Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ზოლური დრო

ზოლური დროის რუკა
**ზოლური დრო** — დროის აღრიცხვის სისტემა, დამყარებული დედამიწის ზედაპირის დაყოფაზე ეკვატორის გასწვრივ 24 სასაათო ზოლად (0-დან 23-მდე), რომელთა საზღვრები მერიდიანებს მიჰყვება. ზოლური დრო მთელ ზოლში, რომლის სიგანე 15° (1 სთ)-ია, დროის მოცემულ მომენტში ერთნაირია და ეტოლება ზოლის შუა მერიდიანის ადგილობრივ დროს. შუა მერიდიანები ერთმანეთისაგან დაშორებულია 15° (1 სთ)-ით. ამიტომ მთელ მსოფლიოში (გარდა ზოგიერთი ქვეყნისა, რომლებიც არ სარგბლობენ ზოლური დროით) საათის წუთის და წამის ისრების ჩენება ერთნაირია, განსხვავება მხოლოდ საათის მაჩვენებელი ისრის ჩვენებაშია. ორ მეზობელ ზოლს შორის ზოლური დროთა სხვაობა ერთი საათია. საერთაშორისო შეთანხმებით, გრინვიჩის ობსერვატორიაზე გამავალი მერიდიანი ნულოვანი ზოლის შუა მერიდიანია. ამ ზოლის დროს მსოფლიო დროს უწოდებენ. დასახლებულ ადგილებში ზოლების საზღვრები რამდენადმე დარღვეულია და მერიდიანს კი არა, სახელმწიფო, ადმინისტრაციულ და ბუნებრივ საზღვრებს მიჰყვება.

1878 წელს ზოლური დროის პროექტი წამოაყენა კანადელმა ინჟინერმა ს. ფლემინგმა. 1883 წელს პირველად ზონლური დრო შემოიღეს აშშ-ში, 1884 წელს მსოფლიოს 26 ქვეყნის კონფერენციის გადაწყვეტილების თანახმად, შემდგომში იგი გავრცელდა ბევრ სხვა ქვეყანაშიც.

1930 წლიდან სსრკ-ში სარგებლობდნენ ე. წ. დეკრეტული დროით, რომელიც წარმოადგენდა 1 სთ-ით წინ წაწეულ ზოლურ დროს.

ზოლური დრო WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , სადაც WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ადგილობრივი დროა, WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 — ადგილის აღმოსავლეთი გრძედი გამოსახული საათებით, WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 — ზოლის ნომერი ანუ ზოლის შუა მერიდიანის აღმოსავლეთი გრძედი ასევე საათებით გამოსახული.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 527.
# ებრაული კალენდარი

ებრაული კალენდარი, 1927-1948 წლები
**ებრაული კალენდარი** (ებრ. הלוח העברי‎‎) — მთვარე-მზისიერი კალენდრის ტიპი, გამოიყენება იუდაიზმში ებრაული დღესასწაულების გამოთვლის, თორას გარკვეული ნაწილების წაკითხვის ან იორცაიტის დღეების გამოსათვლელად.

ებრაული კალენდრის ისტორიაში გამოყოფენ სამ ძირითად პერიოდს:

* ბიბლიურს. მოსედან ეზდამდე (1500—450 ჩ.წ.-მდე)
* პრებიბლიურს ტაძრის დანგრევამდე 70 წელს ჩ.წ.-მდე.
* თალმუდამდელს, (70—500) წლები.

## იხილეთ აგრეთვე

* ჰიჯრა (კალენდარი)
* ებრაული დღესასწაულები (2000-2050)

## ლიტერატურა

* ალ-ბირუნი. The Chronology of Ancient Nations, Chapter VII. tr. C. Edward Sachau. London, 1879.
* Ari Belenkiy. "A Unique Feature of the Jewish Calendar – *Dehiyot*". *Culture and Cosmos* **6** (2002) 3–22.
* Jonathan Ben-Dov. *Head of All Years: Astronomy and Calendars at Qumran in their Ancient Context*. Leiden: Brill, 2008.

## რესურსები ინტერნეტში

* Chabad.org: Introduction to the Jewish Calendar
# კომპიუტერი

|  |
| --- |
|    |
| * v
* t
* e
 |

**კომპიუტერი** (ინგლ. computer) — მოწყობილობა, რომლის დაპროგრამების მეშვეობით ხდება არითმეტიკული ან ლოგიკური ოპერაციის ავტომატური შესრულება. ვინაიდან ოპერაციების თანმიმდევრობა შეიძლება შეიცვალოს, კომპიუტერს შეუძლია ერთდროულად რამდენიმე მათგანის შესრულება.

