Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ბირჟა

ნიუ-იორკის საფონდო ბირჟა
**ბირჟა** (ფრ. bourse, ინგ. exchange, რუს. биржа) — იურიდიული პირი, რომელიც უზრუნველყოფს სასაქონლო, სავალუტო, ფასიანი ქაღალდებისა და ფინანსური ინსტრუმენტების ბაზრის ორაგნიზებულ ფუნქციონირებას.

## განვითარება

ბირჟამ თავისი განვითარების გზაზე მრავალი ეტაპი გაიარა. ყველაფერი დაიწყო მევაჭრეობით, როდესაც საქონელი გასაყიდათ გადაჰქონდათ სხვა ქვეყნებში, იმ დროს გადაადგილებისათვის გამოიყენებოდა მხოლოდ აქლემებთა ქარავნები, ხოლო გარე ვაჭრობა იყო თითქმის ერთადერთი საშუალება რომლითაც შეიძლებოდა საქონლის რეალიზაცია. იმ შორეულ წარსულში ხალხი იკრიბებოდა მხოლოდ ყოველწლიურ ბაზრობებზე სადაც ხდებოდა ბითუმი ვაჭრობა. დროთა განმავლობაში დაიხვეწა და განვითარდა ვაჭრობის სფერო, რის საფუძველზეც რიგ ქვეყნებში გაჩნდა ყოველდღიური ვაჭრობის აუცილებლობა. თანდათან ვაჭრობამ ქუჩის ბაზრის ტერიტორიებიდან გადაინაცვლა შეძლებულ ვაჭართა მიერ იჯარით აღებულ შენობებში, სწორედ ამ შენობებს დაერქვა შემდგომში სახელი - ბირჟა. ამ დროისათვის ხდება საბირჟო ვაჭრობის ძირითადი პრინციპების ჩამოყალიბება, სწორედ ამ სავაჭრო ბირჟის მემკვიდრედ ითვლება დღევანდელი სავაჭრო ბირჟა სადაც საბოლოოდ ჩამოყალიბდა და დაიხვეწა ურთიერთობის ყველა ეტაბი.

კომპიუტერიზაციის ეპოქამდე, გარიგებებზე მხარეთა შეთანხმება ზეპირ ხასიათს ატარებდა. დღეს კი ვაჭრობა ელექტრონულია და გამოიყენება სპეციალიზებული პროგრამები. ბროკერები თავისი ან კლენტთა ინტერესების გათვალისწინებით აცხადებენ მოთხოვნას სავაჭრო სისტემაში ამა თუ იმ ფასიანი ქაღალდის შესყიდვაზე, რომელიც შესაბამისად დასტურდება სხვა შემხვედრი შეთავაზების მიერ. ბირჟა მხოლოდ აწარმოებს აღრიცხვას შემდგარი გარიგებსა,ასევე ორგანიზებას უკეთებს და გარანტირებს გადახდას, უზრუნველყოფს ფუნქციონირებას - ”მიწოდება გადახდის სანაცვლოდ” (Delivery Versus Payment).

როგორც წესი ბირჟები იღებენ საკომისიო მოსაკრებელს თითოეული გარიგებიდან, რომელიც მის ძირითადი შემოსავლის წყაროს წარმოადგენს. სხვა შემოსავლები შეიძლება იყოს როგორც საწევრო შენატანი, ასევე ვაჭრობაზე დაშვების გადასახადი და საბირჟო ინფორმაციის გაყიდვა.

## კლასიფიკაცია

სავაჭრო აქტივებდან (ინსტრუმენტები) გამომდინარე ბირჟები შეიძლება დაიყოს:

* სავაჭრო
* საფონდო
* სავალუტო
* ფიუჩერსული
* ოფციური

თუმცა ყოველთვის არსებობდა **უნივერსალური ბირჟებიც** — ბირჟები, რომლებიც მოიცავენ ვაჭრობას სხვადასხვა ინსტრუმენტებით, ერთი ორგანიზაციული სრუქტურის ფარგლებში (მაგრამ სხვადასხვა სექციებში).

## სქოლიო
# WorldCat

| WorldCat |
| --- |
|  |
| კომერციულობა |
კი |
| საიტის ტიპი |
ბიბლიოგრაფიულ მონაცემთა ბაზა |
| მფლობელი |
Online Computer Library Center |
| შემქნელი |
ფრედერიკ გრიდლი კილგური |
| გაეშვა |
1967 |
| Alexa-ს რეიტინგი |
2659 |
| ამჟამინდელი სტატუსი |
მუშაობს |

