Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მარსელი

| ქალაქი |
| --- |
| მარსელი Ville de Marseille |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| დროშა | გერბი |
|  |  |

 |
| ქვეყანა |  საფრანგეთი |
| რეგიონი |
პროვანსი-ალპები-ლაჟვარდოვანი ნაპირიპროვანსი-ალპები-ლაჟვარდოვანი ნაპირი|პროვანსი-ალპები-ლაჟვარდოვანი ნაპირი |
| დეპარტამენტი |
ბუშ-დიუ-რონი |
| შიდა დაყოფა | 1st arrondissement of Marseille, 2nd arrondissement of Marseille, 3rd arrondissement of Marseille, 4th arrondissement of C est Marseille BEBE, 5th arrondissement of Marseille, 6th arrondissement of Marseille, 7th arrondissement of Marseille, 8th arrondissement of Marseille, 9th arrondissement of Marseille, 10th arrondissement of Marseille, 11th arrondissement of Marseille, 12th arrondissement of Marseille, 13th arrondissement of Marseille, 14th arrondissement of Marseille, 15th arrondissement of Marseille, 16th arrondissement of Marseille, first sector of Marseille, second sector of Marseille, third sector of Marseille, fourth sector of Marseille, fifth sector of Marseille, sixth sector of Marseille, seventh sector of Marseille და eighth sector of Marseille |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| მერი | Benoît Payan |
| დაარსდა | ძვ. წ. 600 |
| ფართობი |
240.62 კმ² |
| ცენტრის სიმაღლე |
6 მეტრი, 0 მეტრი, 648 მეტრი |
| მოსახლეობა | 850,726 კაცი (2010) |
| სიმჭიდროვე |
3.412 კაცი/კმ² |
| სასაათო სარტყელი |
UTC+1, ზაფხულში UTC+2 |
| სატელეფონო კოდი |
+33 491 |
| საფოსტო ინდექსი |
13001-13016 |
| საავტომობილო კოდი | 13 |
| ოფიციალური საიტი | marseille.fr |
|  |
| **მარსელი** ვიკისაწყობში |

**მარსელი** (ფრანგ. Marseille) — ქალაქი და უმსხვილესი პორტი საფრანგეთში. მდებარეობს ხმელთაშუა ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე. ქალაქი ბუშ-დიუ-რონის დეპარტამენტის ადმინისტრაციული ცენტრია. მარსელში არის საერთაშორისო აეროპორტი.

## პიროვნებები

მარსელში დაიბადნენ:

* ადოლფ ტიერი (1797–1877) — საფრანგეთის მესამე რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი
* ანტონენ არტო (1897–1948) — მწერალი, სცენარისტი, პოეტი, თეატრის თეორეტიკოსი
* ფერნანდელი (1903–1971) — მომღერალი და მსახიობი
* ერიკ კანტონა (დ. 1966) — მსახიობი და ყოფილი ფეხბურთელი
* პატრიკ ფიორი (დ. 1969) — მომღერალი
* ზინედინ ზიდანი (დ. 1972) — ყოფილი ფეხბურთელი, მწვრთნელი
* მატიე ფლამინი (დ. 1984) — ფეხბურთელი

მარსელში გარდაიცვალნენ:

* ჟან ნიკოლა არტიურ რემბო (გ. 1891) — პოეტი

## ლიტერატურა

* Peraldi, Michel; Samson, Michel (2006). „Gouverner Marseille : Enquête sur les mondes politiques marseillais“. Editions La Découverte. ISBN 2-7071-4964-0. დამოწმება journal საჭიროებს `|journal=`-ს (დახმარება)CS1-ის მხარდაჭერა: ref=harv (link)
* Busquet, Raoul (1954). „Histoire de la Provence des origines à la révolution française“. Éditions Jeanne Lafitte. ISBN 2-86276-319-5. დამოწმება journal საჭიროებს `|journal=`-ს (დახმარება)CS1-ის მხარდაჭერა: ref=harv (link)

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
მარსელი Marseille, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე
* ოფიციალური გვერდი
# ანტარქტიკა

ანტარქტიკა
**ანტარქტიკა** (ბერძ. Ανταρκτικos < ἄντα (ἀντί) — „წინააღმდეგ“, „ნაცვლად“ და ἀρκτικός — „ჩრდილოეთისა“) — დედამიწის სამხრეთ პოლარული მხარე. მოიცავს კონტინენტ ანტარქტიდას მისი გარემომცველი ოკეანეების განაპირა ზღვებს (უედელის, ბელინსგაუზენის, ამუნდსენის, როსის) და კუნძულებს (სამხრეთ შეტლანდის, სამხრეთ სანდვიჩის, სამხრეთ გეორგიის, სამხრეთ ორკნეის, პეტრე I-ისა, ბალენისა და სხვა). ანტარქტიკას განეკუთვნება აგრეთვე სასაზღვრო ხაზთან მდებარე კუნძულები: პრინს-ედუარდის, კროზეს, მაკუორის და სხვა. ანტარქტიკის საზღვარი პირობითია და გადის სამხრეთ განედი 48-60° ფარგლებში. ფართობი 52, 5 მლნ. კმ². ანტარქტიკის მთელი შუა ნაწილი ანტარქტიდას უკავია.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 477.

