰონ ნო კოტობა*, რომელიც დღევანდელი წესების მიხედვით რომაჯიზე იწერება როგორც „Nihon no kotoba“, ხოლო მანამდე კი ასე იწერებოდა: „Nifon no cotoba“.

## ლიტერატურა

* Chibbett, David (1977): The History of Japanese Printing and Book Illustration. Kodansha International Ltd. ISBN 0-87011-288-0.
* Jun'ichirō Kida (紀田順一郎 Kida Jun'ichirō?): Nihongo Daihakubutsukan (日本語大博物館?) (in Japanese). Just System (ジャストシステム Jasuto Shisutem?). ISBN 4-88309-046-9.
* Tadao Doi (土井忠生?) (1980): Hōyaku Nippo Jisho (邦訳日葡辞書?) (in Japanese). Iwanami Shoten (岩波書店?).
* Tadao Doi (土井忠生?) (1955): Nihon Daibunten (日本大文典?) (in Japanese). Sanseido (三省堂?).
* Mineo Ikegami (池上岑夫?) (1993): Nihongo Shōbunten (日本語小文典?) (in Japanese). Iwanami Shoten (岩波書店?).
* Hiroshi Hino (日埜博?) (1993): Nihon Shōbunten (日本小文典?) (in Japanese). Shin-Jinbutsu-Ôrai-Sha (新人物往来社?).

## რესურსები ინტერნეტში

* ნიმუში: ერთ-ერთი ანიმაციური ფილმის იაპონური ვერსია სუბტიტრებით იაპონურად (კანჯი, ჰირაგანა, კატაკანა) რომაჯის თანხლებით
# პექჩე

პექჩე 375 წელს.
**პექჩე** — კორეის სამი უძველესი სამეფოდან (კოგურიო, პექჩე, სილა) ერთ-ერთი. ვარაუდობენ, რომ აღმოცენდა ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში. პექჩეს სოციალურ-ეკონომიკური წყობილება ნაკლებადაა შესწავლილი. ისტორიკოსების ერთ ნაწილს მიაჩნია, რომ პექჩე მონათმფლობელური სახელმწიფო იყო, სხვები პექჩეს ფეოდალურ ურთიერთობათა ჩამოყალიბების პერიოდის სახელმწიფოდ თვლიან. 663 წელს სილასა და ჩინეთის დინასტიის ტანის წინააღმდეგ ომის შედეგად პექჩემ არსებობა შეწყვიტა. VII საუკუნის ბოლოს პექჩეს ტერიტორია სილას გადაეცა.

## იხილეთ აგრეთვე

* კოგურიო
* სილა

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 52.
# ოძინი

| იმპერატორი ოძინი |
| --- |
|
応神天皇 |
|  |
|  |
| იაპონიის მე-15 იმპერატორი |
| მმართ. დასაწყისი: |
270 |
| მმართ. დასასრული: |
310 |
| წინამორბედი: |
ტიუაი |
| მემკვიდრე: |
ნინტოკუ |
| რეგენტი: |
იმპერატორის მეუღლე ძინგუ |
| პირადი ცხოვრება |
| დაბ. თარიღი: |
200 |
| გარდ. თარიღი: |
310 (110 წლის) |
| გარდ. ადგილი: |
უმი |
| მეუღლე: |
ნაკაცუჰიმე |
| მამა: |
იმპერატორი ტიუაი |
| დედა: |
იმპერატორის მეუღლე ძინგუ |
| **ოძინი** ვიკისაწყობში |

**იმპერატორი ოძინი** (იაპონ. 応神天皇; დ. 200 — გ. 310) — იაპონიის მე-15 იმპერატორი მემკვიდრეობის ტრადიციული წესის მიხედვით. ოძინი ქვეყანას 40 წელი მართავდა.

იმპერატორის ცხოვრების და მმართველობის წელი უცნობია. ადრეული ხანის იმპერატორების პირობითი სახელები არ იყო მიღებული „ტრადიციული წესით“ იმპერატორ კამუს მმართველობამდე, რომელიც იამატოს დინასტიის 50-ე მონარქი იყო.