**WorldCat** — მსოფლიოში უდიდესი ბიბლიოგრაფიულ მონაცემთა ბაზა — კრებსითი კატალოგი, რომელიც შეიცავს 450 მილიონზე მეტ ჩანაწერს ყველა სახის ნაწარმოებზე მსოფლიოს 484 ენაზე. WorldCat შექმნა 1967 წელს ფრედერიკ გრიდლი კილგურმა. ბაზა იქმნება 17 900 ათასზე მეტი ბიბლიოთეკის ერთობლივი ძალისხმევით მსოფლიოს 123 ქვეყნიდან OCLC-ის ორგანიზაციის ფარგლებში. 2006 წლის აგვისტოდან შესაძლებელია თავისუფალი წვდომა ამ მონაცემთა ბაზაზე ვებ-გვერდიდან worldcat.org.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი
# ხოშიმინი

| ქალაქი |
| --- |
| ხოშიმინი Thành phố Hồ Chí Minh |
|  |
| ქვეყანა |  ვიეტნამი |
| შიდა დაყოფა | Bình Tân, Bình Thạnh, Cần Giờ, Củ Chi, Gò Vấp, Hóc Môn, Nhà Bè, Phú Nhuận, District 10, District 11, District 12, District 3, District 4, District 5, District 6, District 7, District 8, District 1, Tân Bình, Tân Phú და Thủ Đức |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| მმართველი | Nguyễn Văn Được |
| დაარსდა |
1698 |
| ადრეული სახელები |
პრეი-ნოკორი, საიგონი |
| ფართობი |
2095 კმ² |
| ცენტრის სიმაღლე |
19 მ |
| მოსახლეობა | 7,122,340 კაცი (2009) |
| სიმჭიდროვე |
3401 კაცი/კმ² |
| სასაათო სარტყელი |
UTC+7 |
| სატელეფონო კოდი |
+84 (8) |
| საფოსტო ინდექსი | 70000–70999 , 71000–71999 , 72000–72999 , 73000–73999  და 74000–74999  |
| ოფიციალური საიტი | hochiminhcity.gov.vn/Pages/default.aspx |
|  |
| **ხოშიმინი** ვიკისაწყობში |

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ხოშიმინიხოშიმინი** (ვიეტ. Thành Phố Hồ Chí Minh) — ქალაქი სამხრეთ ვიეტნამში. მისი თავდაპირველი სახელი იყო **პრეი-ნოკორი** და წარმოადგენდა კამბოჯის უმსხვილეს პორტს. 1887-1946 წწ. საფრანგეთის ინდოჩინეთის დედაქალაქია. 1975 წლამდე ეწოდებოდა **საიგონი**, იმ მდინარის სახელი, რომელზედაც მდებარეობს. სახელი გადაარქვეს ქვეყნის პირველი პრეზიდენტის ხო ში მინის პატივისცემის ნიშნად.

## დაძმობილებული ქალაქები

* ბელარუსი მინსკი (2008)
* რუსეთი სანქტ-პეტერბურგი (1977)

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი დაარქივებული 2010-02-18 საიტზე Wayback Machine.  (ვიეტნამური და ინგლისური)
* Ho Chi Minh City People's Council დაარქივებული 2012-03-09 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
* Ho Chi Minh City People's Committee დაარქივებული 2012-03-09 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
* History of Ho Chi Minh City დაარქივებული 2013-11-03 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
# ტელესერიალი

**ტელესერიალი** — მხატვრული ან დოკუმენტური კინონაწარმოებია, რომელიც მრავალი სერიისაგან შედგება და ტელეტრანსლიაციისათვის არის განკუთვნილი.

ტელესერიალები პირობითად იყოფა:

* საპნის ოპერებად
* ტელენოველებად
* **კლასიკურ ტელესერიალებად **მრავალსერიან ტელეფილმად**
# საგრადა-ფამილია

საგრადა-ფამილია.
**საგრადა-ფამილია** (La Sagrada Família, კატალ. „წმინდა ოჯახი“) — მასიური მშენებარე კათოლიკური ბაზილიკა ბარსელონაში, კატალონიაში, ესპანეთში. მისი მშენებლობა 1882 წელს დაიწყო და მისი ფორმალური სახელია „წმინდა ოჯახის საკათედრო ტაძარი“ (Temple Expiatori de la Sagrada Família). ანტონიო გაუდი ამ პროექტზე 40 წელი მუშაობდა და საკუთარი ცხოვრების ბოლო 15 წელი სრულიად ამ მიზანს დაუთმო. უსაშველოდ ხანგრძლივი მშენებლობის პროცესის გამო გაუდის ხუმრობით უთქვამს „ჩემს კლიენტს არ ეჩქარება“-ო. გაუდის გარდაცვალების შემდეგ 1926 წელს, მშენებლობაზე მუშაობა გაგრძელდა დომენეკ სუგრანიესისი ხელმძღვანელობით, სანამ 1935 წელს ესპანეთის სამოქალაქო ომი დაიწყებოდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ტაძარი დაუმთავრებელია, იგი 2010 წელს პაპმა ბენედიქტ მეთექვსმეტემ აკურთხა და ღვთისმსახურებისთვის ვარგისიანად გამოაცხადა.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
საგრადა-ფამილია საგრადა ფამილიას ფონდის საიტი
* საგრადა ფამილიას ფონდი — არხი YouTube-ზე
# 9 აპრილი