როგორც წესი, კომპიუტერი შედგება სულ ცოტა, ერთი პასუხისმგებელი მოწყობილობისგან, რომელი, პროცესორისგან და კომპიუტერული მეხსიერების რამე სახის ფორმისგან. პროცესორი აწარმოებს არითმეტიკული და ლოგიკური ოპერაციების შესრულებას.მიმდინარეობების და კონტროლის მოწყობილობა ცვლის ოპერაციების თანმიმდევრობას შენახული ინფორმაციის თანახმად. პერიფერიული მოწყობილობებით ხდება ინფორმაციის მოპოვება გარე წყაროდან, შემდეგ კი - ოპერაციების შედეგების შენახვა და შემდგომი მოძიება.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში საომარი ოპერაციებისთვის გამოიყენებოდა მექანიკური ანალოგური კომპიუტერი. ამ პერიოდში შეიქმნა პირველი ელექტრონული ციფრული კომპიუტერები. თავდაპირველად ასეთი კომპიუტერი დიდი ოთახის ზომის იყო და მოიხმარდა ელექტროენერგიას, რომლის რაოდენობა უდრის დღევანდელი რამდენიმე ასეული პერსონალური კომპიუტერის მიერ მოხმარებულ ენერგიას.

თანამედროვე კომპიუტერები, რომლებიც ეფუძნება ინტეგრირებულ წრედებს, მილიონიდან მილიარდამდე უფრო მეტად უნარიანია, ვიდრე ადრეული მანქანები და იკავებენ მცირე სივრცეს. მარტივი კომპიუტერები თავსდება მობილურ მოწყობილობებში. მობილური კომპიუტერები იკვებება მცირე ზომის ბატარეებით. პერსონალური კომპიუტერები, სხვადასხვა სახით, წარმოადგენენ საინფორმაციო ეპოქის სიმბოლოს და იმას, თუ რას წარმოიდგენენ ადამიანები სიტყვა *კომპიუტერის* ხსენებისას. თუმცა, რაოდენობით ინტეგრირებული კომპიუტერები უფრო მეტია - ციფრული აუდიო პლეერებიდან საბრძოლო საფრენ ტექნიკამდე და სათამაშოებიდან ინდუსტრიულ რობოტებამდე.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
კომპიუტერი ენდი უორჰოლი და კომპიუტერი

## სქოლიო
# ადგილობრივი დრო

**ადგილობრივი დრო** — დედამიწის ამა თუ იმ პუნქტის დრო. დამოკიდებულია ადგილის გეოგრაფიულ გრძედზე. ერთსა და იმავე მომენტში ადგილობრივი დრო მით უფრო მეტია, რაც უფრო აღმოსავლეთით მდებარეობს პუნქტი. იგი გრძედის ყოველ 15°-ზე 1 სთ-ით მატულობს. ორი პუნქტის ადგილობრივი დროის სხვაობა დროის ერთეულებით გამოხატულ ამ პუნქტების გეოგრაფიულ გრძედთა სხვაობას უტოლდება. მაგალითად, თბილისის ადგილობრივი დრო უსწრებს გრინვიჩის ადგილობრივი დროს 2 სთ 59 წთ, ხოლო ირკუტსკისას ჩამორჩება 3 სთ 58 წთ. ადგილობრივი დროს განსაზღვრავენ ასტრონომიული დაკვირვებათა მეშვეობით და იყენებენ ზოგიერთი ასტრონომიული ამოცანის გადასაწყვეტად. ზოგჯერ ადგილის ზოლურ დროსაც შეცდომით ადგილობრივი დროს უწოდებენ.

## იხილეთ აგრეთვე

* დრო

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 86.
# ცის სფერო

ცის სფერო დაყოფილია ცის ეკვატორით
გეოცენტრული ცის სფერო
**ცის სფერო** — ნებისმიერრადიუსიანი დამხმარე წარმოსახვითი სფერო, რომელზეც აგეგმილებენ ციურ მნათობს და რომელსაც სხვადასხვა ასტრომეტრიული ამოცანის მოსახსნელად იყენებენ.

შორეულ წარსულში ცნება „ცის სფერო“ წარმოიშვა იმასთან დაკავშირებით, რომ ადამიანს, რომელსაც შორეულ მნათობებამდე მანძილთა განსაზღვრა არ შეეძლო, ისინი ერთსა და იმავე მანძილზე, კერძოდ რეალურ სფეროზე, განლაგებულად ეჩვენებოდა. ძველ საბერძნეთში აღმოცენებული გეოცენტრული კოსმოლოგიური სისტემის თანახმად, მთვარე, მზე და პლანეტები თავიანთ სფეროებზე გარემოიქცეოდნენ დედამიწის ირგვლივ, ვარსკვლავები კი ყველაზე გარეთა სფეროზე.

