Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# კოლორადოს შტატი

| **კოლორადოს შტატი** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| კოლორადოს დროშა | კოლორადოს გერბი |

 |
| მეტსახელი: | The Centennial State |
| დევიზი: | Nil sine numine |
|  |
| დედაქალაქი | დენვერი |
| ოფიციალური ენა | ინგლისური ენა |
| გუბერნატორი | Jared Polis |
| საკანონმდებლო ორგანო | კოლორადოს გენერალური ასამბლეა |
| ფართობი | 269 837 კმ² |
| მოსახლეობა | 5 773 714  კაცი |
| უმაღლესი წერტილი | ელბერტი |
| უდაბლესი წერტილი | არიკარი |
| შტატი გახდა | 1 აგვისტო, 1876 |
| სასაათო სარტყელი | UTC−7 და ამერიკა/დენვერი |
| საფოსტო აბრევიატურა | CO  |
| მოსაზღვრე რეგიონები | ვაიომინგი, ნებრასკა, კანზასი, ოკლაჰომა, ნიუ-მექსიკო, იუტა და არიზონა |
| ადმინისტრაციული დაყოფა |

სია
* :::ადამსის ოლქი, ალამოსის ოლქი, არაპაჰოს ოლქი, არჩულეტის ოლქი, ბაკის ოლქი, ბენტის ოლქი, ბოულდერის ოლქი, ბრუმფილდი, ჩაფის ოლქი, შაიენის ოლქი, კლირ-კრიკის ოლქი, კონეხოსის ოლქი, კოსტილის ოლქი, კროულის ოლქი, კასტერის ოლქი, დელტის ოლქი, დენვერი, დოლორესი, დუგლასი, იგლი, ელბერტი, ელ-პასო, Fremont County, Garfield County, Gilpin County, Grand County, Gunnison County, Hinsdale County, Huerfano County, Jackson County, Jefferson County, კაიოვას ოლქი, კიტ-კარსონის ოლქი, Lake County, La Plata County, Larimer County, Las Animas County, ლინკოლნის ოლქი, ლოგანის ოლქი, Mesa County, Mineral County, Moffat County, Montezuma County, Montrose County, მორგანის ოლქი, Otero County, Ouray County, Park County, ფილიპსის ოლქი, Pitkin County, პრაუერსის ოლქი, პუებლოს ოლქი, Rio Blanco County, Rio Grande County, Routt County, Saguache County, San Juan County, San Miguel County, Sedgwick County, Summit County, Teller County, ვაშინგტონის ოლქი, უელდის ოლქი და იუმას ოლქი
 |
| **კოლორადოს შტატი** ვიკისაწყობში |

**კოლორადო** (ინგლ. Colorado) — შტატი დასავლეთ აშშ-ში, მდებარეობს მთიან აშშ-ში. სახელი ესპანურად „ფერადოვანს“ ან „წითელს“ ნიშნავს. XVI საუკუნეში აქ გამოჩნდნენ პირველი ესპანელი მკვლევრები. 1706 წლიდან ეკუთვნის ესპანეთს. 1803 – აღმოსავლეთი ნაწილი მიეკუთვნა აშშ-ს. 1845-1848 – დასავლეთი ნაწილი ომით დაიკავა მექსიკამ. 1858 – დაარსდა დენვერი ოქროს აღმოჩენასთან ერთად. 1876-დან აშშ-ს შტატია.

* **ფართობი** – 269 ათასი.
* **მოსახლეობა** - 4,656 ათასი (თეთრი 86,2 %, აფროამერიკელი 3 %, ლათინურამერიკელი 10,8 %).
* **ქალაქის მოსახლეობა** - 80,6 %.
* **ქალაქები** – დენვერი (დედაქალაქი), 498 ათასი, კოლორადო-სპრინგზი, 345 ათასი, ორორა, 252 ათასი.

## სქოლიო
# სიონიზმი

თანამედროვე ისრაელის დროშა, რომელიც 1890-იან წლებში სიონისტური მოძრაობის სიმბოლოდ იქნა მიღებული
თეოდორ ჰერცლი
**სიონიზმი** (ებრ. צִיּוֹנוּת) — იდეოლოგია, რომლის საფუძველზე განვითარდა ებრაული ნაციონალისტური მოძრაობა — ებრაელი ერის განთავისუფლებისა და ებრაული სახელმწიფოს დაარსებისთვის ერეც ისრაელში.

