Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# სელენე

| **სელენე** |
| --- |
|   |
| **მითოლოგია:** | ძველი საბერძნეთის რელიგია |
| **სხვა კულტურებში:** | Luna, დიანა და Moon |
| **სქესი:** | მდედრობითი |
| **გავლენის სფერო:** | მთვარე |
| **მამა:** | ჰიპერიონი  |
| **დედა:** | თეია  და Basileia |
| **და-ძმა:** | ეოსი და ჰელიოსი |
| **შვილები:** | ერსა, ნემეის ლომი, Nemea, პანდიე, ნარცისი და Menae |
| **გამოსახულებები** |

**სელენე** (ძვ. ბერძნ. Σελήνη < ძვ. ბერძნ. σελήνη — „მთვარე“) — მთვარის ქალღმერთი ბერძნულ მითოლოგიაში, ტიტან ჰიპერიონის და თეას სევდიანი ასული, ჰელიოსის და ეოსის (მზის და განთიადის) და, იმავე ჰელიოსის ცოლი, ხშირად ეძახდნენ ფებეს, რადგან აპოლონ ფებოსის დად ითვლებოდა. ჰყავს მთვარის ეტლი, რომელსაც სამოთხისკენ მიაბრუნებს. მის შესახებ მითებში მოხსენიებულია მისი რამდენიმე საყვარელი, მათ შორის ზევსი, პანი და მოკვდავი ენდიმიონი. კლასიკურ დროში სელენს ხშირად აკავშირებდნენ არტემიდასთან, ისევე, როგორც მისი ძმა, ჰელიოსი, აპოლონთან იყო დაკავშირებული. სელენი და არტემიდაც ასოცირებულნი იყვნენ ჰეკატთან და ერთად სამივე მთვარის ქალღმერთებად ითვლებოდნენ, მაგრამ მხოლოდ სელენი განიხილებოდა როგორც თავად მთვარე. მისი რომაული ეკვივალენტია ლუნა.

## მითოლოგია

ჰომეროსი თავის პოემებში ჯერ არ თვლის ქალღმერთად, მაგრამ ერთ ჰიმნში მას მარად სხივოსან, ბრძენ, „თეთრკულულებიან ქალღმერთს“ უწოდებს, გრძელი ფრთებითა და ოქროს შარავანდედით დამშვენებულს. თავისი ძმის, ჰელიოსისგან განსხვავებით, რომელიც ეტლით დაფრინავს ცაში და ყველას თვალს სჭრის თავისი ნათებით, სელენე ბევრად უფრო წყნარია. მისი ეტლი, რომელშიც არის შებმული ორი ცხენი, ჯორი ან ხარი (ამ უკანასკნელის რქები ნახევარმთვარის სიმბოლოა), სიბნელეში მშვიდად მოძრაობს და მკრთალი შუქით ახარებს ადამიანებს.

ჰომეროსისვე ცნობით, სელენე ზევსმა შეიყვარა და მალევე მასთან პანდეია ეყოლა. ათენელთა ზევსის დღესასწაულებზე პანდეიაც შედიოდა. სელენეს შეუყვარდა ახალგაზრდა მოკვდავი ენდიმიონი და ზევსს მისთვის უკვდავება სთხოვა, მაგრამ დაავიწყდა მარადიული სიჭაბუკეც ეთხოვა, ამიტომ ენდიმიონი დაბერდა და გამოქვაბულში წავიდა, სადაც სელენე ღამით ეტლს შეაჩერებს, ჩადის და დასქცერის მწუხარებით. სწორედ ესაა მისი სევდის მიზეზი. ყველაფრის მიუხედავად ენდიმიონთან ეყოლა 50 ასული, რომელიც ოლიმპოს კალენდრის 50 თვეს შეესაბამება.

## ხელოვნება

სელენეს სიმბოლიზმის გამომხატველი უამრავი ხელოვნების ნიმუში არსებობს ბერძნულ ხელოვნებაში: ქანდაკებები, პოეზიის ნიმუშები, ვაზის მოხატულობები, მონეტები და ძვირფასი ქვები. საბერძნეთში მისი კულტის არსებობა სადავოა, რომში კი ლუნას ნამდვილად ჰქონდა ტაძარი ავენტინის გორაკზე, კაპიტოლიუმში და პალატინზე.

ძირითადად სელენე ეტლში ზის, ან ცხენზე. გარეგნულად ჰგავს არტემიდეს.
მისი მთავარი ატრიბუტი მთვარის ნამგალია. ძვ.წ. V საუკუნიდან ლარნაკებზე ხშირად ვხედავთ სელენეს გამოსახულებას, ასევე შენობების წინა მხარეს.