კოძიკი და ნიჰონ შოკი წერდნენ, რომ ოძინი იმპერატორ ტიუაის და მისი მეუღლის, ძინგუს შვილი იყო. რადგანაც ტიუაი ოძინის დაბადებამდე გარდაიცვალა, ქვეყნის ფაქტობრივი მმართველი ძინგუ გახდა, რასაც VIII საუკუნის ისტორიული წიგნიდან ვიგებთ.

## მეუღლეები და შვილები

იმპერატორ ოძინის ერთი მეუღლე და 10 ხარჭა ჰყავდა:

* იმპერატორის მეუღლე ნაკაცუჰიმე, რომელიც პრინცესა არატას, პრინც ოოსაძაკის და პრინც ნეტორის დედა იყო;
* ტაკაკირიჰიმე, რომელიც პრინც ნუკატა ნო ონაკაცუჰიკოს, პრინც ოიამამორის, პრინც იძანომავაკას, პრინცესა ოჰარას და პრინცესა კომუკუტას დედა იყო;
* ოტოჰიმე, რომელიც პრინცესა აჰეს, პრინცესა ავაძი ნო მიჰარას, პრინცესა კი ნო უნოს, პრინცესა სიგეჰარას და პრინცესა მინო ნო ირაცუმეს დედა იყო;
* მიანუსიაკაჰიმე, რომელიც პრინც უძი ნო ვაკირაცუკოს, პრინცესა იატას და პრინცესა მერტორის დედა იყო;
* ონაბეჰიმე, რომელიც პრინცესა უძი ნო ვაკირაცუჰიმეს დედა იყო;
* ოკინაგა მავაკანაკაცუჰიმე, რომელიც პრინც ვაკანუკე ნო ფუტამატას დედა იყო;
* იტოჰიმე, რომელიც პრინც ჰაიავუსავაკეს დედა იყო;
* ჰიმუკა ნო იძუმი ნო ნაგაჰიმე, რომელიც პრინც იოჰაეს, პრინც ოჰაეს და პრინცესა ჰატაბი ნო ვაკაირაცუმეს დედა იყო;
* კაგუროჰიმე, რომელიც პრინცესა კავარატა ნო ირაცუმეს, პრინცესა ტამა ნო ირაცუმეს და პრინც კატაძის დედა იყო;
* კაცურაგი ნო ირომე, რომელიც პრინც იძანომავაკას დედა იყო;
* ეჰიმე.

## იხილეთ აგრეთვე

* იაპონიის იმპერატორების სია

## ლიტერატურა

* William George Aston (1896). *Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697.* London: Kegan Paul, Trench, Trubner. OCLC 448337491
* Delmer Brown and Ichirō Ishida, eds. (1979). *Gukanshō: The Future and the Past.* Berkeley: University of California Press. 10-ISBN 0-520-03460-0; 13-ISBN 978-0-520-03460-0; OCLC 251325323
* Basil Hall Chamberlain(1920). *The Kojiki.* Read before the Asiatic Society of Japan on 12 April, 10 May, and 21 June 1882; reprinted May 1919. OCLC 1882339
* Richard Ponsonby-Fane. (1959). *The Imperial House of Japan.* Kyoto: Ponsonby Memorial Society. OCLC 194887
* Titsingh, Isaac. (1834). *Nihon Odai Ichiran*; ou, *Annales des empereurs du Japon.* Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691
* H. Paul Varley (1980). *Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns.* New York: Columbia University Press. 10-ISBN 0-231-04940-4; 13-ISBN 978-0-231-04940-5; OCLC 59145842

## სქოლიო
# კონფუციანელობა

დაჩენგის დარბაზი, ციუიფუში არსებული კონფუციანული ტაძრის მთავარი დარბაზი
**კონფუციანელობა** — ჩინელი ფილოსოფოსის კონფუცის (კონფუცი შეიძლება ითარგმნოს, როგორც: „მასწავლებელი კუნი“, დ.551-გ.478) მიერ ჩამოყალიბებული ეთიკურ ფილოსოფიული სისტემა. ის არის მორალის, სოციალური წყობის, პოლიტიკის, ჩინური ფილოსოფიის და რელიგიის კომპლექსური სისტემა. მას რამდენიმე აღმოსავლურ ქვეყანაში აქვს მხარდაჭერა სახელმწიფოს მხრიდან, რატომაც შეიძლება სახელმწიფო რელიგიადაც მივიჩნიოთ.