## სახელის წარმოშობა

სიტყვა „სიონიზმი“ მომდინარეობს იერუსალიმის ერთ-ერთი ბორცვის სახელიდან — „სიონი“. ფილოსოფოსმა ნათან ბირნბაუმმა (1864-1937) პირველად გამოიყენა ეს სიტყვა ერთ-ერთ პუბლიკაციაში 1893 წელს, ჰოვევეი სიონის მოძრაობის აღწერისას. ეს სიტყვა მოძრაობის სახელი საყოველთაო გახდა პირველი მსოფლიო სიონისტური კონგრესის (ვენა 1897) შემდეგ, სადაც ჰერცლმა თავის გამოსვლაში ნაციონალური მოძრაობა ამ სიტყვით მოიხსენია.

## ისტორია

სიონიზმი გაჩნდა იმპერიალიზმის ხანაში. სიონიზმი ითვალისწინებდა დიდი სახელმწიფოების დახმარებით დამოუკიდებელი ებრაული სახელმწიფოს შექმნას. სიონიზმი აისახა ავსტრიელი ჟურნალისტის, თეოდორ ჰერცელის წიგნში „ებრაული სახელმწიფო“ (1896). 1897 წელს ჩატარდა I მსოფლიო სიონისტური კონგრესი. სიონისზმის საფუძველია იუდაიზმი, საიდანაც სიონიზმმა აიღო დებულებები ებრაელი ერის რჩეულობის, განსაკუთრებული ისტორიული ბედის და აღთქმულ ქვეყანაში თავმოყრის შესახებ. სიონისტები ამტკიცებენ, რომ მიუხედავად განსხვავებებისა, ებრაელები წარმოადგენენ ექსტრეიტორიულ ერთიან მსოფლიო ერს. 1948 წლიდან სიონიზმი გახდა ისრაელის სახელმწიფოს იდეოლოგია. იგი ცდილობს უზრუნველყოს ებრაელების თავმოყრა პალესტინაში, გააფართოვოს მისი საზღვრები.

## ლიტერატურა

* *გაბიძაშვილი, ო.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 380.

## რესურსები ინტერნეტში

* Central Zionist Archives site in Jerusalem
# აშქენაზები

ებრაელები ცენტრალურ ევროპაში, 1881 წ.
**აშქენაზები** (ებრ. אשכנזים *აშქენაზიმ*) — ებრაელების სუბეთნიკური ჯგუფი, შუასაუკუნეების გერმანიიდან გადმოსახლებულთა შთამომავლები. შეადგენენ ევროპისა და ამერიკის ებრაელობის უდიდეს ნაწილს, ისრაელის ებრაული მოსახლეობის ნახევარს. საუბრობენ იდიშზე.

## ლიტერატურა

* Predrag Bukovec: *Aschkenasische Juden im Europa der Frühen Neuzeit*, in: Europäische Geschichte Online, hrsg. vom Institut für Europäische Geschichte (Mainz), 2010 Zugriff am: 14.Juni.2012.
* Fritz Reuter: *Warmaisa. 1000 Jahre Juden in Worms.* 2. Auflage. Jüdischer Verlag bei Athenäum, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-610-00405-3. auszugsweise online

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
აშქენაზები "Analysis of genetic variation in Ashkenazi Jews by high density SNP genotyping"
* Nusach Ashkenaz, and Discussion Forum დაარქივებული 2013-05-21 საიტზე Wayback Machine.
* Ashkenaz Heritage
# ისრაელის ეროვნული ბიბლიოთეკა

|  |
| --- |
| **ისრაელის ეროვნული ბიბლიოთეკაებრ. הספרייה הלאומית* არაბ. المكتبة الوطنية في إسرائيل |
|  |
|  სამკითხველო დარბაზი 2023 წელს |
| უწყების შესახებ |
| **შეიქმნა** | 1892 (1892) |
| **იურისდიქცია** | საჯაროდ ხელმისაწვდომი დოკუმენტების იურიდიული დეპოზიტარიუმი |
| **შტაბბინა** | იერუსალიმი, ისრაელი ﻿ / ﻿ |
| **თანამშრომლები** | 367 |
| **ყოველწლიური ბიუჯეტი** | დაახ. 100 მლნ შეკელი |
| **უწყების ხელმძღვანელი** | ორენ ვეინბერგი, (დირექტორი) |
| **საიტი** |
| nli.org.il |

**ისრაელის ეროვნული ბიბლიოთეკა** (ებრ. הספרייה הלאומית; არაბ. المكتبة الوطنية في إسرائيل), ადრე ცნობილი იყო, როგორც **ებრაელთა ეროვნული და საუნივერსიტეტო ბიბლიოთეკა** (ებრ. בית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי) — ბიბლიოთეკა, რომელიც მუშაობს ისრაელისა და ებრაული მემკვიდრეობისა და კულტურული საგანძურის შეგროვებაზე. ბიბლიოთეკა 5 მილიონზე მეტ წიგნს ინახავს და მდებარეობს ქნესეთის მახლობლად, სამთავრობო კომპლექსში (*კირიათ ჰამემშალა*).