ჰეკატესთან სელენეს მაგიურ უნარებს ხაზს უსვამდა და ამბობდა, რომ თაყვანს სცემდნენ, როგორც ჯადოქარს (თესალიური ვაზა). საერთოდ, სხვადასხვა დროს შერეული იყო ჰეკატე, არტემიდას, პერსეფონეს, ელენეს სახეებთან. ხშირია სიახლოვე დიანასთან.

## ლიტერატურა

* გელოვანი ა., „მითოლოგიური ლექსიკონი“, თბილისი, 1983, გვ. 444

## სქოლიო
# მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი

მშვილდოსანი
**მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი** (ლათ. Sagittarius) — ზოდიაქოს თანავარსკვლავედი; ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავები 1,8 და 2,0 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. მშვილდოსნის მიმართულებითაა ცაზე ზამთრის მზებუდობის წერტილი და გალაქტიკის ცენტრი, აგრეთვე შეუიარაღებელი თვალით ხილვადი სფერული ვარსკვლავთგროვა M 55. დაკვირვებისათვის საუკეთესო პირობებია ივნისს-ივლისში. საქართველოს ტერიტორიიდან მშვილდოსანი მთლიანად მოჩანს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 247.

## რესურსები ინტერნეტში

* Star Tales -Sagittarius
# მოშინაურება

ძაღლები და ცხვრები იყვნენ პირველები ვინც მოიშინაურეს
**მოშინაურება**, **დომესტიკაცია** — გარეულ ცხოველთა მოჩვევა და ადამიანის სამეურნეო საჭიროებისათვის შინაურ ცხოველებად გარდაქმნა. მოშინაურება დაახლოებით 10-15 ათასი წლის წინათ დაიწყო და დასაბამი მისცა მეცხოველეობას. მოშინაურების პროცესში ცხოველები ადამიანის მიერ მათთვის შექმნილ პირობებში იცვლებიან და მით უფრო თვალსაჩინოდ, რაც უფრო მეტ შრომას ხარჯავს ადამიანი მისთვის სასურველი თვისებების მქონე ცხოველთა მისაღებად. მოშინაურების პროცესს, რომელიც მიმდინარეობს ხელოვნური გადარჩევის გავლენით და ბუნებრივი გადარჩევის განსაზღვრული მოქმედებით, თან ახლავს ცხოველთა მორფოლოგიური ცვლილებების კომპლექსი. ცხოველთა უმრავლესობა განიცდის მკვეთრ მორფოლოგიურ-ფიზიოლოგიურ დიფერენციაციას, ქცევითი რეაქციების გამარტივებას, ტვინის მოცულობის შემცირებას, ნერვული სისტემის რეაქტიულობის დაქვეითებას; სასქესო ჯირკვლების ჰიპერფუნქციას და თირკმელზედა ჯირკვლების ჰიპოფუნქციას; სხვადასხვა ორგანოსა და ქსოვილის განუვითარებლობას; ჰეტეროზიგოტულობის მატებას და ცვალებად საარსებო პირობებში მაღალ ფენოტიპურ სტაბილობას; მუტაციების ფენოტიპური გამოვლინების ცვლილებას შეცვლილი გენოფონდის გავლენით; ცვალებადობის საერთო მატებას. თუ მოშინაურებასთან დაკავშირებული ცვლილებები ღრმაა, შინაურ ცხოველთა გაველურება შეუძლებელია.

## იხილეთ აგრეთვე

* შინაური ცხოველები

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 151.
# მუმია

მუმია ბრიტანეთის მუზეუმში.
**მუმია** — ბალზამირებით შენახული სხეული. მუმიას უწოდებენ არა მარტო ადამიანის, არამედ ნებისმიერი სხვა ცოცხალი ორგანიზმის სხეულს, რომელსაც სპეციალური ქიმიური დამუშავება უტარდება, რის შედეგადაც წყდება, ან ნელდება ქსოვილების დაშლის პროცესი. განასხვავებენ ხელოვნურად და ბუნებრივად მუმიფიცირებულ სხეულებს.