## რესურსები ინტერნეტში

* სურათები ანტარქტიდიდან დაარქივებული 2007-09-28 საიტზე Wayback Machine.
# ფარენჰაიტი

სახლის თერმომეტრი, რომელზეც დატანილია როგორც ფარენჰაიტის, ასევე ცელსიუსის სკალა.
  ქვეყნები, რომლებიც იყენებენ ფარენჰაიტს.
  ქვეყნები, რომლებიც იყენებენ ორივეს, ფარენჰაიტსაც და ცელსიუსსაც.
  ქვეყნები, რომლებიც იყენებენ ცელსიუსს.
**ფარენჰაიტი** (აღნიშვნა: **°F**) — ტემპერატურის საზომი ერთეული, რომელიც 1724 წელს შეიქმნა გერმანელი ფიზიკოს დანიელ გაბრიელ ფარენჰაიტის (1686 - 1736) მიერ. დღეს დღეისობით იგი ბევრ ქვეყანაში ჩანაცვლებულია სხვა ტემპერატურის საზომით რომელსაც ცელსიუსი ეწოდება. იგი მაინც გამოიყენება რამდენიმე ქვეყანაში, მაგალითად აშშ-ში და ბელიზი-ში.

ფარენჰაიტის შკალის მიხედვით წყალი იყინება +32 გრადუსზე და დუღს +212 გრადუსზე (სტანდარტული ატმოსფერული წნევის) პირობებში. ნული გრადუსი განსაზღვრულია თერმომეტრის მოთავსებით ხსნარში, რომელიც შედგება ყინულის, წყლის და ამონიუმის ქლორიდისგან ანუ მარილისგან. ეს ხსნარი ავტომატურად დადის თავის ბუნებრივ ტემპერატურაზე, რომელიც მიღებულია როგორც 0 გრადუსი ფარენჰაიტის შკალაზე. 96 გრადუსი ფარენჰაიტის მიერ განსაზღვრულ იქნა როგორც ადამიანის ბუნებრივი ტემპერატურა. ფარენჰაიტმა შენიშნა, რომ ამ შემთხვევაში ვერცხლისწყალი დუღს 600 გრადუსზე. თუმცა დღეისთვის ადამიანის ბუნებრივი ტემპერატურა მიღებულია რომ არის 98,6. მოგვიანებით ფარენჰაიტის ნაშრომებში მცირე ცვლილება შეიტანეს რადგან წყლის დუღილის ტემპერატურა, ყინულად ქცევის ტემპერატურაზე ზუსტად 180 გრადუსით მეტი გამოსულიყო.

## ტემპერატურების გადაყვანის ტაბულა

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 227.
# მშვილდოსანი A*

**მშვილდოსანი A\ (ლათ. Sagittarius A\*, Sgr A\*; წარმოითქმება „ვარსკვლავი მშვილდოსანი А“) — კომპაქტური რადიოწყარო, რომელიც მდებარეობს ჩვენი გალაქტიკის ცენტრში. შედის რადიოწყარო მშვილდოსანი A-ს შემადგენლობაში. ასხივებს აგრეთვე ინფრაწითელ, რენტგენულ და სხვა დიაპაზონებში. წარმოადგენს ზემასიურ ობიექტს (სავარაუდოდ, შავ ხვრელს), რომელიც გარშემორტყმულია ცხელი რადიოგამომასხივებელი გაზის ღრუბლით, რომლის დიამეტრიც დაახლოებით 1,8 პკ-ია. მანძილი რადიოწყარომდე შეადგენს დაახლოებით 26 ათას სინათლის წელიწადს, ცენტრალური ობიექტის მასა — 4,3•106 M⊙.

|  |  |
| --- | --- |
| **მანძილი:** | 25900±1400 სინათლის წელიწადი (7940±420 პარსეკი) |
| **რადიუსი:** | არაუმეტეს 45 ასტრონომიული ერთეულისა (6,25 სინათლის საათი) |
| **მასა:** | (4,31 ± 0,36)×106 *M☉* |
| **სიკაშკაშის ტემპერატურა** | დაახლოებით 1×107 K |

## ლიტერატურა

* Журнал Миранда, Астронет — «Бьется ли сердце Млечного Пути?»
* Fulvio Melia, The Black Hole in the Center of Our Galaxy, Princeton U Press, 2003
* Fulvio Melia, The Galactic Supermassive Black Hole, Princeton U Press, 2007
* Eckart, A., Schödel, R., Straubmeier, C., The Black Hole at the Center of the Milky Way, Imperial College Press, London, 2005
* *Reinhard Genzel, Frank Eisenhauer, Stefan Gillessen*, The Galactic Center massive black hole and nuclear star cluster // Reviews of Modern Physics, 2010, ტ. 82, № 4, გვ. 3121−3195. (arXiv.org)