ეროვნული ბიბლიოთეკა ფლობს მსოფლიოში ყველაზე დიდ ებრაულ და იუდაისტურ კოლექციებს და არის მრავალი იშვიათი და უნიკალური ხელნაწერის, წიგნისა და არტეფაქტის საცავი.

## სქოლიო
# ანიჰილაცია

**ანიჰილაცია**, *ნაწილაკ-ანტინაწილაკის წყვილის წარმოქმნა* (ლათ. annihilatio — „მოსპობა“, „გაქრობა“) — ნაწილაკისა და მისი შესაბამისი ანტინაწილაკის ელექტრომაგნიტურ გამოსხივებად — ფოტონებად ან სხვა რაიმე ნაწილაკებად — სხვადასხვა ბუნების მქონე ფიზიკური ველების კვანტებად გარდაქმნის პროცესი.

წყვილთა წარმოქმნა ანიჰილაციის შებრუნებული პროცესია, რომლის დროსაც ელექტრომაგნიტური ან სხვა ველების ურთიერთქმედების შედეგად ერთდროულად წარმოიშობა ნაწილაკი და მისი ანტინაწილაკი; მაგალითად, ელექტრონისა და მისი ანტინაწილაკის — პოზიტრონის შეჯახებისას შეიძლება მათი მოსპობა ორი ფოტონის (გამა-კვანტის) ერთდროული წარმოშობით; პროტონისა და ანტიპროტონის შეჯახებას შეუძლია გამოიწვიოს მათი ურთიერთმოსპობა, რასაც თან ახლავს რამდენიმე, გაცილებით უფრო მსუბუქი ნაწილაკის ბირთვული ველის კვანტების — პიონების წარმოშობა. დიდი ენერგიის მქონე გამა-კვანტს ატომის ბირთვის ელექტრულ ველთან ურთიერთქმედებისას შეუძლია წარმოქმნას ელექტრონ-პოზიტრონის წყვილი. მაშასადამე, მატერიის მოსპობა ან, თვითნებურად წარმოშობა კი არ ხდება, არამედ ნაწილაკთა ურთიერთგარდაქმნა. ამ ურთიერთგარდაქმნებს საფუძვლად უდევს ენერგიის, მოძრაობის რაოდენობის (იმპულსის), მოძრაობის რაოდენობის მომენტის, ელექტრული მუხტის, ლეპტონების და ბარიონების რიცხვთა შენახვის კანონები.

ანიჰილაციის შესაძლებლობა, აგრეთვე ანტინაწილაკების არსებობა თეორიულად იწინასწარმეტყვეელა ინგლისელმა ფიზიკოსმა პ. დირაკმა 1930 წელს, რაც გამომდინარეობს მის მიერ განვითარებული ელექტრონის თეორიიდან. 1932 წელს ამერიკელმა ფიზიკოსმა კ. ანდერსონმა ექსპერიმენტულად დაამტკიცა პოზიტრონების არსებობა კოსმოსურ სხივებში. 1933 წელს ირენ და ფრედერიკ ჟოლიო-კიურიები დააკვირდნენ მაგნიტურ ველში მოთავსებულ ვილსონის კამერაში ელექტრონ-პოზიტრონების წარმოქმნას კრიპტონის ბირთვის ელექტრულ ველთან გამა-კვანტების ურთიერთქმედებისას. იმავე წელს მეცნიერებმა სარწმუნოდ აღრიცხეს ელექტრონ-პოზიტრონის ანიჰილაციის შემთხვევები. ანიჰილაციის თანამედროვე გაგების შესაძლებლობას იძლევა ველის კვანტური თეორია. ანიჰილაციის აღმოჩენა მარტო ფიზიკური თვალსაზრისით როდია საინტერესო. მას დიდი ფილოსოფიური მნიშვნელობაც აქვს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 467.
# ვალტერ ბაადე

| ვალტერ ბაადე |
| --- |
| *გერმ. Walter Baade* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 24 მარტი, 1893(1893-03-24)  |
| დაბ. ადგილი | შრეტინგჰაუზენი  |
| გარდ. თარიღი | 25 ივნისი, 1960(1960-06-25) (67 წლის) |
| გარდ. ადგილი | გიოტინგენი  |
| მოქალაქეობა |  გერმანია |
| საქმიანობა | ასტრონომი  და ასტროფიზიკოსი |
| მუშაობის ადგილი | მაუნტ-უილსონის ობსერვატორია, პალომარის ობსერვატორია და გიოტინგენის უნივერსიტეტი |
| ალმა-მატერი | გიოტინგენის უნივერსიტეტი  და მიუნსტერის უნივერსიტეტი  |
| განთქმული მოსწავლეები | ჰელტონ არპი და ალან სენდიჯი |
| მეუღლე | Johanna Bohlmann |
| ჯილდოები | ჰენრი ნორის რასელის პრემია, ასტრონომიის სამეფო საზოგადოების ოქროს მედალი და ბრიუსის მედალი  |
| **ვალტერ ბაადე** ვიკისაწყობში |