კონფუციანელობის გავრცელების ძირითადი ქვეყნებია: ჩინეთი, ტაივანი, კორეა, იაპონია, ვიეტნამი და ქვეყნები, სადაც დიდია ჩინური მოსახლეობა, მაგალითად სინგაპური. კონფუციანელობას დაახლოებით 1.5 მილიარდი მიმდევარი ჰყავს.

კონფუციანელობის მიხედვით ადამიანს შეუძლია განვითარება საკუთარი ძალების მობილიზებით, განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა საკუთარ თავზე მუშაობას, თვით-განვითარებასა და თვით-შექმნას. მისი მთავარი იდეაა სათნოებისა და მორალის სრულყოფილებაში მოყვანა. ის მოუწოდებს თუნდაც სიცოცხლეზე თქვან უარი თუ კი ამას მორალური ღირებულებები მოითხოვს.

## სქოლიო

## ლიტერატურა

* Creel, Herrlee G. *Confucius and the Chinese Way.* Reprint. New York: Harper Torchbooks. (Originally published under the title *Confucius—the Man and the Myth.*)
* Fingarette, Herbert. Confucius: The Secular as Sacred ISBN 1-57766-010-2.
* Ivanhoe, Philip J. *Confucian Moral Self Cultivation.* 2nd rev. ed., Indianapolis: Hackett Publishing.
* Nivison, David S. *The Ways of Confucianism.* Chicago: Open Court Press.
* Xinzhong Yao (2000) *An Introduction to Confucianism*. Cambridge: Cambridge University Press.

## რესურსები ინტერნეტში

* ფილოსოფიის სტანფორდის ენციკლოპედია: კონფუციანელობა
* Interfaith Online: კონფუციანელობა
* კონფუციანური დოკუმენტები - Internet Sacred Texts Archive.
* ორიენტალისტური ფილოსოფია, "Topic:Confucianism" დაარქივებული 2015-06-25 საიტზე Wayback Machine.
# ჰეიანის პერიოდი

კიოტო - „1000 წლის დედაქალაქი“
**ჰეიანის პერიოდი** (794 — 1185 წწ.) — ნარას პერიოდის გაგრძელება იაპონიის ისტორიაში და იაპონიის კლასიკური პერიოდის დასასრული. ჰეიანი (平安時代) იაპონურად სიმშვიდეს ნიშნავს. ამ პერიოდში იაპონია განიცდიდა ჩინური კულტურისა და კონფუციანიზმის განსაკუთრებით ძლიერ გავლენას, იპმერატორის კარის სიძლიერემ პიკს მიაღწია, აყვავდა ხელოვნება, ლიტერატურა, პოეზია.

## ჰეიანის პერიოდის მწერლები

* სეი სიონაგონი
* მურასაკი შიკიბუ

## ლიტერატურა

* Collins, R., "An Asian Route to Capitalism: Religious Economy and the Origins of Self-Transforming Growth in Japan", in *American Sociological Review*, Vol. 62, No. 6 (1997)
* Hurst III, G. C, "The Heian Period" in W. M. Tsutsui, (ed.), *A Companion to Japanese History* (Oxford: Blackwell Publishing, 2007)
* Kitagawa, J., *Religion in Japanese History* (New York: Columbia University Press, 1966)
* Morris, I., *The World of the Shining Prince; Court Life in Ancient Japan* (Oxford: Oxford University Press, 1964)
* Shively, D. H. and McCullough W. H., "Introduction" in D. H. Shively and W. H. McCullough, (eds.),*The Cambridge History of Modern Japan; Volume 2, Heian Japan*, (Cambridge: Cambridge University Press, 1999)
* Weinstein, S., "Aristocratic Buddhism" in D. H. Shively and W. H. McCullough, (eds.),*The Cambridge History of Modern Japan; Volume 2, Heian Japan*, (Cambridge: Cambridge University Press, 1999)