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  <<  | **აპრილი** |  >>  |
| ორშ | სამ | ოთხ | ხუთ | პარ | შაბ | კვი |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |
| **2026** |

**9 აპრილი** — გრიგორიანული კალენდრის 99-ე დღე (ნაკიან წლებში — მე-100 დღე). წლის ბოლომდე დარჩენილია 266 დღე.

## დღის მოვლენები

* 1682 : ლა სალმა აღმოაჩინა მდინარე მისისიპის შესართავი
* 1770 : ჯეიმზ კუკმა აღმოაჩინა ბოტანის ყურე ავსტრალიასთან
* 1927 : ამუშავდა ზაჰესი, რომელმაც პირველი დენი მისცა თბილისს
* 1940 : გერმანული ჯარები შეიჭრნენ დანიასა და ნორვეგიაში
* 1989 : „9 აპრილის სისხლიანი კვირა“ — საქართველოს ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მიერ ორგანიზებული მრავალდღიანი ანტისამთავრობო მშვიდობიანი აქცია თბილისში სასტიკად იქნა დარბეული მოსკოვის კრემლის (უშუალოდ კომპარტიის ცკ-ს პოლიტბიუროს) მითითებით, საბჭოთა არმიის სპეციალურად გაგზავნილი სადესანტო შენაერთის მიერ (ორლესული სასანგრე ნიჩბების, მომწამლავი გაზისა და ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებით). ამ ბარბაროსული სადამსჯელო ოპერაციის შედეგად დაიღუპა 21 ადამიანი, დასახიჩრდა და მოიწამლა აქციის რამდენიმე ასეული მონაწილე. დაპატიმრებულ იქნენ აქციის ორგანიზატორები (მათ შორის, ზვიად გამსახურდია და მერაბ კოსტავა), თბილისში გამოცხადდა საკომენდანტო საათი.
* 1991 : 31 მარტის საყოველთაო-სახალხო რეფერენდუმის შედეგების საფუძველზე საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესმა საბჭომ მიიღო „საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი“
* 2009 : ოპოზიციის მიერ პარლამენტის წინ გამართულ მიტინგზე დაახლოებით 50 000 ადამიანი შეიკრიბა.
* 2010 :
	+ რიგით მე-18 შესწორება შევიდა პაკისტანის კონსტიტუციაში, რომლითაც პრეზიდენტს პარლამენტის დათხოვნის უფლება ჩამოერთვა.
	+ გამოხცადდა უნუნსეპტიუმის პირველი წარმატებული სინთეზი, ქიმიური ელემენტი ატომური რიცხვით 117.
* 2017 : ბზობის დღესასწაულზე ეგვიპტეში კოპტურ ეკლესიებზე განხორციელებული ტერაქტები დროს 41 დაიღუპა და 136 ადამიანი დაშავდა.
* 2024 : საიმონ ჰარისი ირლანდიის ყველაზე ახალგაზრდა პრემიერ-მინისტრი გახდა.

## ამ დღეს დაბადებულნი

* 1821 : შარლ ბოდლერი — ფრანგი მწერალი.
* 1859 : იულიუს ჰარტი — გერმანელი მწერალი.
* 1830 : ედვარდ მეიბრიჯი — ინგლისელი ფოტოგრაფი.
* 1902 : ალექსანდრე ბარამიძე — ქართველი ლიტერატურათმცოდნე.
* 1933 : ჟან-პოლ ბელმონდო — ფრანგი კინომსახიობი.
* 1978 : ლევან ჭოლაძე — ქართველი დიპლომატი, საქართველოს კონტროლის პალატის თავმჯდომარე 2007-2008 წლებში.
* 1990 : კრისტენ სტიუარტი — ამერიკელი მსახიობი.

## ამ დღეს გარდაცვლილნი

* 491: ზენონი — ბიზანტიის იმპერატორი;
* 1553 : რაბლე, ფრანსუა — ფრანგი მწერალი
* 1626 : ბეკონი, ფრენსის — ინგლისელი ფილოსოფოსი
* 1928 : აწყურელი, დავით — ქართველი მსახიობი
* 1945 : კანარისი, ვილჰელმ — გერმანელი ადმირალი

## დღესასწაულები

* მართლმადიდებელი ეკლესია აღნიშნავს შემდეგი წმინდანების ხსენების დღეს:

* + ირინეოს სირმელი
	+ მალქოზ ასური
	+ ვასილი ახალი
	+ იოანე წინასწარმხედველი

* ბაჰაიზმი : ჯალალის დღესასწაული, ბაჰაისტური კალენდრის პირველი დღე
* საქართველო : სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის დღე