**ვალტერ (უოლტერ) ბაადე** (გერმ. Walter Baade; დ. 24 მარტი, 1893, შრეტინგჰაუზენი, გერმანიის იმპერია — გ. 25 ივნისი, 1960, გეტინგენი) — გერმანელი ასტრონომი. 1919-1931 წლებში მუშაობდა ჰამბურგის ობსერვატორიაში, 1931-1958 აშშ-ში. ბაადე უმთავრესად ცნობილია ანდრომედეს ნისლეულის გამოკვლევით. 1943 წელს ბაადემ მოახერხა ანდრომედეს გულის დაშლა ვარსკვლავებად და მათი შესწავლის სუფუძველზე, საბჭოთა ასტრონომებთან ერთდოულად, დაადგინა, რომ გალაქტიკებში ვარსკვლავები ძირითადად ქმნიან ორი ტიპის დასახლებას, რომლებსაც მან I და II დასახლებები უწოდა. იმავე ნისლეულის სფერულ გროვებზე დაკვირვებების შედეგად დაასკვნა, რომ გალაქტიკებს შორის მანძილების სკალა, რომელიც 1918 მიიღეს, მცდარია და დაახლოებით ორჯერ უნდა გაიზარდოს.

## ხსოვნა

მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ბაადე.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 114.

## სქოლიო
# მიკრო...

**მიკრო...** (ინგლ. micro- < ბერძ. μικρός [mikros] — „პაწაწინა“; აღნიშვნა: **მკ**, **µ**) — რთული სიტყვის შემადგენელი ნაწილი, აღნიშნავს ძალიან პატარას. ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში გამოიყენება, როგორც ფიზიკური სიდიდის ერთეულის სახელწოდების თავსართი. გამოიყენება იმ ჯერადი ერთეულების სახელწოდებათა შესაქმნელად, რომლებიც ოდენობით შეესაბამება 10−6 (1/1 000 000, მემილიონედი) ამოსავალ ერთეულს.

1873 წელს ერთეულთა CGS სისტემის მიერ მიღებულია ერთეულთა თავსართად.

### მაგალითები

* 1 მიკროწამი =10−6 წამი.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 686.
# არითმომეტრი

1932 წლის გამოშვების არითმომეტრი
**არითმომეტრი** (ბერძ. αριθμός — „რიცხვი“ და μέτρον — „მეტრი“) — მაგიდის საანგარიშო, ამომხსნელი მანქანა, რომელიც განკუთვნილია არითმეტიკული ოპერაციების შესასრულებლად.

## ისტორია

1641 წელს პირველი გამომთვლელი მანქანა გამოიგონა ბლეზ პასკალმა. პირველი პრაქტიკული მანქანა, რომელიც ასრულებდა 4 არითმეტიკულ მოქმედებას, გერმანელმა მესაათემ ჰანმა 1790 წელს გააკეთა. გამომთვლელი მანქანების წარმოებას 1890 წელს რუსეთში საფუძველი ჩაუყარა პეტერბურგელმა მექანიკოსმა ვ. ოდნერმა. მისი მანქანები არითმომეტრის შემდგომი მოდელების პროტოტიპად იქცა.

## მექანიზმი

არითმომეტრს აქვს რიცხვების დასაყენებელი და მათი მრიცხველზე გადასატანი მექანიზმი, ბრუნთა მრიცხველი, შედეგის მრიცხველი, ნულზე დასაყენებელი ანუ წამშლელი მოწყობილობა, აგრეთვე ხელის ან ელექტრული ამძრავი.

## მოდელები

არითმომეტრის საბჭოთა მარკებია: „ფელიქსი“, ნახევრად ავტომატური „ვკ-2“ და ავტომატური „ვკ-3“. გამომთვლითი ტექნიკის განვითარებასთან დაკავშირებით არითმომეტრი შეცვალა უფრო თანამედროვე კლავიშებიანმა გამომთვლელმა მანქანებმა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 568.
# უილიამ შოკლი

**უილიამ ბრედფორდ შოკლი** (13 თებერვალი, 1910 – 12 აგვისტო, 1989) იყო ამერიკელი ფიზიკოსი, რომელმაც ჯონ ბარდინთან და უოლტერ ბრატეინთან ერთად გამოიგონა ტრანზისტორი, რისთვისაც 1956 წელს მიიღო ნობელის პრემია ფიზიკაში.