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ჰეიანის პერიოდი Heian art at the New York Metropolitan Museum of Art
* Heian art and calligraphy at the Tokyo National Museum დაარქივებული 2007-09-28 საიტზე Wayback Machine.
# დიაკრიტიკული ნიშნები

**დიაკრიტიკული ნიშნები** (ძველბერძ. διακριτικός — „განსხვავების მიმნიშნებელი“) — სტრიქონზედა ან სტრიქონქვეშა (იშვიათად — სტრიქონშივე ჩასმული) გრაფიკული ნიშნები, რომლებიც შემოღებულია ანბანურ დამწერლობაში რომელიმე ასოს მნიშვნელობის დასაზუსტებლად.
კერძოდ:

1. ასოს ახალ მნიშვნელობას სძენს;
2. წარმოგვიდგენს შესაბამისი ბგერის რამდენიმე ვარიანტს;
3. მიანიშნებს, რომ ასო იკითხება იზოლირებულად;
4. მიანიშნებს ბგერის სიგრძე-სიმოკლეს;

დიაკრიტიკულ ნიშნებს ფართოდ იყენებენ ტრანსკრიფციებში.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 496.
# იაპონური ენის გრამატიკა

**იაპონური ენის გრამატიკა**ს ახასიათებს შემდეგი თავისებურებანი:

* არის აგლუტინირებადი ენა. აფიქსებს ჰირაგანაში წერენ და ნაწილაკებს უწოდებენ.
* სიტყვათა წყობა წინადადებაში არის სტაბილური და შემდეგი თანმიმდევრობისა; სუბიექტი – ობიექტი – პრედიკატი. პრედიკატი ყოველთვის წინადადების ბოლოს დგას.
* წინადადებაში ყველა წევრის ფუნქცია ნაწილაკითაა მარკირებული.
* თემა და სუბიექტი თანაბარია და სხვადასხვა ნაწილაკითაა მარკირებული. წინადადება შეიძლება შეიცავდეს როგორც თემას, ასევე სუბიექტს.
* მიეკუთვნება ე.წ. მარცხნივგანტოტვად ენას, რაც იმას ნიშნავს რომ აღმწერი ელემენტები იმის წინ დაისმის, რასაც ისინი აღწერს.
* ენას გააჩნია თავაზიანობის გამომხატველი ე.წ. დონეების მეტად კომპლექსური სისტემა.
* მიდრეკილია ირიბი ფორმულირებებისა და ელიფსისადმი. (წინადადების ნაწილთა გამოტოვებისადმი)

თანამედროვე ენათაგან იაპონური ენის გრამატიკა ყველაზე უფრო კორეულისას ჰგავს, თუმცა ამ ორი ენის სიტყვათა მარაგი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. ამის გამო ენათმეცნიერები ვერ შეთანხმებულან იმის თაობაზე, იაპონური და კორეული ენები ერთ ენათა ჯგუფში გააერთიანონ თუ არა.

## ლიტერატურა

* Gewehr, Markus; Grützmacher, Sönke; Owada, Kuniko: Japanische Grammatik, Hamburg: Buske, H., 2011. ISBN 978-3-87548-590-5
* Arnold-Kanamori, Horst: Japanische Grammatik. München: Iudicium-Verl. 1993. ISBN 3-89129-291-0
* Ebi, Martina: Praktische Grammatik der japanischen Sprache, Verlag: Wilhelmsfeld: Egert, 2008. ISBN 978-3-936496-23-9
* Teramura, Hideo [გამომც.], Kēsu sutadī Nihon bunpō. Tōkyō: Ōfū, 1992. ISBN 4-273-02168-4
* Noda, Hisashi: Hajimete no hito no Nihongo bunpō. Tōkyō: Kuroshio Shuppan, 2000. ISBN 4-87424-053-4

## რესურსები ინტერნეტში

* (გერმანული) იაპონურ ენა დამწყებთათვის დაარქივებული 2015-06-10 საიტზე Wayback Machine.
* (გერმანული) ზაარის მხარის უნივერსიტეტი, იაპონიის ლექტორატი დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.
# მონასტერი

ჯვრის მონასტერი მცხეთაში (საქართველო).
**მონასტერი** (ბერძ. monasterion — განდეგილის სენაკი) — ბუდიზმისა და ქრისტიანობაში ერთი და იმავე წესდებით მცხოვრები რელიგიური თემი. ქრისტიანობაში ცნობილია მამაკაცთა და ქალთა მონასტრები. უძველესი მონასტერი წარმოიქმნა ინდოეთში ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანაში. პირველი ქრისტიანული მონასტერი ჩამოყალიბდა IV საუკუნეში ტაბენისში (ეგვიპტე).