## იხილეთ აგრეთვე

* ნამარხი ნაშთები

## ლიტერატურა

* Aufderheide, Arthur C. (2003). *The Scientific Study of Mummies*. Cambridge:  Cambridge University Press. ISBN 0-521-81826-5.
* Barber, Elizabeth Wayland. 1999. *The Mummies of Ürümchi*. 1999. London. Pan Books. Also: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-04521-8.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
მუმია James M. Deem's Mummy Tombs დაარქივებული 2019-07-06 საიტზე Wayback Machine.
* Naturally Preserved Peruvian Mummies დაარქივებული 2009-04-26 საიტზე Wayback Machine.
* Cat Mummies
* Egyptian and Incan Mummification
# ნადირი (ასტრონომია)

გამოსახულება, რომელიც აჩვენებს ზენიტს, ნადირსა და ჰორიზონტის სხვადასხვა ტიპს შორის კავშირს.
**ნადირი** (არაბ. نظير [nazir] — „მოპირდაპირე“) — ცის სფეროს ზედაპირზე ზენიტის მოპირდაპირე წერტილი.

## აღწერა

ზენიტი ჭეშმარიტი ჰორიზონტის მართობული მიმართულება შვეული ანუ ვერტიკალური მიმართულებაა. დამკვირვებლის ადგილიდან (თვალიდან) გავლებული ვერტიკალური მიმართულების გადაკვეთა ცის სფეროსთან გვაძლევს Z წერტილს, რომელსაც ზენიტის წერტილი ან უბრალოდ ზენიტი ეწოდება (სიტყვა არაბული წარმოშობისაა). ზენიტი პირდაპირ დამკვირვებლის თავს ზემოთ არის მოთავსებული.

თუ ZA მიმართულებას „ქვევით“ გაგრძელებულად წარმოვიდგენთ, მისი გადაკვეთით ცის სფეროსთან მივიღებთ წერტილს, რომელსაც ნადირის წერტილი ეწოდება.

ის, რაც ჩვენთვის ნადირის წერტილია, ჩვენი ანტიპოდისათვის ზენიტს წარმოადგენს. ჩვენი ზენიტი კი ჩვენივე ანტიპოდის ნადირის წერტილია.

ცხადია, რომ ზენიტი სხვადასხვა დამკვირვებლისათვის სხვადასხვა წერტილშია მოთავსებული. ასევე, ყოველ დამკვირვებელს თავისი ჰორიზონტი შეესაბამება.

## ლიტერატურა

* ხარაძე ე., „ასტრონომიის საფუძვლები“ : 2 ტომად : ტომი I, 1991, გვ. 59-60

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 286.
# დიანა (მითოლოგია)

| **დიანა (მითოლოგია)** |
| --- |
|   |
| **მითოლოგია:** | ძველი რომის რელიგია |
| **სხვა კულტურებში:** | არტემიდა, სელენე, Moon და Devana |
| **სქესი:** | მდედრობითი |
| **მამა:** | იუპიტერი |
| **დედა:** | Latona |
| **და-ძმა:** | აპოლონი |
| **შვილები:** | კუპიდონი |
| **გამოსახულებები** |

ვერსალის დიანა
**დიანა** (ლათ. „დივ-ანა“) — რომაელთა არტემიდე. პირველად ძველი იტალიური ღვთაება იყო და განთქმული ორსახოვანი იანუსის სახელიც „დიანუსიდან“ წარმოდგება, რაც ნიშნავს: ბუნების, სინათლის, მთათა და ტყეთა, წყაროთა, ნადირობის, საერთოდ, მცენარეთა და ცხოველთა სიცოცხლის, კერძოდ, მშობიარობის ქალღმერთია, როგორც ლუცინა (არა მთვარისა, როგორც ვარაუდობენ), ღარიბი პლებეების მფარველი უპირატესად. ამრიგად, ამ რომაულ ქალღმერთში უკვე იყო არტემიდეს მრავალი ფუქნცია, რამაც დროთა მანძილზე ხელი შეუწყო მის გაიგივებას არტემიდესთან და ჰეკატესთან, უფრო ქალები სცემდნენ თაყვანს „ღამით მანათობელ“ დიანას. ასე ეძახდნენ იმისათვის, რომ მის ტაძარს პალატინზე ღამ-ღამობით ანათებდნენ. ამ ტაძრის ახალი ქურუმი ორთაბრძოლაში კლავდა ძველს (მერე მას სცვლიდა ლტოლვილი მონა), რაც დიანას უფრო ანათესავებდა ტავრის არტემიდესთან, რომელიც აგრეთვე სისხლიან კულტთანაა დაკავშირებული. ჰქონდა ტაძარი და ჭალა ტაიფატის მთაზე.