## ცხოვრება

შოკლი დაიბადა ლონდონში, ამერიკელი მშობლების ოჯახში. სწავლობდა კალტექში და MIT-ში. 1947 წელს Bell Labs-ში მისმა ჯგუფმა შექმნა ტრანზისტორი, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე ელექტრონიკას.

## წვლილი

შოკლის გამოგონებამ, ტრანზისტორმა, შეცვალა ვაკუუმური მილები და გზა გაუხსნა კომპიუტერების განვითარებას. მან ასევე დააარსა Shockley Semiconductor, რამაც ხელი შეუწყო სილიკონის ველის ჩამოყალიბებას.

## გარდაცვალება

უილიამ შოკლი გარდაიცვალა 1989 წელს სტანფორდში. მისმა მუშაობამ გარდაქმნა ტექნოლოგიური სამყარო.

თარგი:თარგმანი
# Windows 98

Windows 98|  |
|  |
| შემქმნელი |
Microsoft |
| წყაროს მოდელი |
დახურული |
| ძირითადი ხელმისაწვდომობა |
25 ივნისი, 1998 (1998-06-25) |
| უკანასკნელი გამოშვება |
მეორე (4.10.2222 A) / 5 მაისი, 1999 (1999-05-05) |
| ბირთვის ტიპი |
მონოლითური |
| ლიცენზია |
კომერციული |
| წინა |
Windows 95 (1995) |
| შემდეგი |
Windows ME (2000) |
| მხარდაჭერის სტატუსი |
|
ძირითადი მხარდაჭერა დასრულდა 2002 წლის 30 ივნისს. გაფართოებული მხარდაჭერა დასრულდა 2006 წლის 11 ივლისს. |

**Windows 98** — Microsoft Windows-ის ვერსია. პირველად გამოვიდა 1998 წლის 25 ივნისს და წარმოადგენდა Windows 9x კატეგორიის რიგით მეორე მნიშვნელოვან ოპერაციულ სისტემას. მასში გაერთიანებული იქნა როგორც 16, ასევე 32 ბიტიანი ბირთვების ფუნქციები.

## სქოლიო
# არკადული თამაში

იაპონიის ჩიბას პრეფექტურაში მდებარე გასართობი არკადული დარბაზი, სადაც სხვადასხვა სახის არკადული თამაშია წარმოდგენილი
**არკადული თამაში** (ინგლ. Arcade game), იგივე **მონეტაზე მომუშავე თამაში** (ინგლ. coin-op game) — მონეტაზე მომუშავე გასართობი მოწყობილობა, რომელიც, როგორც წესი, განთავსებულია საზოგადოებრივ ადგილებში — რესტორნებში, ბარებსა და სათამაშო ავტომატების დარბაზებში.

არკადული თამაშების უმეტესობა ძირითადად მოთამაშის უნარებზეა დაფუძნებული და მოიცავს არკადულ ვიდეო თამაშებს, პინბოლის აპარატებს, ელექტრომექანიკურ თამაშებს, გამოსყიდვის თამაშებს (ინგლ. Redemption games) და მერჩანდაიზერებს.

არკადული ვიდეო თამაშები ხასიათდება მოკლემეტრაჟიანი სიუჟეტით, თუმცა ინტენსიური სათამაშო პროცესით. ყველაზე პოპულარული არკადული თამაშებია: „Space Invaders“ (1978), „Pac-Man“ (1980), „Donkey Kong“ (1981), „Asteroids“ (1981) და სხვები.

არკადული ვიდეო თამაშების ოქროს ხანა დაიწყო გვიან 1970-იან წლებში და გაგრძელდა 1980-იანი წლების შუა პერიოდამდე. 1990-იანი წლებში, დასავლეთ ნახევარსფეროში იყო არკადული თამაშების აღზევების მცდელობა, თუმცა უშედეგოდ. არკადული თამაშების ვარდნის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო ახალი თაობის პერსონალური კომპიუტერებისა და სახლლის ვიდეო თამაშების კონსოლების გამოჩენა ბაზარზე, ისეთების როგორებიცაა Sega-ს Mega Drive/Genesis და Nintendo-ს Super NES (იაპონიაში ცნობილი როგორც Super Famicom).

აღმოსავლეთი ნახევარსფერო (განსაკუთრებით იაპონია) დღემდე განაგრძობს არკადული ინდუსტრიის განვითარებას.