## იხილეთ აგრეთვე

**სხვა თვეები |  |
| --- |
|
	+ იანვარი
	+ თებერვალი
	+ მარტი
	+ აპრილი
	+ მაისი
	+ ივნისი
	+ ივლისი
	+ აგვისტო
	+ სექტემბერი
	+ ოქტომბერი
	+ ნოემბერი
	+ დეკემბერი |
# იავა

იავის ტოპოგრაფიული რუკა
**იავა** (ინდონ. Jawa) — კუნძული ინდონეზიაში, დიდი ზონდის კუნძულების ჯგუფში. ამ კუნძულზე მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი ჯაკარტა. აქ მდებარეობდა ძლევამოსილი ინდუისტურ-ბუდისტური სამეფოები, ისლამური სასულთნოები და ჰოლანდიელების სამეფო. იავას ამჟამად წამყვანი ადგილი უკავია ინდონეზიის ეკონომუკრ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. 2006 წელს ჩატარებული აღწერის შედეგად, აქ ცხოვრობს 130 მილიონი ადამიანი, მოსახლეობის მხრივ ეს კუნძული პირველია მსოფლიოში, იავა მოსახლეობის რაოდენობით უსწრებს იაპონიის ყველაზე დასახლებულ კუნძულ ჰონსიუსაც. იავა აგრეთვე პირველი კუნძულია მოსახლეობის სიმჭიდროვის მხრივაც.

აქ მრავალი კულტურული ძეგლი მდებარეობს, ერთ-ერთი მათგანია ბორობუდური, რომელიც იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.

## გეოგრაფია

სემერუ და მთა ბრომო, აღმოსავლეთი იავა
კუნძულზე მრავლადაა ვულკანები, იავას ფართობის მხრივ მსოფლიოს კუნძულებს შორის მეცამეტე ადგილი უკავია, ხოლო ინდონეზიაში მესამე ადგილს იკავებს. კუნძულზე ვულკანები სანაპირო ზოლის სიახლოვეს მიუყვება, აქ მრავლადაა მოქმედი ვულკანები. იავის უმაღლესი წერტილია ვულკანი სემერუ (3,676 მ), მეორე უმაღლესი ვულკანია მერაპი (2,968 მ). იავა სრუტეების მეშვეობითაა გამოყოფილი, ჩრდილოეთით მდებარე კუნძულ სუმატრას, დასავლეთით მდებარე კუნძულ ბალს, აღმოსავლეთით მდებარე კუნძულ ბორნეოს და სამხრეთით მდებარე შობის კუნძულს.

კუნძულის დიდი ნაწილი უკავია ბრინჯის ველებს. იავაზე მოყავთ ყველაზე ბევრი ინდონეზიური ყავა, მისი მოყვანა აქ დაიწყეს 1699 წლიდან, აქ აგრეთვე მოყავთ ყავა არაბიკა.

კუნძულზე საკმაოდ ბევრი გრძელი მდინარე მიედინება, მათგან ყველაზე დიდია 600 კილომეტრიანი მდინარე სოლო. კუნძულს ჩრდილოეთი სანაპიროები გაშენებულია იავის ზღვის ზოლში. იავა იყოფა ხუთ პროვინციად, აქ არის ერთი სპეციალური რეგიონი და განსაკუთრებული ქალაქი ჯაკარტა.

## სქოლიო

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
იავა
# ფსიქოაქტიური ნივთიერება

დამოკიდებულება ყავის შემადგენელ კომპონენტზე — კოფეინზე საშიშია არა აბსტინენტციით, არამედ ინტოქსიკაციით
**ფსიქოაქტიური ნივთიერება** — ნებისმიერი ხელოვნური ან ბუნებრივი ნივთიერება, რომელიც მოქმედებს ცენტრალური ნერვული სისტემის ფუნქციონირებაზე. იგი ფსიქიკურ მდგომარეობას ცვლის, ხანდახან ცნობიერების სრულად დაკარგვამდე. ამ ცვლილებებმა შეიძლება მიიღოს როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი ხასიათი.

ფსიქოაქტიურ ნივთერებებს, რომლებიც მაღალ ფსიქიკურ ფუნქციებზე მოქმედებს და რომელსაც ხშირად იყენებენ მედიცინაში ფსიქიკური დაავადებების სამკურნალოდ, ფსიქოტროპულ ნივთიერებებს უწოდებენ.

ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებს, რომლებიც აკრძალულია კანონმდებლობით და იწვევს დამოკიდებულებას, ქართულ ენაში ნარკოტიკს უწოდებენ.

**ნეიროტროპული საშუალებები** — სამკურნალო პრეპარატების ფართო ჯგუფი, რომელიც მოქმედებს ნერვულ სისტემაზე: ცენტრალურსა და პერიფერიულზე. ნეიროტროპულ საშუალებას შეუძლია დათრგუნოს ან პირიქით — ასტიმულირებდეს ნერვული აგზნებადობის გადაცემას ცნს-ის სხვადასხვა უბანში, აამაღლოს ან შეამციროს პერიფერიული ნერვული სისტემის დაბოლოებების მგრძნობელობა, სხვადასხვა ტიპის სინაფსებზე ზემოქმედება.