## რესურსები ინტერნეტში

* ვარსკვლავების მოძრაობა მასიური ცენტრის გარშემო Sgr A\*-ში (ვიდეო)

## სქოლიო
# ანჯელო სეკი

| ანჯელო სეკი |
| --- |
| *იტალ. Angelo Secchi* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 18 ივნისი, 1818(1818-06-18)  |
| დაბ. ადგილი | რეჯო-ემილია  |
| გარდ. თარიღი | 26 თებერვალი, 1878(1878-02-26) (59 წლის) |
| გარდ. ადგილი | რომი  |
| მოქალაქეობა |  იტალიის სამეფო |
| საქმიანობა | ასტრონომი  და ფიზიკოსი  |
| მუშაობის ადგილი | პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემია |
| ალმა-მატერი | სტონიჰარსტის კოლეჯი |
| ჯილდოები | სამეფო საზოგადოების უცხოელი წევრი  |
| ხელმოწერა |  |
| **ანჯელო სეკი** ვიკისაწყობში |

**ანჯელო სეკი** (იტალ. Angelo Secchi; დ. 29 ივნისი, 1818, რეჯო-ნელ-ემილია — გ. 26 თებერვალი, 1878, რომი) — იტალიელი ასტრონომი. 1849 წლიდან რომის ობსერვატორიის დირექტორი. ერთ-ერთმა პირველმა გამოიყენა ფოტოგრაფია ასტრონომიაში. 1863 წელს შემოიღო ვარსკვლავთა სპექტრების პირველი კლასიფიკაცია (დაყო 4 კლასად), რომელსაც იყენებდნენ ჰარვარდის კლასიფიკაციის შემოღებამდე (XX საუკუნის შუა ხანები). სეკი იკვლევდა მზის, მთვარის, პლანეტებისა და კომეტების სპექტრებსაც. მუშაობდა აგრეთვე გეოდეზიაში, მეტეოროლოგიასა და ჰიდროლოგიაში. გამოიგონა წყლის ფარდობითი გამჭვირვალობის დასადგენი ხელსაწყო, ე. წ. სეკის დისკო.

## ხსოვნა

მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს სეკი.

## სქოლიო
# სევერნი (მდინარე)

| სევერნი Severn/Afon Hafren |
| --- |
|  მდ. სევერნი შრუსბერის სასახლიდან |
|  |
| ქვეყანა |
გაერთიანებული სამეფო
* უელსი
* ინგლისი
 |
| ქალაქები |
შრუსბერგი, ვუსტერი, გლოსტერი, ბრისტოლი |
|  |
| სათავე |
პლინლიმონი, კერედიგიონი, უელსი |
|  |
| სიგრძე |
354 კმ |
| აუზის ფართობი |
11 420 კმ² |
|  სევერნი Severn/Afon Hafren ვიკისაწყობში |

**სევერნი** (ინგლ. Severn, უელს. Afon Hafren) — ყველაზე გრძელი მდინარე გაერთიანებულ სამეფოში. მისი სიგრძეა 354 კმ., აუზის ფართობი 21 ათასი კმ2 მისი სათავე მდებარეობს კემბრიის მთების აღმოსავლეთ კალთებზე, პლინლიმონში, ზღვის დონიდან 610 მეტრზე. მიედინება ვაკეზე. ბოლოვდება სევერნის ესტუარით, რომელიც ჩაედინება ბრისტოლის ყურეში. უმთავრესად საზრდოობს წვიმის წყლით. წყალუხვია შემოდგომა-ზამთარში, ზაფხულში ძალზე წყალმცირეა. სევერნი სანაოსნო მდინარეა. მის ნაპირებზეა ქალაქები შრუზბერი, ვუსტერი, გლოსტერი.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 267.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
სევერნი (მდინარე) Portishead and Bristol Lifeboat დაარქივებული 2018-04-19 საიტზე Wayback Machine.
# ლივერპული-მანჩესტერის რკინიგზა

**ლივერპული-მანჩესტერის რკინიგზა** (ინგლ. Liverpool and Manchester Railway, L&MR) — რკინიგზა დიდ ბრიტანეთში, ჩრდილო-დასავლეთი ინგლისის რეგიონში, ქალაქებს ლივერპულსა და მანჩესტერს შორის. ეს მსოფლიოში პირველი რკინიგზაა, რომელზეც გამოყენებული იქნა მხოლოდ ორთქლის მანქანები, არასდროს გამოიყენებოდა ცხენის წევა და სადაც მატარებლების მიმოსვლა ხორციელდებოდა მკაცრად განრიგის სრული დაცვით. მსოფლიოში პირველი რკინიგზა ორი ლიანდაგით მთელ მის მანძილზე, მსოფლიოში პირველი რკინიგზა, რომელსაც ქონდა სიგნალიზაცია და მსოფლიოში პირველად გამოიყენებოდა ფოსტის გადასატანად. გაიხსნა 1830 წლის 15 სექტემბერს.