ეს მოძღვრება საქართველოშიც გავრცელდა და ლიტერატურაშიც პოვა გამოძახილი. მაგ.: სულხან საბა-ორბელიანს მოყავს ცათა იერარქიული სქემა, რომლის მიხედვით, დედამიწას აკრავს ჰაერი, შემდეგ ეთერი, უფრო გარეთ თანმიმდევრულად არის მთვარის ცა, რომელსაც *ჭირანო* ეწოდება, მერკურის ცა — *ცორანო*, ვენერას ცა — *მელტარო*, მზის ცა — *კოჭიმელა*, მარსის ცა — *ჭიმჭიმელი*, იუპიტერის ცა — *კიმკიმელი*, სატურნის ცა — *არბასტრო* და ა. შ.

მოგვიანებით ასტრონომებმა დაადგინეს, რომ სხვადასხვა ციური სხეული ჩვენგან სხვადასხვა მანძილზეა, მაგრამ ცის სფეროს ცნება შემორჩა, როგორც ხელსაყრელი მოდელი ასტრონომიული გამოთვლებისათვის.

განსახილველი ამოცანის ხასიათის მიხედვით ცის სფეროს ცენტრად შეიძლება მივიღოთ ის ადგილი, სადაცაა დამკვირვებელი (ტოპოცენტრული ცის სფერო), დედამიწის ცენტრი (გეოცენტრული ცის სფერო), მთვარის ცენტრი (სელენოცენტრული ცის სფერო), ცენტრი რომელიმე პლანეტისა (პლანეტაცენტრული ცის სფერო), ან მზისა (ჰელიოცენტრული ცის სფერო), ან სხვა ნებისმიერი წერტილი.

თითოეული მნათობი შეიძლება დავაგეგმილოთ ცის სფეროს ზედაპირზე იქ, სადაც მნათობისა და ცის სფეროს ცენტრებზე გამავალი წრფე კვეთს ცის სფეროს ზედაპირს.
ამის შემდეგ ცის კოორდინატების ნებისმიერ სისტემაში ორი კუთხური კოორდინატის საშუალებით ცალსახად განისაზღვრება ცის სფეროზე ყოველი მნათობის მდებარეობა. მზის, მთვარის, პლანეტებისა და ვარსკვლავების და ამოსვლა-ჩასვლასთან და საერთოდ ცის ბრუნვასთან დაკავშირებულ ამოცანებში ხელსაყრელია სათანადო f განედზე მყოფი დამკვირვებლის ტოპოცენტრული ცის სფეროს გამოყენება.

დედამიწის თითოეული პოლუსისათვის ცის ერთი ნახევარსფეროს მნათობები ყოველთვის ჰორიზონტს ზემოთაა, მეორე ნახევარსფეროსი — ყოველთვის ჰორიზონტს ქვემოთ, ეკვატორზე ყველა მნათობი ყოველდღე ამოდის და ჩადის, საშუალო განედებზე კი ვარსკვლავთ ნაწილი ჩაუვალია, ნაწილი — ამოუვალი, ნაწილი კი — ამომავალიცაა და ჩამავალიც.

ცის სფეროს ძირითადი წრეწირებია ცის ეკვატორი, მათემატიკური ჰორიზონტი, ეკლიპტიკა, ცის მერიდიანი და სხვ., ძირითადი წერტილები კი — ზენიტი, ნადირი, ჩრდილოეთ და სამხრეთ პოლუსები, გაზაფხულისა და შემოდგომის ბუნიობის, ზაფხულისა და ზამთრის მზებუდობის, აგრეთვე ჩრდილოეთის, სამხრეთის, დასავლეთისა და აღმოსავლეთის წერტილები.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 226.
* ხარაძე ე, ასტრონომიის საფუძვლები, თბ., 1971.
# ისლანდიური ენა

|  |
| --- |
| **ისლანდიური** íslenska |
| გავრცელებულია |  ისლანდია  დანია  აშშ  კანადა |
| მოლაპარაკეთა რაოდენობა | 310,000 |
| ოფიციალური სტატუსი | ოფიციალური ენა:  ისლანდია
არეგულირებს: ისლანდიური ენის ინსტიტუტი |
| ლინგვისტური კლასიფიკაცია | ინდოევროპული
გერმანიკული
სკანდინავიური
**ისლანდიური** |
| დამწერლობის სისტემა | ლათინური |
| ენის კოდები | ISO 639-1: **is** ISO 639-2: **isl** ISO/FDIS 639-3: **isl** |

**ისლანდიური ენა** (*íslenska* [islεnska]) — ისლანდიის ოფიციალური ენა, გავრცელებულია ისლანდიაში, საუბრობს დაახლოებით 300 000 ადამიანი. მიეკუთვნება სკანდინავიურ ენათა ოჯახს. უახლოესი მონათესავე ენაა ფარერული.