## დახასიათება

ამაყი, პირმშვენიერი, ტანსარო, ფეხმარდი, კაპარჭოსანი ქალწული არტემიდე-დიანა, ქართული დალის ანტიკური ორეული, პლეადის პოეტური სკოლის მგოსანთა საყვარელი სახეა. რონსარი ანტიკურ ღმერთებს ისე აღწერს, როგორც ფონტენებლოს სურათებზეა. მოგვიანებით მთავრის ქალღმერთადაც ცნობილი მომხიბლავი დიანა საერთოდ ნიმუშად იქცა მგოსანთა და მხატვართათვის. „ჩირაღდნოსან ღამეულ ლანდთა ასულსა და მემკვიდრეს“ ღრმააზროვანი სონეტები უძღვნეს პლეადის წევრებმა: რემი ბელომ, ლუიზა ლაბემ და სხვა. ქალის იდეალია ფრანჩესკო პრიმატიჩოს, ბოლონიელი ოსტატის შემოქმედებაში („დიანა და აქტეონი“, 1541-47, ნახატი, ლუვრი).

## ხელოვნებაში

ხელოვნებაში კი დიანა ასახულია ლამაზი ქალის სახით, თავზე დიადემით (შუბლის ბაფთით ან ახალი მთვარით) ფართოსახელოებიანი პერანგი („ტუნიკა“) აცვია, ფეხზე სანდლები; მხარზე კაპარჭი ჰკიდია; ხელში ისარი ან ჩირაღდანი უჭირავს (დღისა და ღამის ქალღმერთის ატრიბუტები), ხშირტად მის გვერდით ირემიც წევს (ვერსალის დიანა, ლუვრი) ან ძაღლი ახლავს (ვატიკანის დიანა), ზოგჯერ ტახიც. ხშირად მოუსხამს ვეფხვის ტყავი (რუბენსი, „დიანა ნადირობიდან ბრუნდება“), ან ამაზონივითაა, ირმებზე ამხედრებულა. საერთოდ, ანტიკის შემდეგ დიანა-არტემიდეს სახე მხატვრებისათვის განურჩევველია. ეს ორივე, მშვენიერი მონადირე ქალწულის სახეში იყრის თავს. საქვეყნოდ ცნობილია ბრინჯაოს თავი (ბრიტანეთის მუზეუმი), კოლინისა, ნეაპოლიტანის დიანები, ერმიტაჟის სამი ბიუსტი (ძვ. წ. IV საუკუნე, ბერძნული დედნის რომაული ასლი; სხვა ასლი, მესამე საუკუნისა; ჯოვანი მარია ბენძონისა (იტალ. Giovanni Maria Benzoni) — მარმარილოში, XIX საუკუნე);

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 502.
* აკ. გელოვანი „მითოლოგიური ლექსიკონი“. გვ. 137.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„დიანა (მითოლოგია)“** ვიკისაწყობში.
# ერმიტი (მთვარის კრატერი)

| მთვარის კრატერი |
| --- |
| **ერმიტი** |
| *ლათ. Hermite* |
|  |
| მონაცემები |
| ზვინულის სიმაღლე |
1.53 კმ *(2015)* |
| დიამეტრი |
108.64 კმ |
| მოცულობა |
12014.71 კმ³ *(2015)* |
| უდიდესი სიღრმე |
2.88 კმ *(2015)* |
| ტიპი |
დარტყმითი კრატერი |
| სახელწოდება |
| ეპონიმი | შარლ ერმიტი |
| დამტკიცებულია |
IAU *(1964)* |
| მდებარეობა |
| ﻿ / ﻿ |
| ციური სხეული |
მთვარე |
|  |
| **ერმიტი**  ვიკისაწყობში |

**კრატერი ერმიტი** (ლათ. Hermite) — დარტყმითი მეტეორიტული კრატერი მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის უკანა მხარის ჩრდილოეთ პოლარულ ნაწილში. სახელი ეწოდა ფრანგი მათემატიკოსის, შარლ ერმიტის პატივსაცემად (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1964 წელს). კრატერის ფორმირება პრე-ნექტარული პერიოდით ივარაუდება.

## კრატერის აღწერა

კრატერის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია ﻿ / ﻿, დიამეტრი — 108.64 კმ, სიღრმე — 2.88 კმ.