ვიადუკი Sankey Brook-ის ხეობის თავზე
რკინიგზა აშენდა ნედლეულის და მზა პროდუქტების გადასაზიდად საზღვაო პორტ ლივერპულიდან ქალაქ მანჩესტერამდე, სადაც იმყოფებოდა ფაბრიკების დიდი რაოდენობა. რკინიგზის ლიანდაგის სიგრძე შეადგენდა 56 კმ-ს. ლიანდაგის სიგანე — 4 ფუტი 8½ დუიმი (1435 მმ) — გახდა ევროპული ლიანდაგის სიგანის სტანდარტი, რომელიც დღეისათვის, ამა თუ იმ ხარისხით, გამოიყენება მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში.

სარკინიგზო კომპანია რკინიგზის ასაშენებლად დაარსდა 1823 წლის 24 მაისს ინგლისელი მეწარმე ჰენრი ბუთის მიერ. ინჟინერ-დამპროექტებლის სახით მან მოიწვია ჯორჯ სტეფენსონი. ფინანსირება ხორციელდებოდა აქციების გამოშვების სახით. 1824 წლის 29 ოქტომბერს ამ რკინიგზის მშენებელმა სარკინიგზო კომპანიამ გამოუშვა თავისი პირველი ფასიანი ქაღალდების პროსპექტი. რკინიგზის საინჟინრო უზრუნველყოფა იმ დროისათვის იყო წამყვანი. აშენდა 64 ხიდი და ვიადუკი, ასევე გვირაბი სიგრძით 2 კმ. ვიადუკის სიმაღლე *Sankey Brook*-ის ხეობაზე აღწევდა 21,3 მეტრს. რკინიგზა აშენდა ორლიანდაგიანი.

სამგზავრო მატარებლები ლივერპული-მანჩესტერის რკინიგზაზე
რკინიგზის გახსნა შედგა 1830 წლის 15 სექტემბერს. სტეფენსონის ქარხანაში გამოშვებული რვა ორთქლმავალი მონაწილეობდა ცერემონიაში. ამ მოვლენების დროს ინგლისის პარლამენტის დეპუტატი უილიამ ჰასკისონი მოყვა მატარებლის ქვეშ და გარდაიცვალა 4 საათის შემდეგ ტრავმების მიღებისაგან; ამის შემდეგ ის გახდა ცნობილი, როგორც მსოფლიოში პირველი ადამიანი, რომელიც გარდაიცვალა მატარებლის გოგორწყვილების ქვეშ.

რკინიგზაზე მატარებლების წევა თავიდანვე ხორციელდებოდა ორთქლმავლებით. მატარებლები მიმოდიოდნენ სიჩქარით 27 კმ/სთ. ლოკომოტივებს შეეძლოთ განევითარებინათ უფრო მაღალი სიჩქარე, მაგრამ ის შეზღუდული იყო უსაფრთხოებიდან გამომდინარე. ექსპლოატაციის პირველი სამი თვის განმავლობაში გადაყვანილი იქნა 71 950 მგზავრი, 2630 ტონა ნახშირი, 1432 ტონა სხვა საქონელი, მიღებული იქნა სუფთა შემოსავალი 14 432 ფუნტის რაოდენობით. ამ რკინიგზის წარმატებამ საფუძველი მისცა „რკინიგზული მანიის“ დაწყებას და შემდეგ ათწლეულებში აშენდა ათასობით კილომეტრის რკინიგზა. მალე *ლივერპული-მანჩესტერის რკინიგზა* შევიდა Grand Junction Railway-ის შემადგენლობაში.

## ლიტერატურა

* Marshall, John (1969). *The Lancashire & Yorkshire Railway, volume 1*. Newton Abbot, UK:  David & Charles. ISBN 0-7153-4352-1.
* Cornish, James (1837). *Cornish's Grand Junction, and the Liverpool and Manchester Railway Companion*.
* Kirwan, Joseph (1831). *A Descriptive and Historical Account of the Liverpool and Manchester Railway*.
* Liverpool-Manchester Railway // Reference Guide to Famous Engineering Landmarks of the World. / Lawrence Berlow. Routledge, 1998. P. 94. ISBN 9781579580926