## კლასიფიკაცია

ძველისლანდიური ენა ჩამოყალიბდა ერთ-ერთი დასავლეთ სკანდინავიური დიალექტის საფუძველზე. თანამედროვე ისლანდიური ენა ე.წ. კუნძულოვან სკანდინავიურ ენებს განეკუთვნება, რომელიც დიდი ხნის მანძილზე სხვა ენებისგან იზოლირებულად ვითარდებოდა.

## არეალი

ისლანდიურ ენაზე მოლაპარაკეთა უდიდესი ნაწილი ისლანდიაში ცხოვრობს, დაახლოებით 300 000 კაცი (2010). დანიაში დაახლოებით 8165 კაცი ფლობს ისლანდიურს, რომელთაგან 3000-3500 სტუდენტია. ისლანდიურად ლაპარაკობს აგრეთვე 5655 კაცი აშშ-ში, (2000 წლის აღწერით) და 2385 კანადაში (2001 წლის აღწერით) ძირითადად გიმლისა და მანიტობაში. ისლანდიის გარეთ ემიგრანტთა კომუნებში ამ ენაზე მოლაპარაკეთა რაოდენობა მცირდება.

მოლაპარაკეთა საერთო რაოდენობა 310 ათასი კაცია 2009 წლის აღწერით.

## იხილეთ აგრეთვე

* ისლანდიური ლიტერატურა
* ისლანდიური სახელები

## რესურსები ინტერნეტში

* ისლანდიური ფრაზეოლოგიზმების ლექსიკონი ვიკიტრაველზე
* *მოგონებები ახალი ისლანდიიდან*: ჰეიმსკრინგლა, 1935
# დანიური ენა

**დანიური ენა** — დანიელების ენა, მიეკუთვნება ინდოევროპული ოჯახის გერმანიკულ ჯგუფს. დანიის ოფიციალური ენაა, XIX საუკუნის ბოლომდე ნორვეგიის სალიტერატურო ენაც იყო.

## ზოგადი ცნობები

* **მოლაპარაკეთა რაოდენობა**: < 5 მლნ
* **ენის კოდი**: da
* **სახელწოდება**: da dansk; en Danish; eo Dana
* **დამწერლობა**: ლათინური

## სტატუსი

**ოფიციალური ენა: დანია
	+ გრენლანდია
	+ ფარერის კუნძულები

**გავრცელების არეალი**:

ნორვეგია, აშშ, გერმანია (შლეზვიგ-ჰოლშტაინი), კანადა

## დიალექტები

თანამედროვე დანიურ ენაში გამოყოფენ სამ ძირითად დიალექტს:

იუტლანდური დიალექტი; კუნძულოვანი დიალექტი და ბორნჰოლმის დიალექტი.

## გრამატიკა

დანიური ენის ფონეტიკის რიგი თავისებურებები მას სკანდინავიურ ენებს შორის განცალკევებულად აყენებს.

სტანდარტული დანიური ენა განარჩევს საერთო და საშუალო სქესს, ხოლო დიალექტებში ხშირად გვხვდება მდედრობითი, მამრობითი და საშუალო სქესი. სხვა სკანდინავიური ენების მსგავსად, დანიურშიც გვხვდება ენკლიტიკური განსაზღვრული არტიკლი.

გერმანიკული ენების მსგავსად, დანიურ ენაშიც ხშირად გვხვდება შედგენილი სახელები. მაგალითისთვის შეგვიძლია მოვიყვანოთ სიტყვა *kvindehåndboldlandsholdet,* რომელიც უნდა ითარგმნოს როგორც „ქალთა ნაციონალური ხელბურთის ნაკრები“. ხშირ შემთხვევაში, სახელების შეერთებისას გამოიყენება თანხმოვანი s, რაც კუთნილების გამომხატველად გვევლინება.

##### ზმნა

დანიური ზმნის ინფინიტივის ფორმა ხმოვანზე მთავრდება. ზმნა იუღლება დროის მიხედვით, თუმცა არ გვხვდება ფორმირება პირის და რიცხვის მიხედვით. მაგალითად, დანიური ზმნის *Spise (ჭამა)* აწმყოს ფორმაა *spiser,* და იგი არ არის დამოკიდებული პირსა და რიცხვზე.