## რესურსები ინტერნეტში

* Neuroscience of Psychoactive Substance Use and Dependence by the WHO
# შპიცბერგენი

| შპიცბერგენი ნორვ. Svalbard შპიცბერგენი |
| --- |
|  |
| **სტატუსი** | ნორვეგიის ზღვისიქითა ტერიტორია |
| **დედაქალაქი** და  | ლონგირი ﻿ / ﻿ |
| ოფიციალური ენა | ნორვეგიული |
| აღიარებული რეგიონული ენები | რუსული |
| **ეთნიკური ჯგუფები** (2021) | 61,1 % ნორვეგიელები 38,9 % სხვები (უპირატესად რუსები, ტაილანდელები, შვედები, ფილიპინელები და უკრაინელები) |
| რელიგია | ლუთერანობა, მართლმადიდებლობა |
| მთავრობა | კონსტიტუციური მონარქია |
|  -  | მეფე | ჰარალდ V |
|  -  | გუბერნატორი | ლარს ფაუსე |
| ფართობი |
|  -  | სულ | 61 022 კმ2  |
| მოსახლეობა |
|  -  | 2023 შეფასება | 2530 |
|  -  | სიმჭიდროვე | 0,04 კაცი/კმ2  |
|  ვალუტა | ნორვეგიული კრონი (`NOK`) |
| სასაათო სარტყელი | UTC+01:00  |
|  -  | ზაფხული (DST) | UTC+02:00 (UTC) |
| თარიღის ფორმატი | დდ/თთ/წწწწ |
| სატელეფონო კოდი | +47 |
| ISO 3166 კოდი | SJ, NO-21 |
| ინტერნეტ-დომენი | .no, .sj |

**შპიცბერგენი** იგივე **სვალბარდი** (ნორვ. Svalbard, რუს. Шпицберген, გერმ. Spitzbergen) — ჩრდილოეთის ყინულოვან ოკეანეში მდებარე ფართო პოლარული არქიპელაგი ჩრდილოეთის განედის 76° 26' და 80° 50' და გრინვიჩიდან აღმოსავლეთის გრძედს შორის 10° და 32°. წარმოადგენს ნორვეგიის სამეფოს ზღვისიქითა ტერიტორიას და ყველაზე ჩრდილოეთ მხარეს. ადმინისტრაციული ცენტრი — ლონგირი. არქიპელაგი და მიმდებარე წყლები დემილიტარიზებული ზონაა.

შპიცბერგენი ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიაა, სადაც მუდმივი მოსახლეობა ცხოვრობს, რაც 2012 წლის მონაცემებით 2642 ადამიანს შეადგენდა, რომლებიც ქვეყნის ორ ქალაქში არიან გადანაწილებული: ლონგირსა (~2000) და ბარენცბურგში (~500), სხვა დასახლებულ პუნქტებში მუდმივი მოსახლეობა ან არ არის, ან რამდენიმე ადამიანითაა წარმოდგენილი.

ეთნიკური შემადგენლობის მხრივ შპიცპერგენი არაერთეროვანია, ლონგირში ძირითადად ნორვეგიელები (ქვეყნის მოსახლეობის 72 %) და მცირე ოდენობით შვედები, დანიელები, გერმანელები და ტაილანდელები, ხოლო ბარენცბურგში რუსები და რუსულენოვანი უკრაინელები და პოლონელები ცხოვრობენ (საერთო რაოდენობით 449 ადამიანი, ქვეყნის მოსახლეობის 17 %).

## გეოგრაფია

შპიცბერგენის რუკა
სვალბარდი 1920 წლის ხელშეკრულების თანახმად მოიცავს ყველა იმ კუნძულს, რაც მოქცეულია ჩრდილოეთის განედის 74° და 81° შორის და გრინვიჩიდან აღმოსავლეთის გრძედს 10° და 32° შორის. ეს ტერიტორია 93-ზე მეტ კუნძულს მოიცავს, რომელთა საერთო ფართობი 61 723 კმ²-ია.