## სატელიტური კრატერები

|  |
| --- |
| ერმიტი | კოორდინატები | დიამეტრი, კმ |
| C | ﻿ / ﻿ | 20 |

## იხილეთ აგრეთვე

* მთვარის კრატერების სია

## რესურსები ინტერნეტში

* Andersson, L. E.; Whitaker, E. A. (1982) *NASA Catalogue of Lunar Nomenclature*.  NASA RP-1097.
* Blue, Jennifer.  (July 25, 2007) Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS. ციტირების თარიღი: 2007-08-05
* Bussey, B.; Spudis, P. (2004) *The Clementine Atlas of the Moon*. New York:  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81528-4.
* Cocks, Elijah E.; Cocks, Josiah C. (1995) *Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature*.  Tudor Publishers. ISBN 978-0-936389-27-1.
* McDowell, Jonathan.  (July 15, 2007) Lunar Nomenclature. Jonathan's Space Report.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-02-08. ციტირების თარიღი: 2007-10-24
* Menzel, D. H.; Minnaert, M.; Levin, B.; Dollfus, A.; Bell, B. (1971). „Report on Lunar Nomenclature by the Working Group of Commission 17 of the IAU“. *Space Science Reviews*. **12** (2): 136–186. Bibcode:1971SSRv...12..136M. doi:10.1007/BF00171763. S2CID 122125855.
* Moore, Patrick (2001). *On the Moon*.  Sterling Publishing Co.. ISBN 978-0-304-35469-6.
* Price, Fred W. (1988). *The Moon Observer's Handbook*.  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-33500-3.
* Rükl, Antonín (1990). *Atlas of the Moon*.  Kalmbach Books. ISBN 978-0-913135-17-4.
* Webb, Rev. T. W. (1962). *Celestial Objects for Common Telescopes*, 6th revised,  Dover. ISBN 978-0-486-20917-3.
* Whitaker, Ewen A. (1999). *Mapping and Naming the Moon*.  Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62248-6.
* Wlasuk, Peter T. (2000). *Observing the Moon*.  Springer. ISBN 978-1-85233-193-1.

## სქოლიო
# აღმოსავლეთის ზღვა

|  |
| --- |
| **აღმოსავლეთის ზღვა** |
| *Mare Orientale* |
|  |
| მონაცემები |
| სიგრძე |
294.16 |
| სახელწოდება |
| ეპონიმი | აღმოსავლეთი |
| დამტკიცებულია |
IAU *(1964)* |
| მდებარეობა |
| ﻿ / ﻿ |
| ციური სხეული |
მთვარე |
|  |
| **აღმოსავლეთის ზღვა**  ვიკისაწყობში |

**აღმოსავლეთის ზღვა** (ლათ. Mare Orientale) — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის დასავლეთ ნაწილში.

აღმოსავლეთის ზღვა მდებარეობს მრავალრგოლიანი დარტყმის აუზში — გიგანტური კრატერში, რომელიც როგორც წესი წარმოიქმნება ასტეროიდის შეჯახების შედეგად. ამ აუზის მთავარი რგოლის დიამეტრი დაახლოებით 930 კმ-ია, ცენტრის სოლენოგრაფიული კოორდინატებია ﻿ / ﻿. მისი ზუსტი ასაკი უცნობია, მაგრამ ვარაუდობენ, რომ იგი ჩამოყალიბდა ცოტა მოგვიანებით, ვიდრე წვიმების ზღვა, ანუ არა უადრეს 3,85 მილიარდი წლის წინ. მისი ფორმირების მომენტის მიხედვით ავლებენ საზღვარ ადრე იმბრიულ და გვიან იმბრიულ ეპოქებს შორის.

მთვარის სხვა ზღვების აუზებისგან განსხვავებით, აღმოსავლეთის ზღვის აუზი ნაკლებადაა დაფარული ბაზალტის ლავით, რაც მისი მორფოლოგიური სტრუქტურის დაკვირვების საშუალებას იძლევა. ზღვის ცენტრალური ნაწილი აგებულია ბაზალტების თხელი ფენებით, სავარაუდოდ 1 კმ-ზე ნაკლები სისქის, ანუ ხილული ნახევარსფეროს სხვა ზღვების სისქეზე ნაკლების. შეჯახებამ, რამაც გამოიწვია ზღვის აუზის წარმოქმნა, გამოიწვია მთვარის ქერქზე სამი კონცენტრული ნაკეცის წარმოქმნა. ამ უზარმაზარი დარტყმის კრატერის შიდა ქედი წარმოდგენილია რუკის მთებით, 930 კმ დიამეტრის გარე ქედი — კორდილიერების მთებით. შეჯახების შედეგად ამოვარდნილ ქანს აქვს უხეში რიყის ქვის სტრუქტურა, იწყება კორდილიერების გარე კალთებზე და ვრცელდება 500 კმ-მდე სხვადასხვა მიმართულებით, ქმნის ხაზისებრ სხივურ წარმონაქმნებს, რომლებიც თავს იყრიან ზღვის ცენტრში.