## სქოლიო
# ნორთერნის ხაზი

| ნორთერნი |
| --- |
| **ფერი სქემაზე:** | შავი |
| **გახსნის წელი:** | 1890 |
| **ხაზის ტიპი:** | ღრმა |
| **მოძრავი შემადგ.:** | 1995 წლის |
| **მოქმედი სადგური:** | 50 |
| **სიგრძე (კმ):** | 58 |
| **სიგრძე (მილი):** | 36 |
| **დეპოები:** | გოლდერს გრინი მორდენი ჰაიგეიტი ეჯვერი ჰაი ბარნეტი |
| **მგზავრ. რაოდენობა:** | 206 734 000 (წელიწადში) |
| ტრანსპორტ ფორ ლონდონის რკინიგზის ხაზები |
|

| **ლონდონის მეტროპოლიტენის ხაზები:** |
| --- |
|   | ბეიკერლოო |
|   | ცენტრალური |
|   | წრიული |
|   | დისტრიქტი |
|   | ჰამერსმით-ენდ-სიტი |
|   | საიუბილეო |
|   | მეტროპოლიტენი |
|   | ნორთერნი |
|   | პიკადილი |
|   | ვიქტორია |
|   | ვატერლოო-ენდ-სიტი |
| **სხვა ხაზები:** |
|   | დოკლენდსის მსუბუქი რკინიგზა |
|   | Tramlink |
|   | Overground |

 |
|  |

**ნორთერნის ხაზი** (ინგლ. Northern Line) — ლონდონის მეტროპოლიტენის ერთ-ერთი ხაზია. მეტროპოლიტენის სქემაზე იგი შავადაა აღნიშნული. ხაზზე განლაგებული სადგურების დიდი ნაწილი ღრმა მიწისქვეშა ტიპისაა. თავისი სახელის მიუხედავად (ინგლ. North — ჩრდილოეთი), ხაზი არ ემსახურება ლონდონის უკიდურეს ჩრდილოეთით განლაგებულ სადგურებს, თუმცა, პარადოქსულად, ხაზი უკიდურეს სამხრეთით განლაგებულ სადგურებზე გადის და მდინარე ტემზის სამხრეთით მყოფი 29 სადგურიდან 16-ს ემსახურება. სულ 50 სადგურიდან, 36 მიწისქვეშაა. დატვირთვის მიხედვით, იგი პირველია ქალაქში და ყოველწლიურად 206 734 000 მგზავრი გადაჰყავს.
# ელექტროორთქლმავალი

ორთქლმავალი E(e) 3/3 8521 ქვაბის ელექტრული გათბობით ზოლიკოფენში. მემანქანის კაბინაზე დაყენებულია პანტოგრაფი.
ელექტროორთქლმავალ *SBB E 3/3*-ის ნახატი
**ელექტროორთქლმავალი** — ორთქლმავალი, მოდიფიცირებული წყლის გაცხელებისათვის და ორთქლის მიღებისათვის საკონტაქტო ელექტროქსელიდან მილისებრი ელექტროგამათბობლების გამოყენებით. გამოიყენებოდა მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში შვეიცარიაში.

ასეთი კონსტრუქციის გამოყენების აუცილებლობა გამოწვეული იყო იმით, რომ, ომთან დაკავშირებით, შვეიცარიაში ქვანახშირთან ხელმისაწვდომობა იყო საკმაოდ შეზღუდული. მეორე მხრივ, ელექტროფიცირებული რკინიგზების განვითარებულმა ქსელმა და ჰიდროელექტროსადგურების მიერ გამომუშავებულმა ელექტროენერგიის საკმაოდ დიდმა რაოდენობამ, შექმნეს პირობები იმისთვის, რომ გადაეკეთებინათ არსებული ორთქლმავლები დენზე.

## ტექნიკური მახასიათებლები

შვეიცარულ სამღერძიან ელექტროორთქლმავლებს ქონდათ შემდეგი ტექნიკური მახასიათებლები:

* ძაბვა საკონტაქტო ქსელში — 15 კილოვოლტი
* ცვლადი დენი, სიხშირე — 16,66 ჰერცი
* მილისებრი ელექტროგამათბობლების გენერირებული სითბოს ჯამური მოხმარების სიმძლავრე — 480 კილოვატი

## რესურსები ინტერნეტში

* The Swiss Electric-Steam Locomotives, 7 Jan 2010 (ინგლისური)
* Infos zu den ST — Dampflokomotiven. Technische Details finden Sie im Bereich Rollmaterial. Dampflok E 3/3 8522 «Tigerli» (SBB 8522) (გერმანული)
# გონდოლა (ნავი)

გონდოლით გასეირნება
**გონდოლა** არის ტრადიციული, ბრტყელძირიანი ვენეციური ნიჩბოსნური ნავი, რომელიც კარგად არის მორგებული ვენეციის ლაგუნის პირობებს. მას, როგორც წესი, მართავს გონდოლიერი, რომელიც იყენებს ნიჩაბს, რომელიც კორპუსზე არ არის დამაგრებული და ნიჩბის მოძრაობას სქულინგის (გვერდითი ნიჩბოსნობის) ტექნიკით ასრულებს; ამავე დროს ნიჩაბი საჭის ფუნქციასაც ასრულებს.
გონდოლის უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ იგი სიგრძეზე ასიმეტრიულია, რაც ერთნიჩბიანი მოძრაობის ეფექტიანობას ზრდის.