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
მონასტერი Sumela Monastery
* Public Domain photographs and texts, and information regarding medieval monasteries.
* Monastery Italy

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# არსებითი სახელი

**არსებითი სახელი** — სრულმნიშვნელობიანი სიტყვა. ატარებს საგნობრივ მნიშვნელობას — აღნიშნავს „საგანს“ ან „მოვლენას“, საგნის ნაწილს, ან მოვლენათა მთელ ჯგუფს. მიუგებს კითხვებზე: *„ვინ?“* (ქალი, კაცი, მოსწავლე, გიორგი), *„რა?“* (ცხენი, სახლი, სიცოცხლე, თბილისი).

არსებითი სახელი შეიძლება იყოს *კონკრეტული* ან *აბსტრაქტული*, *საზოგადო* ან *საკუთარი*. სხვა სახელებთან ერთად იგი უპირისპირდება ერთი მხრივ ზმნებს, მეორე მხრივ — უდეტრებს. არსებითი სახელის მორფოლოგიური ნიშნები სხვადასხვა ენაში სხვადასხვაგვარია. სინთეზურ ენებში იგი ხასიათდება სიტყვათცვალებისა და სიტყვაწარმოების დიდი უნარით. წინადადებაში ასრულებს მრავალგვარ სინტაქსურ ფუნქციას, რომელთაგან ძირითადია *ქვემდებარისა* და *დამატების* გამოხატვა. ქართულ ენაში არსებითი სახელი იცვლება ბრუნვისა და რიცხვის მიხედვით. მრავალ ენაში მოეპოვება აგრეთვე სქესის ან გრამატიკული კლასის კატეგორია. ზოგიერთ ენაში (მაგ., ჩინურში) არსებითი სახელი ფორმაუცვლელია.
არსებითი სახელი იბრუნვის. ერთმანეთისგან განსხვავებულია საზოგადო და საკუთარ არსებით სახელთა ბრუნება.

## ლიტერატურა

* *ფეიქრიშვილი ჟ.,* ქართული ენის მორფოლოგია, ქუთ. 2010;
* *შანიძე ა.,* ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები, ტ. 1, თბ., 1973;

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 584.

|  |  |
| --- | --- |
|
 | არსებითი სახელი ვიქსიკონში |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# ზედსართავი სახელი

**ზედსართავი სახელი** — მეტყველების ნაწილი, რომელიც დაერთვის არსებით სახელს და გამოხატავს არსებითი სახელით გამოხატული საგნის თვისებას. დაესმის კითხვა „როგორი?“.

ქართულ ენაში **ზედსართავი სახელი** მსაზღვრელად გამოიყენება და ამით განსხვავდება წინადადებაში ის არსებითი სახელისაგან. ზედსართავი სახელი მაგალითებია: *მაღალი*, *დაბალი*, *გრძელი*, *მოკლე*, „თბილი“, „ცივი“ და ასე შემდეგ.

## ზედსართავი სახელი როგორც მეტყველების ნაწილი

**ზედსართავი სახელი** ენათმეცნიერებაში როგორც მეტყველების ნაწილი სამი კრიტერიუმის მიხედვით ხასიათდება:

**1**. ზოგადი ლექსიკურ-გრამატიკული მნიშვნელობა არის საგნის ნიშანი.

**2**. ზედსართავი სახელის მორფოლოგიური ნიშან-თვისებები განისაზღვრება რიცხვისა და ბრუნვის (ბევრ ენაში აგრეთვე გრამატიკული სქესის, სულიერისა და უსულოს) მორფოლოგიური კატეგორიების მიხედვით, თუმცა, მიუხედავად ამისა, მათ დამოუკიდებელი მნიშვნელობები არსებითი სახელთან დგომის გარეშე არ გააჩნიათ და მხოლოდ შეთანხმების ფუნქციას კისრულობენ.