## გალერეა

* მოთამაშე იაპონიაში სინათლის პისტოლეტის გამოყენებით თამაშობს „Police 911“-ს,
* „Donkey Kong“ — ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული პოპულარული არკადული თამაში
* რედემპშენ-ავტომატი
* „Terminator 2: Judgment Day“, 1991 წლის პინბოლის აპარატი.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„არკადული თამაში“** ვიკისაწყობში.
* The Video Arcade Preservation Society
* არკადული თამაშების ისტორია
* საბჭოთა არკადული თამაშების მუზეუმი

## სქოლიო
# CD

**CD** (კომპაქტ დისკი) — დისკოს ფორმის ინფორმაციის ოპტიკური მატარებელი ცენტრში ხვრელით, რომლიდანაც ინფორმაცია ლაზერის დახმარებით იკითხება. თავდაპირველად, კომპაქტ დისკი შეიქმა აუდიოს ციფრული შენახვისთვის (ე. წ. Audio-CD), მაგრამ დღესდღეობით იგი ფართოდ გამოიყენება, როგორც ფართო დანიშნულების მქონე მონაცემების მატარებელი მოწყობილობა (ე. წ. CD-ROM).

აუდიო კომპაქტ დისკები, როგორც წესი, მონაცემების მატარებელი კომპაქტ დისკებისგან განხვავდება და ამიტომაც, CD-ფლეიერებს მხოლოდ მათი დაკვრა შეუძლიათ (რა თქმა უნდა, კომპიუტერზე ორივე ტიპის დისკის წაკითხვაა შესაძლებელი). არსებობს ისეთი დისკებიც, რომლებზეც ერთდროულად აუდიოინფორმაცია და მონაცემებია ჩაწერილი — მათი მოსმენა შესაძლებელია CD-ფლეიერზე, ხოლო წაკითხვა კომპიუტერზე.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„CD“** ვიკისაწყობში.
* ვიდეო - როგორ იბეჭდება დისკები
* CD - Philips-ის ისტორია
# პარალაქსი

პარალაქსის სქემა
**პარალაქსი** (ბერძ. παράλλαξις — „გადახრა“), *პარალაქსური გადაადგილება* — მნათობის პერსპექტიული გადანაცვლება ცის სფეროზე, განპირობებული დამკვირვებლის სივრცეში გადაადგილებით, რასაც იწვევს დედამიწის დღეღამური ბრუნვა (*დღეღამური პარალაქსი*), მზის გარშემო დედამიწის მოძრაობა (*წლიური პარალაქსი*) და გალაქტიკაში მზის სისტემის მოძრაობა (*საუკუნეობრივი პარალაქსი*). პარალაქსის სიდიდე დამოკიდებულია დამკვირვებლიდან მნათობამდე მანძილზე, ამიტომ პარალაქსი ასტრონომიაში მანძილის ექვივალენტად ითვლება.

პარალაქსის მაგალითი ანიმაციით
**დღეღამური პარალაქსი** — კუთხე, რომლის წვეროშია მნათობის ცენტრი, ხოლო გვერდებს შეადგენს მიმართულებები დედამიწის ცენტრისა და დამკვირვებლისაკენ. თუ მნათობი დაკვირვების ადგილის ჰორიზონტზეა, პარალაქსს *ჰორიზონტული* ეწოდება. თუ ამავე დროს დამკვირვებელი დედამიწის ეკვატორზეა — *ჰორიზონტ-ეკვატორული პარალაქსი* მზემდე საშუალო მანძილის შესაბამისი პარალაქსი არის 8,794″, მთვარისა - 57′2,6″. ვარსკვლავებისათვის დღეღამური პ. პრაქტიკულად ნულია მათი ძალიან დიდი სიშორის გამო.

**წლიური პარალაქსი** — ვარსკვლავთან შედგენილი კუთხე მართკუთხა სამკუთხედში, რომლის ჰიპოტენუზაა მანძილი მზიდან ვარსკვლავამდე, ხოლო მცირე კათედი - დედამიწის ორბიტის დიდი ნახევარღერძი; იყენებენ ვარსკვლავებამდე მანძილების განსაზღვრავად. ძალიან შორეულ ვარსკვლავთა მიმართ ცაზე ვარსკვლავის გადანაცვლების გაზომვით მიღებულ წლიურ პარალაქსს *ტრიგონომი* ეწოდება. იგი იმდენად მცირეა (ყველაზე ახლომდებარე ვარსკვლავის, ე. წ. კენტავრის უახლოესის პარალაქსი არის 0,76″), რომ მისი განსაზღვრა მოხერხდა მხოლოდ მზის მახლობელი 6 ათასამდე ვარსკვლავისათვის.