ზღვის თანამედროვე სახელწოდება შემოთავაზებულია გერმანელი ასტრონომის იულიუს ჰაინრიხ ფრანცის მიერ თავის წიგნში „Der Mond“-ში (1906). თუმცა, ინგლისელი მოყვარული ასტრონომი პატრიკ მური მოგვიანებით ამტკიცებდა, რომ ზღვის სახელწოდება მას 1946 წელს გამოცემელ წიგნში ჰქონდა შეყვანილი.

## რესურსები ინტერნეტში

* საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Mare Orientale.
* Who Discovered Orientale?.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2005-12-15.
* Wood, Chuck.  (2007-01-11) How high the Moon (and low too)?. Lunar Photo of the Day.  დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-05-05. ციტირების თარიღი: 2023-04-22.

## სქოლიო
# აპოლო 17

ცნობილი სურათი გადაღებული ასტრონავტების მიერ მთვარეზე გადმოსხდომისას.
**აპოლო 17** (ინგლ. Apollo 17) — მეთერთმეტე პილოტირებული კოსმოსური მისია განხორციელებული ნასას პროგრამა აპოლოს ფარგლებში. ეს იყო პირველი ღამის გაშვება და ბოლო მთვარეზე დასხდომის მისია აპოლოს პროგრამაში.

## პილოტები

* იუჯინ ცერნანი (3), მეთაური
* რონ ევანზი (1), საკომანდო მოდულის პილოტი
* ჰარისონ „ჯეკ“ შმიტი, მთვარის მოდულის პილოტი

რიცხვი ფრჩხილებში მიუთითებს ამ მისიამდე გაფრენათა რაოდენობას.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
აპოლო 17 Apollo 17 mission information - NASA დაარქივებული 2021-04-17 საიტზე Wayback Machine.
* Apollo by the numbers: A Statistical Reference by Richard W. Orloff (NASA)
* Development of Manned Space Flight, American and Soviet NASA SP-4209 დაარქივებული 2021-04-10 საიტზე Wayback Machine.
* The Apollo Spacecraft: A Chronology დაარქივებული 2017-12-09 საიტზე Wayback Machine.
* Apollo Program Summary Report
* Apollo 17 Characteristics - SP-4012 NASA historical data book
* Apollo 17 Lunar Surface Journal დაარქივებული 2014-01-04 საიტზე Wayback Machine.
* NASA Apollo 17 press kit - Nov 26, 1972 დაარქივებული September 2, 2014[Date mismatch], საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები
* Apollo 17 - Encyclopedia Astronautica
* Apollo 17 - Final Reflections on Apollo დაარქივებული 2014-07-06 საიტზე Wayback Machine.
* Apollo 17 - Science Experiments
* Apollo 17 - Voice Transcript Pertaining to the Geology of the Landing Site
* The Final Flight - National Geographic დაარქივებული 2007-10-22 საიტზე Wayback Machine.
# მთვარის დაბნელება

მთვარე დაბნელების დროს
**მთვარის დაბნელება** — ასტრონომიული მოვლენა — მთვარის შესვლა დედამიწის ირგვლივ ორბიტაზე გარემოქცევისას მის ჩრდილში და თანდათან დროებით გაუჩინარება. მთვარის დაბნელება იმიტომაა შესაძლებელი, რომ მთვარე ანათებს მხოლოდ მზიდან დაცემული გამოსხივების არეკვლით.

მთვარის დაბნელების სქემა
დედამიწის ჩრდილის დიამეტრი 363 000 კმ-ია (მთვარის მინიმალური სიშორეა დედამიწიდან) და მთავრის დიამეტრზე სამჯერ დიდია, ამასთანავე მზიდან წამოსული სხივები დედამიწიდან წარმოქმნის ორი სახის ჩრდილს, ერთი ჩვეულებრივს და მეორე — ნახევარჩრდილს. ნახევარჩრდილში შესვლისას მთვარის სიკაშკაშის კლება უმნიშვნელოა. ნაწილობრივი დაბნელება იწყება მაშინ, როდესაც მთვარე შედის დედამიწის ჩრდილში. იგი შეიძლება WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 სთ შეიძლება გაგრძელდეს. ამ შუალედის შუაში კი შეიძლება იყოს მთვარის სრული დაბნელება, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 სთ-მდე ხანგრძლივობისა. მთვარის დაბნელება მხოლოდ სავსემთვარეობის დროს ხდება, ამასთან თუ მზე და მთვარე ე. წ. კვანძების (ცაზე მზისა და მთვარისხილულ გზათაგადაკვეთის წერტილების) ახლოსაა (არაუმეტეს 12.0°). მზე მოცემულ (აღმავალ ან დაღმავალ) კვანძს 346.6 დღე-ღამეში უბრუნდება. მთვარე კი ერთსა და იმავე კვანძში 27.21 დღე-ღამის შემდეგ გაივლის. აქედან გამომდინარეობს, რომ კალენდარულ წელიწადში მთვარის დაბნელების ხელშემწყობი პერიოდი 2-ჯერ ან 3-ჯერ არის.