**3**. ზედსართავის სახელის საბაზისო სინტაქსური ფუნქცია სუბსტანტივური წინადადების წევრთან განსაზღვრების გამოხატვაა. გარდა ამისა, ის შეიძლება შედგენილი შემასმენლის სახელად ნაწილად იდგეს წინადადებაში.
## ზედსართავის ორი ტიპი

ზედსართავ სახელებში ორი ჯგუფი გამოიყოფა: **ვითარებითი** და **მიმართებითი**.

ვითარებითი არსებითი სახელი აერთიანებს პირველად ზედსართავებს (მაღალი, შავი, მჭლე...), ხოლო მიმართებით ჯგუფში კი მეორადი (დერივაციული აფიქსებით ნაწარმოები) სახელები ერთიანდება. მიმართებითი, ანუ დერივაციული აფიქსებით ნაწარმოები ზედსართავი სახელების წარმომქმნელი, ანუ (დერივაციული) ელემენტებია *-იან* (მაგ., ხავსიანი), *უ-ო* (უთმო) და *უ-ესი*.

ვითარებით ზედსართავებს ხარისხი ეწარმოებათ (მაღალი – უმაღლესი, უმჭლევესი...), მიმართებითებს, გარდა იშვიათი გამონაკლისისა, ხარისხი არ ეწარმოებათ, მაგ.; არ შეიძლება უთმოესი ან უუთმოესი, უხავსიანესი და სხვა; თუმცა არსებობს გამონაკლისებიც: გონი – გონ-იერ-ი – უ-გონიერ-ეს-ი, ჭკუა – ჭკვ-იან-ი – უ-ჭკვიან-ეს-ი და სხვა.

## არსებითსა და ზედსართავს შორის ტრანსლაცია

ქართულ ენაში არსებით და ზედსართავ სახელებს შორის ხშირია ტრანზიცია (არსებითი სახელიდან ზედსართავ სახელში გარდასვლა ფორმის შეუცვლელად და პირიქით).

### ადიექტივაცია

ზოგადად, რომელიმე მეტყველების ნაწილის ქცევას ზედსართავ სახელად ენათმეცნიერებაში ეწოდება ადიექტივაცია (ანუ (*ქართ*.) გაზედსართავება), უფრო ზუსტად, უკვე გაზედსართავებულ არსებით სახელს კი დესუბსტანტივირებულ (გა**ნ**არსებითებულ, ნაარსებითალ) ზედსართავს უწოდებენ.

### სუბსტანტივაცია

ზოგადად, რომელიმე მეტყველების ნაწილის ქცევას არსებით სახელად ენათმეცნიერებაში ეწოდება სუბსტანტივაცია (ანუ (*ქართ*.) გაარსებითსახელება), უფრო ზუსტად, უკვე გაარსებითებულ ზედსართავ სახელს კი დეადიექტივირებული (გა**ნ**ზედსართავებული) არსებითი სახელი ჰქვია.

## ლიტერატურა

* შანიძე, აკაკი: ქართული ენის გრამატიკის საფუძვლები. თბილისი, თბილისის უნივერსიტეტი გამომცემლობა,1980.
* შანიძე, აკაკი: ქართული ენის გრამატიკა. თბილისი, თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1955.
* Helmut Glück (გამომცემელი), Metzler-Lexikon Sprache, 2000.
# ფლექსია

**ფლექსია**, ანუ სიტყვათცვლილება, მიმოხვრა (ლათინურად flectere -ხრა: მოხრა, მიხრა) ენათმეცნიერებაში სიტყვისათვის აფიქსის დართვა, ან სხვა მორფოლოგიური საშუალების (მაგ., ფუძის ფლექსიის) გამოყენება იმ მიზნით, რომ გამოხატონ სიტყვათა ურთიერთობა შესიტყვებაში.
ფლექსიის ყველაზე გავრცელებული მაგალითებია უღვლილება და ბრუნება.