##### სინტაქსი

დანიური წინადადების წყობა არ განსხვავდება გერმანიკული ენების წყობისგან. როგორც წესი, მეორე პოზიციაზე იმყოფება სასრული ზმნა.

## ლექსიკა

**ფრაზები და სიტყვები გამარჯობა: God dag; Hallo
* კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება: Velkommen
* გმადლობთ: Tak; Mange tak
* კი / არა: Ja / Nej
* გეთაყვა: Vær så venlig; Værsgo
* ნახვამდის: Farvel

**რიცხვები 1 - en, 2 - to, 3 - tre, 4 - fire, 5 - fem, 6 - seks, 7 - syv, 8 - otte, 9 - ni, 10 - ti

## რესურსები ინტერნეტში

* დანიურ-ქართული ლექსიკონი
# შვედური ენა

შვედური ენის არეალი
**შვედური ენა** — შვედების ენა, მიეკუთვნება ინდოევროპული ოჯახის გერმანიკულ ჯგუფს.
შვედურ ენაზე საუბრობენ შვედეთში და ფინეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ალანდის კუნძულების გასწვრივ. მოლაპარაკეთა რიცხვი 10 მილიონს აჭარბებს. შვედური ენა ახლოს დგას ნორვეგიულ ენასთან, შედარებით განცალკევებულია დანიურისგან. დანარჩენი გერმანიკული ენების მსგავსად შვედურიც ძველნორდიკულიდან იღებს სათავეს. ან ენაზე საუბრობდა გერმანიკული მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი ვიკინგების ეპოქაში

## ზოგადი ცნობები

* **მოლაპარაკეთა რაოდენობა**: > 10 მლნ
* **ენის კოდი**: sv
* **სახელწოდება**: sv svenska; en Swedish; eo sveda
* **დამწერლობა**: ლათინური

## ისტორია

ენები, რომლებზეც დღევანდელ სკანდინავიაში ლაპარაკობენ, განვითარდა ძველსკანდინავიურისგან. ვაჭარ-ვიკინგები ენას მთელ ევროპაში ავრცელებდნენ. დასავლეთით კუნძულ ისლანდიასა და ჩრდილოეთ ამერიკის ნაპირებს მიაღწიეს, აღმოსავლეთით თანამედროვე რუსეთისა და უკრაინის ტერიტორიებს. შეიძლება ითქვას, რომ ძველსკანდინავიური ენა ფართოდ იყო გავრცელებული შუა საუკუნეებში. სკანდინავიურთაგან სამი კონტინენტური ენა - შვედური, დანიური და ნორვეგიული 1050 წლამდე თითქმის ერთ ენას წარმოადგენდა, შემდეგ კი გაყოფა იწყო. მოგვიანებით უკვე ქვემოგერმანულის გავლენა ძლიერდება, განსაკუთრებით, ჰანზას დაქვემდებარებულ ქალაქებში.
შვედეთის სახელმწიფოს სტანდარტული სადამწერლობო ენა სვეებისა და იოტების დიალექტებზე ჩამოყალიბდა. შვედური ენა სერიოზულ ფორმირებას XIV საუკუნიდან იწყებს, როდესაც ქვეყნის სათავეში მაგნუს II ერიქსონი დგას. თანამედროვე სალაპარაკო შვედურის სტანდარტი XIX საუკუნეში განისაზღვრა, რასაც წინ უძღვოდა ქვეყნის ინდუსტრიალიზაცია. საბოლოო შტრიხები კი 1920-იან წლებში შეიძინა რადიომაუწყებლობის დაწყებასთან ერთად.

თანამედროვე ლიტერატურული ნორმა ჩამოყალიბდა სტოკჰოლმისა და მელარენის ტბის ოლქის დიალექტების საფუძველზე. მე-18 საუკუნეში სტოკჰოლმის დიალექტმა მთლიანად განდევნა რეგიონული დიალექტები. შვედური ენის დიალექტები საკმაოდ განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან მთელი რიგი ნიშნებით.

## სტატუსი

**ოფიციალური ენა:**

1. ფინეთი - ფინურთან ერთად.
2. შვედეთი
3. ევროპის კავშირი

**გავრცელების არეალი**:

ნორვეგია, დანია, აშშ, კანადა.