მზე აირეკლება წყალზე ფანარის ანარეკლზე, თუმცა აურეკლავ ხედზე ის საგრძნობლად დაცილებულია ფანარს.
**საუკუნეობრივი პარალაქსი** — ვარსკვლავის კუთხური გადაადგილება წელიწადში, განპირობებული გალაქტიკაში მზის სისტემის მოძრაობით და მიყვანილი ამ მოძრაობისადმი პერპენდიკულარულ მიმართულებაზე. იყენებენ შორეულ ვარსკვლავებამდე მაძილების შესაფასებლად. საუკუნეობრივი პარალაქსით მანძილი განისაზღვრება მხოლოდ სტატისტიკური მეთოდებით ვარსკვლავთა დიდი ჯგუფისათვის. ინდივდ. ვარსკვლავისათვის იგი შეიძლება რეალური არ იყოს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 678.
* *ხარაძე ე.*, ასტრონომიის საფუძვლები, ტ. 1-2, თბ., 1971-74 წელი.
* *Куликовский П. Г.*, Звездная астрономия, М., 1978.
# ეკვატორული კლიმატური სარტყელი

მსოფლიოს კლიმატური რუკა
**ეკვატორული კლიმატი** — ტროპიკული კლიმატი, რომელიც წარმოდგენილია ეკვატორის გასწვრივ. ამ რეგიონისათვის დამახასიათებელია ხშირი ტროპიკული წვიმები. კლიმატის ამ სახეობას არ გააჩნია მშრალი სეზონი, ასევე მკვეთრად გამოხატული ზაფხული ან ზამთარი, საკმაოდ ცხელი და ტენიანია. ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი 2000 მმ-ია, ზოგიერთ ადგილას კი 5000-6000 მმ. ყოველი დღე საოცრად ჰგავს მომდევნო დღეს. დღისა და ღამის ტემპერატურებს შორის სხვაობა საკმაოდ დიდია და შეიძლება შევადაროთ ზაფხულისა (დღე) და ზამთრის (ღამე) ტემპერატურებს.
კოპენის კლიმატის კლასიფიკაციაში აღინიშნება როგორც „Af.“

## ეკვატორულ კლიმატურ სარტყელში არსებული ქალაქები

|  |  |
| --- | --- |
| **აფრიკა კისანგანი, კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა
* მორონი, კომორის კუნძულების კავშირი
* კისუმუ, კენია
* კამპალა, უგანდა

**ჩრდილოეთი ამერიკა ჩანგუინოლა, პანამა

**სამხრეთი ამერიკა ბელემი, ბრაზილია
* მაკაე, ბრაზილია
* მედელინი, კოლუმბია
* იკიტოსი, პერუ
* პარამარიბო, სურინამი
* სანტა-ელენა-დე-უაირენი, ვენესუელა
 |
**აზია ბანდარ-სერი-ბეგავანი, ბრუნეი
* ბანდა-აჩეჰი, ინდონეზია
* ბოგორი, ინდონეზია
* კოტა-კინაბალუ, მალაიზია
* კუალა-ლუმპური, მალაიზია
* მირი, მალაიზია
* სინგაპური
* კოლომბო, შრი-ლანკა

**ოკეანეთი სუვა, ფიჯი
* აპია, სამოა
* ჰონიარა, სოლომონის კუნძულები
* პორტ-ვილა, ვანუატუ
 |

## იხილეთ აგრეთვე

* ტროპიკები
* კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია

## სქოლიო
# ბამბუკისებრნი

| ბამბუკისებრნი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Bambusoideae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 147366 |
| EOL   | 56959354 |
| IPNI  |  321656-2 |

 |

 |

**ბამბუკისებრნი** (Bambusoideae) — მარცვლოვანთა ქვეოჯახი, რომელსაც ზოგჯერ ცალკე ოჯახადაც გამოყოფენ. უმრავლესობა მრავალწლოვანი ფესურიანი მცენარეა, აქვს უხვად დატოტვილი გამერქნებული ღერო. სიმაღლე ზოგჯერ 40 მ აღემატება. დიამეტრი 30 სმ-მდეა. ფოთოლი ხალთიანი და მოკლე ყუნწიანია. ყვავილებს ჩვეულებრივ 6 მტვრიანა აქვს. ყვავილობს ან ყოველ წელს, ან რამდენიმე ათეულ წელში ერთხელ. ყვავილობის შემდეგ ბევრი ბამბუკისებრნის მიწისზედა ნაწილი კვდება.

სახეობათა უმრავლესობა (600) სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიისა და მალაია არქიპელაგის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებშია გავრცელებული. მცირე ნაწილი, რომელიც შეგუებულია ზომიერ ჰავას, ველურად იზრდება აღმოსავლეთ აზიაში. სახალინსა და კურილის კუნძულებზე გვხვდება რამდენიმე სახეობა.

დაახლოებით 20 სახეობა კულტივირებულია საქართველოს შავი ზღვის სანაპიროზე - უფრო ბათუმის რაიონში, სადაც შემოიტანეს XIX საუკუნის II ნახევარში.