1. უღვლილება - ზმნათა ცვლა პირის (გრამატიკული კლასის) მიხედვით.
2. ბრუნება - სახელთა ცვლა ბრუნვის მიხედვით.

## ლიტერატურა

1. ქსე. ტომი 9. *სამეურვეო ტიხტიხი*. თბილისი: ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის გამომცემლობა, 1985.
# ონომატოპეა

**ონომატოპეა** (ბერძნ. όνομα „სახელი“ და ποιέω „ვაკეთებ, ვქმნი“) — ხმაბაძვით წარმოშობილი სიტყვა, ხმაბაძვითი სიტყვა.

ხმაბაძვა არის სამეტყველო ბგერებით ბუნების მოვლენათა თანმხლები ხმების, ცოცხალ არსებათა ხმიანობის (ყვირილის, სტვენის და სხვ.) მიახლოებითი გადმოცემა. ამის საფუძველზე შექმნილი სიტყვების რამდენიმე სახეობა განირჩევა მათი ფორმებისა და ფუნქციების მიხედვით:

1. საკუთრივ ხმაბაძვა, ანუ ფორმაუცვლელი ბგერათკომპლექსით ხმიანობის მიახლოებითი გადმოცემა (და არა აღნიშვნა): მაგ., ყიყლიყო, გუგუ, ტკაც.
2. ხმაბაძვის საფუძველზე ამა თუ იმ ხმიანობის აღნიშვნა ფორმაცვალებადი სიტყვებით: მაგ., შრიალი, ტკაცუნი, ხარხარი.
3. ხმაბაძვის საფუძველზე მოვლენებისა და არსებების (და არა მათი ხმიანობის) აღნიშვნა ფორმაცვალებადი სიტყვებით: მაგ., გუგული, ჭრიჭინა, ტკაცუნა.

## ონომატოპეა სხვადასხვა ენაში

კარის გატეხვის ხმა წარმოადგენს ონომატოპეას.
ერთი და იგივე ხმიანობა სხვადასხვაგვარად ფასდება და გადმოიცემა სხვადასხვა ენაში ამ ენათა ბგერითი წყობის შესაბამისად. მაგალითად, მამლის ხმა სხვადასხვა ენაში გადმოიცემა შემდეგნაირად:

* ქართულში — ყიყლიყო
* არაბულში — კუკუ კუკუკუ
* ბულგარულში — კუკურიგუ (кукуригу)
* ფრანგულში — კოკორიკო (cocorico)
* ინგლისურში — კუკ ა დუდლ დუ (cock a doodle doo)
* გერმანულში — კიკერიკი (kikeriki)
* ბერძნულში — კიკირიკუ (κικιρίκου)
* უნგრულში კუკურიკუ (kukurikú)
* იტალიურში — კიკირიკი (chicchirichi)
* იაპონურში — კოკეკოკო (コケコッコー, kokekokko)
* პოლონურში — კუკურიკუ (kukuryku)
* რუსულში — კუკარეკუ (кукареку)
* ესპანურში — კიკირიკი (quiquiriquí) ან კოკორიკო (cocoricó)
* თურქულში — ჲუ-ჲურჲუ-ჲუ (ü-ürü-üüü [yʔyryʔyː])
* ფილიპინურში — ტიკტილაოკ (tiktilaok)
* ტამილურში — კაკარა-კო-კო (kokkara-ko-ko)
* ებრაულში — კუკუ რიკუ (קוקוריקו, kúku ríku)

## ლიტერატურა

* *ჯაფარიძე ზ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 536.
* Smyth, Herbert Weir (1920). *Greek Grammar*. Cambridge MA:  ჰარვარდის უნივერსიტეტის გამომცემლობა,   გვ. 680. ISBN 0-674-36250-0.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ონომატოპეა Derek Abbott's Animal Noise Page დაარქივებული 2011-02-17 საიტზე Wayback Machine.
* Over 300 Examples of Onomatopoeia დაარქივებული 2012-05-31 საიტზე Wayback Machine.
* BBC Radio 4 show discussing animal noises
* Tutorial on Drawing Onomatopoeia for Comics and Cartoons (using fonts) დაარქივებული 2007-05-02 საიტზე Wayback Machine.
* WrittenSound, onomatopoeic word list
* Examples of Onomatopeia
# უკიო-ე