საუკუნეების განმავლობაში გონდოლა ვენეციაში მთავარი ტრანსპორტის საშუალება იყო და ყველაზე გავრცელებულ წყალმავალ ნავს წარმოადგენდა. თანამედროვე პერიოდში, მიუხედავად იმისა, რომ მას სრულად არ იყენებენ ყოველდღიურ ტრანსპორტში, გონდოლებს კვლავ აქვთ როლი ქალაქში საზოგადოებრივი ტრანსპორტის კონტექსტში. ისინი ფუნქციონირებენ როგორც ტრაღეტი (პატარა ბორანი), რომელიც დიდი არხის გადაკვეთისთვის გამოიყენება და ორი მენიჩბე მართავს.

ვენეციაში გონდოლები სხვადასხვა ტიპის შეჯიბრებებში გამოიყენება, რომლებიც გონდოლიერებს შორის იმართება. თუმცა, მათი მთავარი როლი დღეს ტურისტების ტარებაა ფიქსირებული ტარიფით. ვენეციაში დაახლოებით 400 ლიცენზირებული გონდოლიერია და მათთან ერთად მსგავსი რაოდენობის გონდოლაა, რაც საკმაოდ ნაკლებია იმ ათასობით ნავთან შედარებით, რომლებიც საუკუნეების წინ არხებში მოძრაობდნენ. განსხვავებით წარსულის სხვადასხვა სახლის პირობებში შექმნილი ნავებისგან, თანამედროვე გონდოლები ელეგანტურად არის შექმნილი.

## სქოლიო
# ვან ალენის რადიაციული სარტყელი

ეს CGI ვიდეო ასახავს ვან ალენის სარტყლების მონაკვეთის ცვლილებებს ფორმასა და ინტენსივობაში
**ვან ალენის რადიაციული სარტყელი** (ინგლ. Van Allen radiation belt) — პლანეტის მაგნიტოსფეროს ზონა, რომელშიც გროვდება და ნარჩუნდება მასში შეღწეული მაღალი ენერგიის დამუხტული ელემენტარული ნაწილაკები (უმთავრესად პროტონები და ელექტრონები). სარტყლები, მათი აღმომჩენის ჯეიმზ ვან ალენის სახელს ატარებს.

## დედამიწის რადიაციული სარტყლები

დედამიწის რადიაციული სარტყლები
დედამიწას გააჩნია გარემომცველი კოსმოსური სივრცის შიგა და გარე სარტყლები, რომლებიც შევსებულია დედამიწის მაგნიტური ველის მიერ მიტაცებული დამუხტული ნაწილაკებით. გარე სარტყლის მიღმა მცირე ენერგიების მქონე ელექტრონების არასტაციონარული ნაკადების არეა.

შიგა რადიაციული სარტყლის ქვედა ზღვარი ცვალებადია დამოთავსებულია დედამიწის ზედაპირიდან 600 კმ-დან 1600 კმ-მდე. ამ სარტყელში აღმოჩენილია პროტონები 10-20-დან 700-800 მეგევ-მდე და ელექტრონები, რომელთა ენერგია ათეული კევ-დან რამდენიმე მეგევ-მდეა.

გარე სარტყელი დედამიწის ზედაპირიდან (20–40)x10³ კმ მანძილზეა ეკვატორულ სიბრტყეში. მასში მყოფი ელექტრონების ენერგია რამდენიმე ათეული კევ-დან რამდენიმე მეგევ-მდეა. შიგა სარტყელთან შედარებით გარე სარტყელი მეტად არასტაბილურია, მისი მდგომარეობა და ადგილმდებარეობა დამოკიდებულია გეომაგნიტურ აქტიურობის დონეზე. ვარაუდობენ, რომ შიგა სარტყელი ივსება პროტონებითა და ელექტრონებით, რომლებიც მიიღება დედამიწის ატმოსფეროდან გამოტყორცნილი ნეიტრონების დაშლისას კოსმოსური სხივების ნაწილაკებით დაბომბვის შედეგად. გარე სარტყლის შესახებ არსებობს ჰიპოთეზა, რომ დედამიწის მაგნიტური ველი იტაცებს მზის კორპუკსულური ნაკადის ნელ ელექტრონებს და მაგნიტური ველის ცვალებადობის გამო აჩქარებს მათ.

2013 წელს ვან ალენის ზონდებმა აღმოაჩინეს გარდამავალი, მესამე — ყველაზე გარე რადიაციული სარტყელი, რომელიც გაგრძელდა ოთხი კვირის განმავლობაში. აპოლოს ასტრონავტებმა, რომლებიც ვან ალენის სარტყელში გადიან, მიიღეს რადიაციის ძალიან დაბალი და არა მავნე დოზა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 430.