## ლექსიკა

**ფრაზები და სიტყვები გამარჯობა: God dag; Hejsan
* კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება: Välkommen
* გმადლობთ: Tack; Tackar så mycket
* კი / არა: Ja / Nej
* გეთაყვა: Tack; Varsågod
* ნახვამდის: Adjö; Hej då

**რიცხვები 1 - en, 2 - två, 3 - tre, 4 - fyra, 5 - fem, 6 - sex, 7 - sju, 8 - åtta, 9 - nio, 10 - tio

## რესურსები ინტერნეტში

* შვედურ-ქართული ლექსიკონი
# გრძედი

|  |
| --- |
|  |
| დედამიწის რუკა |
| გრძედი (λ) |
| ამ პროექციაზე არსებული გრძედის ხაზები გამრუდებულია და ვერტიკალურ მდგომარეობაშია განლაგებული, თუმცა, სინამდვილეში ისინი წარმოადგენენ დიდი წრეების ნახევარს. |
| განედი (φ) |
| ამ პროექციაზე არსებული განედის ხაზები სწორია და ჰორიზონტალურ მდგომარეობაშია განლაგებული, თუმცა, სინამდვილეში ისინი წარმოადგენენ სხვადასხვა რადიუსის მქონე წრეწირებს. ერთ განედზე არსებულ ყველა წერტილს გააჩნია საერთო სახელწოდოება განედის წრე. |
| **ეკვატორი** პლანეტას ყოფს ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნახევარსფეროებად და განლაგებულია ნულოვან (0°) განედზე. |  |
|  |

**გრძედი** (Longitude) — ერთ-ერთი კოორდინატი სფერულ კოორდინატთა სისტემის რიგში, რომელიც ადგენს დედამიწის ზედაპირის წერტილების მდგომარეობას (გეოგრაფიული კოორდინატები, გეოდეზიური კოორდინატები), ციურ სფეროებსა (ციური კოორდინატები) და მზის, მთვარისა და პლანეტების ზედაპირზე (ჰელიოცენტრული კოორდინატები, სელენოგრაფიული კოორდინატები, პლანეტოგრაფიული კოორდინატები). გეოგრაფიული გრძედი „λ“ არის ორწახნაგა კუთხე მოცემული წერტილის მერიდიანის სიბრტყესა და საწყისი მერიდიანის სიბრტყეს შორის. მას აითვლიან საწყისი მერიდიანიდან აღმოსავლეთით (ა. გ.) და დასავლეთით (დ. გ.) 0-იდან 180°-მდე. პრაქტიკულად გრძედი განისაზღვრება მერიდიანებს შორის დროთა სხვაობით, ამიტომ იგი კუთხური ზომების ნაცვლად, შეიძლება დროის ერთეულებშიც (სთ, წთ, წმ) გამოისახოს. აღმოსავლეთი გრძედები მიიჩნევა დადებითად, ხოლო დასავლეთი გრძედები — უარყოფითად. საწყისი მერიდიანი შერჩეულია პირობითად და გადის გრინვიჩის ობსერვატორიაზე, რომელიც ლონდონის ახლოს მდებარეობს. გარდა მისა, საწყის მერიდიანად სხვადასხვა დროს სხვადასხვა მერიდიანი იყო მიჩნეული. ნებისმიერი მერიდიანის გრძედის გრადუსები გლობუსსა და ნახევარსფეროების რუკაზე აღინიშნება ეკვატორზე. დედამიწის ნებისმიერი წერტილის განედი და გრძედი არის მისი გეოგრაფიული კოორდინატები. განასხვავებენ ასტრონომიულ და გეოდეზიურ გრძედებს. ასტრონომიული გრძედი დედამიწის ზედაპირზე ტოლია ადგილობრივი დროის სხვაობას. გეოდეზიური გრძედი განისაზღვრება გეოდეზიური გაზომვების გზით. ასტრონომიული გრძედი აგრეთვე ეწოდება ერთ-ერთ კოორდინატს ციურ კოორდინატთა ეკლიპტიკურ სისტემაში.

## იხილეთ აგრეთვე

* გეოგრაფიული კოორდინატები
* განედი

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„გრძედი“** ვიკისაწყობში.
* გეოგრაფიული კოორდინატები — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* გრძედი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# სამყარო

ყველაზე შორეული ხილული კოსმოსური ნაწილების სურათი, გადაღებული ჰაბლის ტელესკოპის მიერ.
**სამყარო** — ყოველივე არსებულის ერთობლიობა. უკანასკნელი სამეცნიერო მონაცემების მიხედვით სამყაროს ასაკი შეადგენს 13,7±0,2 მილიარდ წელს.