სამრეწველო მნიშვნელობა აქვს Pleioblastus-ის, Phyllostachys-ისა და ნაწილობრივ Arundinaria-ს სახეობებს, დანარჩენი კი მოშენებულია დეკორატიული მცენარედ. საქართველოში ბამბუკის სამრეწველო პლანტაციას 30 ჰა-ზე მეტი უკავია. ერთეული ნარგავები გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოშიც. ბამბუკისაგან აშენებენ ხიდებს, მსუბუქ სახლებს, ტივებს, ამზადებენ ავეჯს, ჭილოფებს, კალათებს, ქაღალდსა და სხვა. ხმარობენ წყალსადენ მილებად, ნორჩ ყლორტს იყენებენ საჭმელად, ზოგიერთი სახეობის გულგული შეიცავს ტკბილ წვენს, რომლისგანაც ბამბუკის შაქარს ამზადებენ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 184.
# სკალდი

Bersi Skáldtorfuson, იგი დატყვევებულია და წერს სკალდურ ლექსს მას შემდეგ, რაც იგი ტყვედ ჩაიგდო, ნორვეგიის მეფემ, ოლაფ II-მა.
**სკალდი** — ერთ-ერთმა სკანდინავიურ წყაროებში ხშირად დასახელებულმა პოეტმა, შეადგინა სკალდური პოეზია, ძველი ნორვეგიული პოეზიის ორი სახეობიდან ერთ-ერთი, მეორე კი ედიური პოეზიაა. სკალდიური ლექსები ტრადიციულად მეფეების საპატივსაცემოდ იწერებოდა, მაგრამ ზოგჯერ სხვა მიზნებისთვისაც იყო. სკალდური ლექსები მოიცავს როგორც პოემებს, ასევე პატარა ლექსებს. ისინი შედარებით უფრო ლამაზი ფორმით და დიქციითაა მოცემული, ვიდრე ედიკური ლექსები. სკალდურ ლექსებში იყენებენ ბევრ კენინგს, რომელიც მოითხოვს გარკვეულ ცოდნას სკანდინავიური მითოლოგიის შესახებ, ასევე იყენებდნენ ჰეიტს, ფორმალური არსებითი სახელები, რომლებიც გამოიყენება პროზაული სინონიმების ნაცვლად. Dróttkvætt მეტრი არის სკალდიური ლექსის ფორმა, რომელიც ყველაზე ხშირად იყენებს შიდა რითმსა და ალიტერაციას.

შემორჩენილია 5500-ზე მეტი სკალდიური ლექსი და პოემა, რომლებიც შემონახულია 700-ზე მეტ ხელნაწერში, მათ შორის რამდენიმე საგაში და სნორი სტურლუსონის პროზაში, ედდაში, სკალდიური კომპოზიციის სახელმძღვანელოში, რამაც გამოიწვია ხელოვნების აღორძინება. შემორჩენილი ლექსებიდან ყველა თავდაპირველი სახით არ მოიპოვება, ბევრი მათგანი ნაწყვეტის სახითაა შემორჩენილი, აგრეთვე ბევრის ავტორი უცნობია. ჩვენთვის ცნობილი პირველი პოეტი რომელიც მოღვაწეობდა პოეზიის ამ სფეროში და რომლის ლექსებიც დღემდე შემორჩა გახლავთ ბრაგი ბოდასონი, IX საუკუნის პირველი ნახევრის ნორვეგიელი სკალდი (ამ სახელით ხშირად მოიხსენიებენ ამ სფეროში მოღვაწე პოეტებს). იმ სკალდების უმეტესობა, რომელთა შესახებ ინფორმაციამ ჩვენამდე მოაღწია, ვიკინგების ხანაში ნორვეგიის მეფეების კარზე მოღვაწეობდნენ, მათი უმეტესობა ისლანდიელი იყო. მათი ლექსების და პოემების თემა ხშირად მითიური იყო სანამ სკანდინავიელები გაქრისტიანდებოდნენ, შემდეგ კი უმეტესად ისტორიული, ამ ნაწარმოებებში დეტალურად იყო აღწერილი სკალდების საქმეები. მათი ეს ტრადიცია მოგვიანებით შუა საუკუნეებშიც გაგრძელდა.

## ლიტერატურა

* Margaret Clunies Ross (2007) *Eddic, Skaldic, and Beyond: Poetic Variety in Medieval Iceland and Norway* (Fordham University Press, 2014) ISBN 9780823257836

## რესურსები ინტერნეტში

* *Den norsk-islandske skjaldedigtning*
* pdfs of *Den norsk-islandske skjaldedigtning* photographic reprints, Copenhagen: Rosenkilde og Bagger, 1967
* Index of Old Norse/Icelandic Skaldic Poetry Jörmungrund database
* *Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentriolanis: ordbog over det norsk-islandske skjaldesprog*, 2nd ed. Copenhagen: Det kongelige nordiske oldskriftselskab, 1913–16 Jörmungrund database
* *Corpus poeticum boreale*. Volume 2: *Court Poetry*, 1883