ყველაზე მსხვილი კუნძულები:

* დასავლეთი შპიცბერგენი — 37 673 კმ²
* ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიწა (ნორდაუსტლანდეტი) — 14 443 კმ²
* ეჯი (ეჯეია) — 5074 კმ²
* ბარენცის კუნძული (ბარენცეია) — 1288 კმ²
* თეთრი კუნძული (კვიტეია) — 682 კმ²
* პრინც კარლის მიწა — 615 კმ²
* კონგსეია — 191 კმ²
* დათვის კუნძული (ბიერნეია) — 178 კმ²
* სვენსკეია — 137 კმ²
* ვილჰელმეია — 120 კმ²
* ყველა სხვა — 621 კმ²

## სურათები

* მთები Adventtoppen და Hjorthfjellet ფიორდ Adventfjorden-ში, ლონგირის ჩრდილოეთით
* პოლარული დათვის გამაფრთხილებელი ნიშანი ლონგირის ჩრდილო-აღმოსავლეთ საზღვარზე
* შპიცბერგენის უნივერსიტეტის ცენტრი (UNIS)

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
შპიცბერგენი Sysselmannen.no დაარქივებული 2011-07-23 საიტზე Wayback Machine.  – website of the Governor of Svalbard
* Svalbard Tourism დაარქივებული 2006-01-14 საიტზე Wayback Machine.  – website of the official tourist board
* TopoSvalbard – Interactive Svalbard map by the Norwegian Polar Institute

## სქოლიო
# სიკვდილი

ადამიანის თავის ქალა ხშირად გამოიყენება როგორც სიკვდილის სიმბოლო
**სიკვდილი** — ბიოლოგიური ორგანიზმის სიცოცხლის პერმანენტული დასასრული. სიკვდილი შეიძლება მიუთითებდეს ცხოვრების დასრულებაზე როგორც მოვლენაზე ან როგორც მდგომარეობაზე. სიკვდილი ბუნებაში გვხვდება მტაცებლობის, ავადმყოფობის, საზრდოს უქონლობის, სიბერის ან უბედური შემთხვევის შედეგად. სიკვდილის მთავარი მიზეზი თანამედროვე ადამიანთა საზოგადოებებში სიბერესთან დაკავშირებული ავადმყოფობებია. სიკვდილთან დაკავშირებული ტრადიციები და რწმენები ადამიანის კულტურის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ის ასევე ქვაკუთხედია მრავალი რელიგიის. მედიცინაში სიკვდილის განსაზღვრება და მისი ბიოლოგიური დეტალები სულ უფრო კომპლექსური ხდება ტექნოლოგიური განვითარების შესაბამისად.

მედიცინაში სიკვდილს შეისწავლის თანატოლოგია (ბერძ.: *θάνατος* - სიკვდილი).

## ლიტერატურა

* Bondeson, Jan (2001). *Buried Alive: the Terrifying History of our Most Primal Fear*.  W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-04906-X.
* Mullin, Glenn H. [1998] (2008). *Living in the Face of Death: The Tibetan Tradition*. Ithica, New York:  Snow Lion Publications. ISBN 978-1-55939-310-2.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
სიკვდილი Death (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* Doctors Change the Way They Think About Death დაარქივებული 2010-09-13 საიტზე Wayback Machine.
* Causes of Death 1916 დაარქივებული 2008-07-24 საიტზე Wayback Machine.
* Causes of Death
* George Wald: The Origin of Death
* Before and After Death დაარქივებული 2011-06-13 საიტზე Wayback Machine.
# მეთილამინი

|  |
| --- |
| **მეთილამინი** |
|  |
|  |
|  |
|  ზოგადი |
| სისტემური სახელწოდება | მეთილამინი |
| ტრადიციული სახელწოდება | ამინომეთანი, მონომეთილამინი |
| ქიმიური ფორმულა |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| მოლური მასა | 31.058 გ/მოლი |
|  ფიზიკური თვისებები  |
| სიმკვრივე | 656.2 გ/სმ³ |
| თერმული თვისებები |
| დნობის ტემპერატურა | −93.10 °C |
| დუღილის ტემპერატურა | −6.6 დან −6.0 მდე °C  |
| უსაფრთხოება |
| LD50 | 1860 |
| კლასიფიკაცია |
| CAS |  74-89-5  |
| PubChem | 6329 |

**მეთილამინი** — ორგანული ნივთიერება ფორმულით WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 . ეს უფერო აირი იწარმოება ამიაკისგან, მოლეკულაში ერთი წყალბად ატომის მეთილის რადიკალით ჩანაცვლებით. მეთილამინი არის უმარტივესი პირველადი ამინი. მას აქვს ძლიერი სუნი, თევზის სუნის მსგავსი.

## ინდუსტრიული პროდუქცია

ჩვეულებრივ მეთილამინის მიღება ხდება მეთანოლის და ამიაკისგან. კატალიზატორად გამოიყენება ალუმინის სილიკატი ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ). ამ რეაქციით მიღებულ ყველაზე ხელსაყრელ პროდუქტად ითვლება ტრიმეთილამინი.

CH3OH + NH3 → CH3NH2 + H2O
ამ ხერხით 2005 წლის ჩათვლით სინთეზირებული იქნა 115 000 ტონა მეთილამინი.

## ლაბორატორიული მეთოდი

პირველად მეთილამინი მიიღო ჩარლზ ადოლფ ვიურცმა 1849 წელს მეთილიზოციანატისგან ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ). ლაბორატორიაში მეთილამინის მისაღებად გამოიყენება ამონიუმის ქლორიდი და ფორმალდეჰიდი.