## რესურსები ინტერნეტში

* „'Doughnuts' of radiation ring earth in space“. *Victoria Advocate*. (Texas). Associated Press. December 28, 1958. p. 1A.
* Zell, Holly (February 12, 2015). „Van Allen Probes Spot an Impenetrable Barrier in Space“. NASA/Goddard Space Flight Center. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-03-06. ციტირების თარიღი: 2017-06-04.
* Van Allen Radiation Belts. *HowStuffWorks*. Discovery Communications, Inc. (2009-04-23). ციტირების თარიღი: 2011-06-05

## სქოლიო
# ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმი

მთავარი შესასვლელი ცენტრალ-პარკის მხრიდან.
**ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმი** (ინგლ. American Museum of Natural History) — ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ღირსშესანიშნაობა მანჰეტენის ზემო ვესტ-საიდზე, ნიუ-იორკში, (აშშ), 79-ე ქუჩასა და ცენტრალ-პარკ-უესტის გადაკვეთაზე. მუზეუმი 120-ზე მეტ სპეციალურ საველე ექსპედიციას აფინანსებს ყოველწლიურად. მუზეუმს ყოველწლიურად სტუმრობს დაახლოებით ხუთი მილიონი ადამიანი.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმი“** ვიკისაწყობში.
* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
# კრისტალოგრაფია

ყინულის კრისტალები
**კრისტალოგრაფია** (კრისტალი და ბერძნ. γράφω – ვწერ) — მეცნიერება კრისტალებისა და ნივთიერების კრისტალური მდგომარეობის შესახებ. შეისწავლის კრისტალთა სიმეტრიას, აგებულებას, თვისებებსა და წარმოქმნას. კრისტალოგრაფია დამოუკიდებელი მეცნიერების სახით გამოიყო XVIII საუკუნის შუა წლებში. ბუნებრივ კრისტალთა დაწახნაგების გეომეტრიული კანონზომიერებების შემსწავლელ დარგად ჩამოყალიბდა *გეომეტრიული კრისტალოგრაფია*, რომელსაც საფუძვლად უდევს რამდენიმე ძირითადი ემპირიული კანონი.

XIX საუკუნის ბოლოს შემუშავდა მოძღვრება კრისტალურ მესერზე; გაღრმავდა კრისტალთა ოპტიკურ თვისებების შესწავლა; ჩაისახა კრისტალთა ქიმიური თვისებების შემსწავლელი დარგი — კრისტალთქიმია.
სტრუქტურული კრისტალოგრაფია შეისწავლის კრისტალთა აგებულებას რენტგენო-სტრუქტურული ანალიზის, ელექტრონოგრაფიისა და ნეიტრონოგრაფიის საშუალებით. გამოიყენება აგრეთვე ინფრაწითელი სპექტროსკოპიის, ბირთვული მაგნიტური რეზონანსის, ელექტრონული პარამაგნიტური რეზონანსისა და სხვა მეთოდები.
თანამედროვე კრისტალოგრაფიაში მნიშვნელოვან მიმართლებას წარმოადგენს კრისტალთა ჩასახვისა და ზრდის პროცესების თეორია და ექსპერიმენტული შესწავლა. ამ მიმართულებით კვლევისას კრისტალოგრაფია ემყარება თერმოდინამიკას და იყენებს ფაზურ გარდაქმნათა და ზედაპირულ მოვლენათა ზოგად კანონზომიერებებს.

ინტენსიურად განვითარდა რეალური კრისტალის კრისტალოგრაფია, რომელიც შეისწავლის კრისტალის რეალურ სტრუქტურას, კრისტალის ზრდის ან მასზე სხვადასხვა ზემოქმედების შედეგად წარმოქმნილ დეფექტებსა და დისლოკაციებს.
კრისტალთა მექანიკური, ოპტიკური, ელექტრულ და მაგნიტურ თვისებებს შეისწავლის კრისტალთფიზიკა.

კრისტალოგრაფია შეისწავლის აგრეთვე სხვადასხვა მიკროსკოპული აგებულების მასალათა თვისებებს და ისეთ ნივთიერებებს, რომელთაც კრისტალური ნივთიერების მსგავსად ატომური მოწესრიგებულობა ახასიათებს (თხევადი კრისტალები, პოლიმერები).
კრისტალოგრაფია აქტიურად შეიჭრა მოლეკულურ ბიოლოგიაში.

საქართველოში კრისტალოგრაფიის კურსის კითხვა თსუ-ში დაიწყო 1919 წელს ალექსანდრე თვალჭრელიძემ; მასვე ეკუთვნის ქართულ ენაზე პირველი (1920 წ.) სახელმძღვანელო გეომეტრიულ კრისტალოგრაფიაში.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი თ., ჯავრიშვილი ვ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 36-37.
* თვალჭრელიძე ა., გეომეტრიული კრისტალოგრაფია, თფ., 1920;
* პოპოვი გ.მ., შაფრანოვსკი ი.ი., კრისტალოგრაფია, თბ., 1951;
* ყიფშიძე ი., გეომეტრიული კრისტალოგრაფია, ტფ., 1935;
* ხარაშვილი გ., კრისტალოგრაფია, ნაწ. 1 - ლექციები გეომეტრიულ კრისტალოგრაფიაში, თბ., 1975;
* Шубников А. В., Флинт Е. Е., Бокий Г. Б., Основы кристаллографии, М.— Л., 1940;
* Вайнштейн Б. Кристаллография, Кристаллография и научно-технический прогресс, там же, 1971, т. 16, в. 2, с. 261.