ტერმინის „სამყარო“ მნიშვნელობა იმ კონტექსტზეა დამოკიდებული, რომელშიც ის გამოიყენება. მატერიალისტურ ფილოსოფიაში სამყარო განისაზღვრება როგორც ერთობლიობა ყველა არსებული მატერიალური ნაწილაკისა და სივრცის, რომელშიც მათ შორის ურთიერთქმედება ხდება. კოსმოლოგიაში სამყარო გაიგივებულია სასრულ ან უსასრულო დრო-სივრცულ კონტინუუმთან, რომელშიც მთელი მატერია და ენერგია არსებობს.

## იხილეთ აგრეთვე

* კოსმოლოგია
* ვაკუუმის წარმოშობა

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
სამყარო სამყაროს ასაკი - Space.Com
* *სტივენ ჰოუკინგის სამყარო* დაარქივებული 2012-06-23 საიტზე Wayback Machine.  - რატომ არის სამყარო ის რაც არის ?
* კოსმოლოგია
* კოსმოსი – მოგზაურობა მიკროკოსმოსიდან მაკროკოსმოსში დაარქივებული 2008-04-12 საიტზე Wayback Machine.
# ციური სხეული

**ციური სხეული**, **ცის სხეული**, **კოსმოსური სხეული** — სამყაროში არსებული ნებისმიერი მატერიალური სხეული, რომელიც დედამიწაზე მყოფმა დამკვირვებელმა შეიძლება აღმოაჩინოს ცაზე პირდაპირი დაკვირვებით ან არაპირდაპირი მეთოდებით. ცის სხეულებია: პლანეტები, პლანეტის თანამგზავრები, კომეტები, მეტეორები, ასტეროიდები, მზე, ვარსკვლავები, გალაქტიკები, ვარსკვლავთშორისი სივრცის ღრუბლები და ნისლეულები, კვაზარები და სხვა; აგრეთვე კოსმოსური აპარატები ფრენის მომენტში. ცნება ცის სხეული პირობითა. მაგალითად მთვარეზე მყოფი დამკვირვებლისათვის ცის სხეული დედამიწაა, მთვარე კი — არა.

## ციური სხეულები

| მზის სისტემის ობიექტები | მზის სიტემის გარე ობიექტები |
| --- | --- |
| მარტივი ობიექტები | შედგენილი ობიექტები | სივრცეში განვრცობილი ობიექტები |
| * მზე
* პლანეტები
	+ მერკური
	+ ვენერა
	+ დედამიწა
		- მთვარე
	+ მარსი
		- ფობოსი
		- დეიმოსი
	+ იუპიტერი
		- თანამგზავრები
	+ სატურნი
		- თანამგზავრები
	+ ურანი
		- თანამგზავრები
	+ ნეპტუნი
		- თანამგზავრები
* ჯუჯა პლანეტები
	+ პლუტონი
		- ქარონი
	+ ცერერა
* ასტეროიდები
	+ დედამიწის ახლოს მდებარე ასტეროიდები
		- ათენის ჯგუფი
		- აპოლოს ჯგუფი
		- ამორის ჯგუფი
	+ ასტეროიდთა სარტყელი
	+ იუპიტერის ტროელები
* მეტეორიტები
	+ მეტეორული ნაკადი
* დამოკლეს ჯგუფი
* კენტავრები
* კომეტები
* ტრანსნეპტუნური ობიექტები
	+ კოიპერის სარტყელი
	+ სედნა
	+ ოორტის ღრუბელი
 | * ეგზოპლანეტები
* ყავისფერი ჯუჯები
* ვარსკვლავები სპექტრული კლასების მიხედვით
	+ ნახშირბადოვანი ვარსკვლავები
	+ ვოლფ-რაიეს ვარსკვლავები
* ვარსკვლავები ნათების კლასების მიხედვით
	+ ჯუჯები (მთავარი მიმდევრობის ვარსკვლავები)
		- წითელი ჯუჯები
	+ გიგანტები
		- წითელი გიგანტები
* ცვალებადი ვარსვვლავები
	+ ცეფეიდები
	+ ახალი ვარსკვლავები
	+ ზეახალი ვარსკვლავები
	+ Гамма-всплески
* კომპაქტური ვარსკვლავები
	+ თეთრი ჯუჯები
		- შავი ჯუჯები
	+ ნეიტრონული ვარსკვლავები
		- მაგნეტარი
		- პულსარი
	+ კვარკული ვარსკვლავები
	+ შავი ხვრელი
 | * ჯერადი ვარსკვლავები
	+ ორმაგი ვარსკვლავები
		- ოპტიკურად ორმაგი
		- ასტრომეტრიულად ორმაგი
		- სპექტრულად ორმაგი
		- Затменные двойные
		- ახლო ორმაგი
	+ სამმაგი ვარსკვლავები
* ვარსკვლავთა ჯგუფები
	+ ვარსკვლავთგროვები
		- ღია გროვები
		- სფერული გროვები
	+ თანავარსკვლავედები
	+ ასტერიზმები
* გალაქტიკები
	+ სპირალური გალაქტიკები
	+ ელიფსური გალაქტიკები
	+ რგოლური გალაქტიკები
	+ უსწორმასწორო გალაქტიკები
	+ აქტიური გალაქტიკები
		- ბლაზარი
		- კვაზარი
		- რადიოგალაქტიკები
		- სეირფეტული გალაქტიკები
* გალაქტიკათგროვები
* ზეგალაქტიკათგროვები
 | * ვარსკვლავური გარემო
	+ პლანეტთაშორისი გარემო
	+ პროტოპლანეტური დისკები
* ვარსკვლავთშორისი გარემო
* ნისლეულები
	+ პლანეტარული ნისლეულები
	+ ზეახალის ნარჩენები
	+ ნათელი ნისლეულები
		- ემისიური ნისლეულები
		- ამრეკლავი ნისლეულები
		- H II გარემო
	+ ბნელი ნისლეულები
		- მოლეკულური ღრუბლები
* გალაქტიკათშორისი გარემო
* რელიქტური გამოსხივება
* ბნელი მატერია
	+ მაკჰო
	+ ვიმპი
 |