მთვარის დაბნელება პერიოდულად მეორდება, რადგან 223 სინოდური თვე თითქმის უტოლდება 242 დრაკონულ თვეს. თითოეული ამ სიდიდეთაგანი დაახლოებით 18 წელს და 11 დღე-ღამეს უდრის და მას საროსი ეწოდება. საროსი ჯერ კიდევ ძვ. წ. VI საუკუნეში იყო ცნობილი. ცის მექანიკის კანონების საფუძველზე შესაძლებელია დაბნელებათა მომენტების წინასწარგამოთვლა დიდი სიზუსტით.

## იხილეთ აგრეთვე

* მზის დაბნელება

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 667.

## რესურსები ინტერნეტში

* A good video introduction to Lunar Eclipses from NASA
* Lunar Eclipse: how to photograph დაარქივებული 2011-06-20 საიტზე Wayback Machine.
* Live Free Lunar eclipse webcast & hands-on lunar eclipse experiments: 2011-06-15 დაარქივებული 2013-06-01 საიტზე Wayback Machine.
* Live-webcast of the lunar eclipse on June 15th, 2011 დაარქივებული 2018-05-12 საიტზე Wayback Machine. , University of Applied Sciences Offenburg/Germany
* Worldwide viewing times for the December 2010 Total Lunar Eclipse დაარქივებული 2023-05-30 საიტზე Wayback Machine.
* Animated explanation of the mechanics of a lunar eclipse დაარქივებული 2011-08-22 საიტზე Wayback Machine. , University of Glamorgan
* Lunar Eclipse time sequence დაარქივებული 2012-03-19 საიტზე Wayback Machine.
* U.S. Navy Lunar Eclipse Computer დაარქივებული 2011-08-13 საიტზე Wayback Machine.
# უნგრული ენა

|  |
| --- |
| **უნგრული** magyar |
| გავრცელებულია | უნგრეთი, რუმინეთი (ძირითადად ტრანსილვანია) და უნგრეთის სხვა მოსაზღვრე ევროპული ქვეყნები |
| მოლაპარაკეთა რაოდენობა | 13 მლნ.

რანგი: 52 |
| ოფიციალური სტატუსი | ოფიციალური ენა: უნგრეთი, ევროპის კავშირი
რეგიონალური ან ლოკალური ოფიციალური ენა: სლოვენია, სერბეთი, ავსტრია, რუმინეთი
გარკვეული ოფიციალური სტატუსი: უკრაინა, ხორვატია, სლოვაკეთი
არეგულირებს: უნგრეთის მეცნიერებათა აკადემიის ლინგვისტიკის კვლევითი ინსტიტუტი |
| ლინგვისტური კლასიფიკაცია | ფინურ-უგრული
უგრული
**უნგრული** |
| დამწერლობის სისტემა | ლათინური ანბანი უნგრული რუნები |
| ენის კოდები | ISO 639-1: hu ISO 639-2: hun ISO/FDIS 639-3: hun |
| რუკა |
| მოლაპარაკეთა არეალი
მოლაპარაკეთა არეალი
 |
| ვიკისივრცე |
| ენის თარგი | {{Lang-hu}} |
|  ვიკისივრცეში არის ვიკიპედია — უნგრული
 |

**უნგრული ენა** (უნგრ. magyar nyelv) — ერთადერთი არაინდოევროპული ენა ცენტრალურ ევროპაში. ის მიეკუთვნება ფინურ–უგრულ ენათა ჯგუფს, ენების ეს ჯგუფი ურალურ ენათა ოჯახის ერთ-ერთ შტოს წარმოადგენს.

უნგრულად 13,5 მილიონი ადამიანი მეტყველებს. სხვა მონაცემებით უნგრულენოვანი მოსახლეობის რაოდენობა 15 მილიონია.

უნგრული ენა უნგრეთის სახელმწიფოს ოფიციალური ენაა, ხოლო 2004 წლის 1 მაისიდან კი, ევროკავშირის ოფიციალური ენაც.