ფუძიამას ხედი, ტოკაიდოს სერიის ორმოცდამეცამეტე ადგილის ნაწილი, რომელიც შერულებულია ჰიროშიგეს მიერ 1850 წელს.
**უკიო-ე** (იაპონ. 浮世絵) „მცურავი სამყაროს ნახატები“ — იაპონური გრავიურის ბეჭდვის ჟანრი. ისინი წარმოებდნენ XVII საუკუნიდან XX საუკუნემდე, რომლებიც გამოსახავდნენ ლანდშაფტებს, ამბებეს ისტორიიდან, თეატრს და ბორდელებს. ეს არის იაპონიის გრავიურის ბეჭვდის მთავარი ჟანრი.

უკიო-ე იყო იაფი, რადგან ისინი ძალიან დიდი რაოდენობით მოიპოვებოდა. ისინი ძირითადად ეკუთვნოდათ ქალაქის მაცხოვრებლებს, რომლებიც საკმარისად მდიდრები არ იყვნენ, რომ შეეძინათ ორიგინალი ნახატი. თავდაპირველი საგანი უკიო-ესთვის იყო ქალაქის ცხოვრება, წვრილნამი აქტივობები და სცენები გასართობი რაიონებიდან. ლამაზი კურტიზანები, სუმოს დიდი მოჭიდავეები და პოპულარული მსახიობები გამოისახებოდნენ, როდესაც საინტერესოდ იქცეოდნენ. მოგვიანებით პეიზაჟიც ძალიან პოპულარული გახდა. დღესდღეობითად უკიო-ე მთელ მსოფლიოში ძალიან პოპულარულია.

იმ პერიოდის მწერალი ასაი რიოი, თავის უკიო მონოგატარში (浮世物語, „მცურავი სამყაროს ზღაპრები“ 1661 წელს), აყალიბებს მცურავი სამყაროს იდეას:

|  |  |
| --- | --- |
|  | „ცოცხლობდე მხოლოდ ამ წუთით, აქცევდე ყურადღებას მხოლოდ მთვარის სიხარულს, თოვლს, ალუბლის ყვავილობას და ნეკერჩხლის ფოთლებს; მღეროდე სიმღერებს, სვავდე ღვინოს, ერთობოდე მხოლოდ ცურვით, ცურვით...უარს ამბობდე იმედგაცრუებაზე, ისევე როგორც, მცურავი, რომელიც ცურავს დინების მიმართულებით: ეს არის ის, რასაც ჩვენ მცურავ სამყაროს ვუწოდებთ.“ |

## გალერეა

* ადრეული უკიო-ეს ნამუშევარი, ასაკაიამა ე-ჰონ სუკენობუს ნაბეჭდი გვერდი, 1739
* ადრეული ფერადი უკიო-ეს ნამუშევარი, წყვილი თოვლიან ჰარუნობუში, 1768
* უკიო-ეს შემოქმედებითი მწვერვალის ნამუშევარი, იჩიკავა ებიძო, როგორც ტაკემურა სადანოშინ შარაკუ, 1794
* ძველი პერიოდის უკიო-ეს ნამუშევარი, ფუტამი-გა-ურას ქვედა ხედი, კუნისადა, 1832
* მეიძი-ერა უკიო-ე, იაპონიის დიდგვაროვანთა სარკე, ჩიკანობუ, 1887
* უკიო-ეს გავლენა დასავლურ ხელოვნებაზე
* უკიო-ეს შთამომავლები, თმის შეჭრა, გოიო ჰაშიგუჩი, 1920

## რესურსები ინტერნეტში

* A Guide to the Ukiyo-e Sites of the Internet დაარქივებული 2007-09-14 საიტზე Wayback Machine.
* Kuniyoshi Project
* Gallery with a lot of info
* Overviews of the Printmaking Process detailed description of the stages of printmaking with many illustrations

## სქოლიო