## რესურსები ინტერნეტში

* American Crystallographic Association
* Learning Crystallography
* Crystal Lattice Structures დაარქივებული 2008-03-24 საიტზე Wayback Machine.
* Vega Science Trust Interviews on Crystallography Freeview video interviews with Max Pertuz, Rober Huber and Aaron Klug.
* Commission on Crystallographic Teaching, Pamphlets
* Ames Laboratory, US DOE Crystallography Research Resources დაარქივებული 2008-09-16 საიტზე Wayback Machine.
* International Union of Crystallography
# ამოუცნობი მფრინავი ობიექტი

„ამო“, 1952 წელი
**„ამო“,** ანუ **ამოუცნობი მფრინავი ობიექტი** — ტერმინი, რომელიც გამოიყენება ყველა სახის ამოუცნობი საჰაერო მოვლენის მიმართ, რომლის იდენტიფიცირებაც ვერ ხერხდება.
ტერმინი პირველად გაჩნდა 1952 წელს იმ ობიექტების ან მოვლენების აღსანიშნავად, რომლებიც ექსპერტებმა ვერაფრით ამოხსნეს.
„ამო“-ს შეისწავლის უფოლოგია.

თანამედროვეობაში ტერმინი „ამო“ გამოიყენება კონკრეტულად უცხოპლანეტელთა კოსმოსური ხომალდის სინონიმად, იმის მიუხედავად, თუ რა მოჩანს ცაზე. ამიტომ ზოგიერთი მკვლევარი ამჯობინებს, უფრო ფართო მნიშვნელობის ტერმინი გამოიყენოს და მას „ამოუცნობ საჰაერო მოვლენას“ უწოდებს.

## ისტორია

ზეცაში აუხსნელ მოვლენებს კაცობრიობის ისტორია დიდი ხანია იცნობს. ზოგჯერ უდავოდ ასტრონომიულ მოვლენასთან გვაქვს საქმე, მაგალითად, კომეტებთან ან მეტეორებთან, ანდაც დედამიწიდან შეუიარაღებელი თვალით ხილულ ხუთ პლანეტასთან, ეს იქნება პლანეტათა შეუღლება, თუ ატმოსფერულ ოპტიკური ფენომენი. ამის მაგალითია ძვ. წ. 467 და ძვ. წ. 240 წლებში ჩინელი ასტრონომების მიერ შემჩნეული ჰალეის კომეტა.

ისტორიას სხვა მაგალითებიც უხვად აქვს, თუმცა უმეტესობა ერთობ პროზაულად არის გადმოცემული, ამიტომ ნაკლებად ანგარიშგასაწევია. მსგავს მოვლენებს ძველი ისტორიკოსები ხსნიდნენ როგორც ზებუნებრივს — ცაზე გამოჩენილ ობიექტებს მიიჩნევდნენ ანგელოზებად ან სხვა რელიგიურ ომენებად.

## რესურსები ინტერნეტში

* მთავრობის მოხსენებები ამოს შესახებ დაარქივებული 2009-02-04 საიტზე Wayback Machine.
* ცსბ-ს როლი ამო-ების შესწავლაში დაარქივებული 2019-10-01 საიტზე Wayback Machine.
* 1997-2007 წლები, მოხსენებები ამოს შესახებ ბრიტანეთში დაარქივებული 2009-08-01 საიტზე Wayback Machine.
* ბრიტანეთში ამოს შესახებ მოხსენებები (ახალი საქმეები) დაარქივებული 2009-02-10 საიტზე Wayback Machine.
* უფოლოგიის სიახლეები (რუს.)
# რადი (ერთეული)

**რადი** (ინგლ. rad < **r**adiator **a**bsorbed **d**ose — „გამოსხივების შთანთქმული დოზა“; შემოკლებითი აღნიშვნები: ქართული — **რად**, საერთაშორისო — **rad**) — მაიონებელი გამოსხივების შთანთქმული დოზის სისტემის გარეშე ერთეული; იყენებენ ნებისმიერი სახის მაიონებელი გამოსხივებისათვის. შეესაბამება 100 ერგ ტოლ გამოსხივების ენერგიას, რომელსაც შთანთქავს 1 გ მასის დასხივებული ნივთიერება.

1 რად = 6994238799999999999♠2.388×10−6 კალ/გ = 0.01 ჯ/კგ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 267.