## ენობრივი ნათესაობა

უნგრულ ენას ენათმეცნიერებაში ხანტურ და მანსურ ენებთან ერთად აღმოსავლეთ ციმბირის ენების ფინურ-უგრული ენების ქვეჯგუფად მიიჩნევენ. ამ უკანასკნელ ენებში კი, რამდენიმე ათას მოსაუბრეს (ანუ როგორც ხშირად გაიგონებთ ასევე რუსულიდან მცდარად თარგმნილ ტერმინს „ენის მ(ა)ტარებელს“,) მოითვლიან. ენათა ფინურ-უნგრული ენები კი, თავის მხრივ სამოედური ენების მცირე ჯგუფთან ერთად ურალურ ენათა ოჯახში შედის.

## ალტერნატიული თეორიები

ცენტრალური ევროპის სხვა ენათა შორის უნგრული (ან მაგიარული) ენის განსაკუთრებულმა მდგომარეობამ ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში მიიპყრო ყურადღება და ხშირად ურთიერთგანსხვავებული თეორიები წარმოშვა ენათმეცნიერთა შორის, თუმცა უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ამ თეორიების უმეტესობა არასაკმარისი არგუმენტირების გამო უფრო სპეკულატიური ხასიათისად მიიჩნევა.

ამ თეორიათაგან ერთ-ერთი არის XIX საუკუნეში არმინ ვამბერის (Ármin Vámbéry) მიერ გამოთქმული ვარაუდი თურანულ ენათა შესახებ. არმინ ვამბერის ჰიპოთეზა ეფუძნება თურქულ ენებში შემჩნეულ გარკვეულ სტრუტურულ მსგავსებებს, როგორიცაა მაგ.: აგლუტინაცია, ხმოვანთა ჰარმონია. მიუხედავად ამისა, დღესდღეობით ჰიპოთეზა უნგრული ენის თურქულ ენებთან გენეტიკური ნათესაობის შესახებ უარყოფილია. ეს დისკუსიები საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ე.წ. უნგრულ–თურქულ ომადაა ცნობილი.

ზოგი მოყვარული ენათმეცნიერი-ავტორი შეეცადა უნგრულის კავშირი დაედგინა შუმერულ ენასთან. ზოგნი კელტური ენების ნათესაობას ამტკიცებდნენ უნგრულთან მიმართებაში. იტალიელი ენათმეცნიერი მარიო ალინეი (Mario Alinei) ეტრუსკულ ძირებს იკვლევს უნგრულში.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 158.
# ვირთაგვას კუნძულები

ვირთაგვას კუნძულები|  ვირთაგვას კუნძულები |
| გეოგრაფია |
| მდებარეობა |
ბერინგის ზღვა |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| კუნძულთა რაოდენობა |
13 |
| მთავარი კუნძული |
ამჩიტკა |
| ფართობი |
934,594 კმ² |
| უმაღლესი წერტილი |
1221 მ |
| **აშშ** |

**ვირთაგვას კუნძულები** (ინგლ. Rat Islands) — კუნძულთა ჯგუფი ალეუტის კუნძულების დასავლეთ ნაწილში. ეკუთვნის აშშ-ის ალასკის შტატს. საერთო ფართობი 934,594 კმ². შედგება 7 დიდი და რამდენიმე პატარა კუნძულისაგან. დიდი კუნძულებიდან აღსანიშნავია: კისკა, სემისოპოჩნი, ამჩიტკა, პატარა სიტკინი, ბულდირი, ვირთაგვა, სეგულა. ყველა კუნძული დაუსახლებელია. კუნძულები მეტწილად მთიანია. სიმაღლე 1221 მ-მდე. არის მოქმედი ვულკანები. გეოლოგიური თვალსაზრისით მოქცეულია სეისმურად აქტიურ რეგიონში, წყნარი ოკეანისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ტექტონიკური ფილაქნების საზღვარზე. 1965 წელს მოხდა უძლიერესი მიწისძვრა, რომლის მაგნიტუდამ 8,7 ბალი შეადგინა. კუნძულ ამჩიტკაზეა ზღვის წავის ნაკრძალი. ვირთაგვას კუნძულები აღმოაჩინეს რუსმა მრეწველებმა XVIII საუკუნეში. სახელი უწოდა თედორე ლიტკემ 1827 წელს. სახელწოდება მიიღო კუნძულებზე მობინადრე მღრღნელების სიმრავლის გამო.

## რესურსები ინტერნეტში

* ვირთაგვას კუნძულები — სტატია დიდი საბჭოთა ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* ვირთაგვას კუნძულები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)