NH4Cl + H2CO → [CH2=NH2]Cl + H2O
[CH2=NH2]Cl + H2CO + H2O → [CH3NH3]Cl +|HCO2H
[CH3NH3]Cl + NaOH → CH3NH2 + NaCl + H2O
სხვა მეთოდით მეთილამინს იღებენ ნიტრომეთანით, თუთიით და ქლორწყალბადმჟავით.

კიდევ სხვა ლაბორატორიული მეთოდით მეთილამინს იღებენ გლიცერინის სპონტანური დეკარბოქსილაციით ძლიერი ტუტის თანაობისას.

## რეგულაცია

მეთილამინს გააჩნია სხვადასხვა შეზღუდვები. ამერიკის შეერთებულ შტატებში მეთილამინის ყიდვა-გაყიდვა კონტროლდება, რადგან ის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პროდუქტია ნარკოტიკ მეტამფეტამინის მისაღებად.

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  | პორტალი ქიმია |
# კოსმოქიმია

მეტეორიტები — კოსმოქიმიის ყველაზე ხშირი შესწავლის ობიექტი
**კოსმოქიმია** (ბერძ. κόσμος [kósmos] — „სამყარო“ და χημεία [khemeía] — „ქიმია“) — მეცნიერება კოსმოსური სხეულების ქიმიური შედგენილობის, სამყაროში ელემენტების გავრცელებისა და განაწილების კანონების, კოსმოსური ნივთიერების წარმოქმნის დროს ატომების შერწყმისა და მიგრაციის შესახებ. კოსმოქიმიის ყველაზე უფრო შესწავლილი ნაწილია გეოქიმია.

კოსმოქიმია იკვლევს ძირითადად „ცივ“ პროცესებს ნივთიერებათა ატომურ-მოლეკულური ურთიერთქმედების დონეზე. კოსმოსში მიმდინარე „ცხელ“ ბირთვულ პროცესებს (ნივთიერების პლაზმურ მდგომარეობას და მისთ.) კი ძირითადად ფიზიკა შეისწავლის. კოსმოქიმია ახალი მეცნიერებაა, რომელიც მნიშვნელოვნად განვითარდა XX საუკუნის II ნახევარში კოსმონავტიკის განვითარებასთან ერთად. ადრე კოსმოსურ სივრცეში მიმდინარე ქიმიური პროცესისა და კოსმოსური სხეულების შედგენილობას სპექტრული ანალიზის საშუალებით შეისწავლიდნენ. კოსმონავტიკის განვითარებამ, ავტომატური სადგურების და კოსმონავტების მთვარეზე დაშვებამ, მთვარის ზედაპირის ნიმუშების დედამიწაზე ჩამოტანამ შესაძლებელი გახადა ამ ნიმუშების უშუალო ქიმიური შესწავლა. ამასთან ავტომატურმა სადგურებმა ანალიზების სერია ჩაატარეს უშუალოდ მარსისა და ვენერას ზედაპირზე.

ვარსკვლავთშორის სივრცეში ძალიან მცირე კონცენტრაციით არის აღმოჩენილი ბევრი ელემენტის ატომები და მოლეკულები, აგრეთვე მინერალებიც (კვარცი, სილიკატები, გრაფიტი და ა. შ.); მიმდინარეობს სხვადასხვა რთული ორგანული ნაერთების სინთეზი, რომლებიც წარმოიქმნებიან მზის პირველადი აირებისა ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ) და სხვა მარტივი ნივთიერებებისაგან, სხვადასხვა ტიპის გამოსხივების მონაწილეობით. 1980 წლისათვის აღმოჩენილია მოლეკულათა 30-მდე ტიპი, მ. შ. 7 ატომის შემცველი რთული მოლეკულებიც. კოსმოსური სხეულებს შორის მიმდინარეოსს ნივთიერებების ცვლა. მაგალითად დედამიწაზე ყოველწლიურად დაახლოებით 104 ტ. კოსმოსური მტვერი იყრება. კოსმოსში მიმდინარე გარდაქმნებს ახლავს დასხივება, რაც ბირთვულ რეაქციებს განაპირობებს, ეს კი ცვლის ნივთიერებათა იზოტოპურ და ატომურ შედგენილობას. კოსმოსური სხეულების, მაგალითად მეტეორიტების, იზოტოპური შედგენილობის გარკვევა საშუალებას გვაძლევს განვსაზღვროთ, თუ როგორი იყო წარსულში გალაქტიკური გამოსხივების შედგენილობა, ინტენსივობა და მოდულაცია.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 695.
# რკინის ხანა