## სქოლიო
# რკინიგზის ტრანსპორტი

რკინიგზის ტრანსპორტი
**რკინიგზის ტრანსპორტი** — ტრანსპორტის სახეობა, რომელიც მოძრაობს ლიანდაგიან გხაზე, რომელსაც გადააქვს ტვირთი და გადაჰყავს მგზავრები ლოკომოტივების ან ძრავავაგონური წევის საშუალებით. რკინიგზის ტრანსპორტის გაჩენა მჭიდროდაა დაკავშირებული მსხვილი მრეწველობის განვითარებასთან.

## ისტორია

მსოფლიოში პირველი საერთო სარგებლობის რკინიგზა სტოქტონ-დარლინგტონი იყო (სიგრძე 21 კმ. ინგლისელმა ჯ. სტეფენსონმა 1825 წელს ააგო) 30-იან წლებში რკინიგზები გაიყვანის ავსტრიაში, გერმანიაში, ბელგიაში, საფრანგეთში და სხვაგან. 1830 წელს აშშ-ში გაიხსნა რკინიგზა. 1837 წელს რკინიგზის მშენებლობა დაიწყეს რუსეთში. 1850-1870 წლებში კი — სხვა კონტინენტებზეც. რკინიგზის ქსლები განსაკუთრებით გაფართოვდა 1880-1890 წლებში, როდესაც ყოველწლიურად საშუალოდ საექსპლუატაციოდ გადაეცემოდა 20 ათ. კმ. რკინიგზა. ეს აიხსნებოდა რკინიგზის ტრანსპორტის დიდი უპირატესობით ტრანსპორტის სხვა სახეობებთან შედარებით. სარკინიგზო ტექნიკის სრულყოფამ და ტვირთის რკინიგზით გადატანის მოცულობის ზრდამ ხელი შეუწყო გადატანის ღირებულების შემდგომ შემცირებას. რკინიგზით ტვირთის გადატანის დაბალი თვითღირებულება შესაძლებელია ძლიერ მაღალი ტვირთდაძაბულობისა და გადაზიდვის სიშორის შემთხვევაში, აგრეთვე, მძიმეწონიანი მატარებლების გამოყენების დროს. სხვა შემთხვევაში გადაზიდვის თვითღირებულება რამდენჯერმე იზრდება და ხშირად აღემატება ასეთივე ტვირთის ავტოტრანსპორტით გადატანის თვითღირებულებას.

რკინიგზის ქსლის სწრაფ განვითარებას XIX საუკუნის დამლევსა და XX საუკუნის დასაწყისში ხელს უწყობდა მისი სამხედრო სტრატეგიული მნიშვნელობა.

რკინიგზის ტრანსპორტის ტექნიკური აღჯურვილობა სხვადასხვა ქვეყანაში სხვადასხვაგვარია. განსხვავებულია აგრეთვე ლიანდაგის სიგანეც. II მსოფლიო ომამდე რკინიგზაზე ძირითადად გამოიყენებოდა ორთქლის წევა. ამჟამად მრავალ ქვეყანაში ფართოდაა გამოყენებული ელექტრული და თბოწევა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 408.

## რესურსები ინტერნეტში

* **ვიკისაწყობში** არის გვერდი თემაზე: რკინიგზის ტრანსპორტი Rail travel, ტურისტული მეგზური ვიკივოიაჟზე