რკინის ხანის გამაგრებული დასახლება, დასავლეთ ევროპაში. სურათი გადაღებულია 1935 წელს მაიორ ჯორჯ ალენის მიერ (1891–1940).
**რკინის ხანა** — საზოგადოების განვითარების ისტორიის ერთ-ერთი ეპოქა, როდესაც საბრძოლო და სამეურნეო იარაღის დასამზადებლად ძირითადად რკინა გამოიყენებოდა. 2 ათასი წლის წინ ტიტუს ლუკრეციუს კარუსმა კაცობრიობის განვითარების ისტორია 3 ეპოქად დაყო: ქვის, ბრინჯაოს და რკინის ხანებად. XIX საუკუნის შუა წლებში აღნიშნული მოსაზრების სისწორე არქეოლოგიურ მასალაზე დაყრდნობით მეცნიერულად პირველად დაასაბუთა დანიელმა არქეოლოგმა კ. თომსენმა. ამ ტერმინით არქეოლოგიაში აღინიშნება რკინის წარმოების ადრინდელი საფეხურები: ადრინდელი რკინის ხანა და რკინის ფართოდ ათვისების ხანა.

ამ მასალის ათვისება ასევე დაემთხვა ცვლილებებს ზოგიერთ საზოგადოებაში განსხვავებული აგრარული პრაქტიკის სახით, რელიგიურ რწმენებში და ხელოვნების მიმდინარეობებში.

რკინის ხანა ბოლო პრინციპული პერიოდია წინაისტორიულ საზოგადოებათა კლასიფიცირების სისტემაში, რომელსაც წინ ბრინჯაოს ხანა უძღოდა. მისი თარიღი მერყეობს ქვეყნისა და გეოგრაფიული არეალის მიხედვით.

## რკინის ხანა საქართველოს ტერიტორიაზე

მეცნიერებაში დამკვიდრდა შეხედულება, რომ გვიანდელი ბრინჯაოს - ადრინდელ რკინის ხანაში კავკასიის ტერიტორიაზე რამდენიმე არქეოლოგიური კულტურა იყო: ჩრდილოეთ კავკასიის დასავლეთ ნაწილში - ყუბანისპირეთის, ცენტრალურში - ყუბანის და მის აღმოსავლეთით - ყაიაქენთ-ხოროჩოისა. ამიერკავკასიის დასავლეთ ნაწილში - კოლხური, აღმოსავლეთ საქართველოში, დასავლეთ აზერბაიჯანსა და სომხეთის უდიდეს ნაწილში - ცენტრალური ამიერკავკასიური, ხოლო სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში - თალიშისა. რკინის ფართოდ ათვისების ხანაში სომხეთის ტერიტორიაზე გავრცელდა ურარტული კულტურა, რომლის გავლენა საქართველოს სამხრეთ რაიონებშიც აისახა. შემდგომი კვლევ-ძიების შედეგად აღნიშნული მოსაზრებანი რამდენადმე შეიცვალა. მაგალითად, ყაიაქენთ-ხოროჩოის კულტურა ძირითადად შუა ბრინჯაოს ხანისად მიიჩნიეს. ადრინდელი რკინის ხანას ალბათ ამ კულტურის მხოლოდ ყველაზე გვიანდელი პერიოდის ძეგლები ეკუთვნის. საკუთრივ რკინის ხანაში დაღესტნის ტერიტორიის ჩრდილოეთ ნაწილში არსებობდა სარმატულთან ახლოს მდგომი არქეოლოგიური კულტურა, ხოლო სამხრეთით გავრცელებული იყო წინამორბედ კულტურასთან გენეტიკურ კავშირში მყოფი ე. წ. მუგერგანის არქეოლოგიური კულტურა. ადრე, ძირითადად ლითონის ინვენტარზე დაყრდნობით, აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული არქეოლოგიური კულტურა ცენტრალური ამიერკავკასიის კულტურის ლოკალურ ვარიანტად ითვლებოდა.

რკინა-ფოლადის წარმოების დონისა და მასშტაბის მიხედვით, რკინის ხანა საქართველოს ტერიტორიაზე 2 ძირითად პერიოდად იყოფა: ადრინდელ რკინის ხანად და რკინის ფართოდ ათვისების ხანად. მცხეთის მასალების მიხედვით, რკინის ფართოდ ათვისების ხანაში 3 საფეხურის გამოყოფა ხერხდება. რკინის ხანა ამიერკავკასიასა და, კერძოდ, საქართველოს ტერიტორიაზე ერთდროულად არ დაწყებულა. რკინის წარმოების უძველესი კერაა რკინის მადნებით მდიდარი ქვემო ქართლი. აქ აღმოჩენილი რკინის ნივთები ძვ. წ. XIV-XIII საუკუნეებით თარიღდება. ერთ-ერთი უძველესი კერა უნდა იყოს სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთი, სადაც რკინის წარმოება მაგნეტიტის უხვად შემცველი ქვიშის ბაზაზე განვითარდა.

## ლიტერატურა

* *აბრამიშვილი რ.,* რკინის ათვისების საკითხისათვის აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე (ძვ. წ. XIV-XIII სს) «ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1961, ტ. 22 B;

## სქოლიო