# ჰანს ბეთე

| ჰანს ბეთე |
| --- |
| *გერმ. Hans Albrecht Bethe* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 2 ივლისი, 1906(1906-07-02)  |
| დაბ. ადგილი | სტრასბური, ელზას-ლოთარინგია, გერმანიის იმპერია  |
| გარდ. თარიღი | 6 მარტი, 2005(2005-03-06) (98 წლის) |
| გარდ. ადგილი | ითაკა |
| დასაფლავებულია | Pleasant Grove Cemetery  |
| მოქალაქეობა | გერმანიის იმპერია  აშშ |
| ეროვნება | ებრაელები  |
| საქმიანობა | ფიზიკოსი , უნივერსიტეტის პროფესორი, ბირთვული ფიზიკოსი  და მეცნიერი  |
| მუშაობის ადგილი | ტიუბინგენის უნივერსიტეტი , კორნელის უნივერსიტეტი  და მანჰეტენის პროექტი  |
| ალმა-მატერი | ლუდვიგ მაქსიმილიანის მიუნხენის უნივერსიტეტი , ფრანკფურტის გოეთეს უნივერსიტეტი , კემბრიჯის უნივერსიტეტი , საპიენცის უნივერსიტეტი  და Goethe-Gymnasium |
| სამეცნიერო ხარისხი | დოქტორის ხარისხი |
| მეუღლე | Rose Ewald  |
| მამა | ალბრეხტ ბეთე |
| ნათესავ(ებ)ი | Paul Peter Ewald |
| ჯილდოები | ორდენი ხელოვნებისა და მეცნიერების სფეროებში შეტანილი წვლილისათვის, ნილს ბორის საერთაშორისო ოქროს მედალი, ნობელის პრემია ფიზიკაში , მაქს პლანკის მედალი , მიხეილ ლომონოსოვის სახელობის დიდი ოქროს მედალი , რუმფორდის პრემია , ჰენრი დრეიპერის მედალი , ფრანკლინის მედალი, ბრიუსის მედალი , ერსტედის მედალი , ოსკარ კლაინის მედალი , ედინგტონის მედალი, მეცნიერების ეროვნული მედალი, ლეო ზილარდის პრემია, Albert Einstein Peace Prize, ამერიკის ფიზიკის საზოგადოების წევრი, ბეიკერის სახელობის ლექცია, ენრიკო ფერმის პრემია , ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრი, სამეფო საზოგადოების უცხოელი წევრი , აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრი , Royal Society Bakerian Medal და Q134613391? |
| ხელმოწერა |  |
| **ჰანს ბეთე** ვიკისაწყობში |

**ჰანს ბეთე** (გერმ. Hans Bethe; დ. 2 ივლისი, 1906, სტრასბურგი — გ. 6 მარტი, 2005, იტაკა) — გერმანელ-ამერიკელი ბირთვული ფიზიკოსი რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ასტროფიზიკის, კვანტური ელექტროდინამიკის და მყარი სხეულების ფიზიკაში და გახდა 1967 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკის დარგში.

## ბიოგრაფია

### ადრეული წლები

ჰანს ბეთე დაიბადა 1906 წლის 2 ივლისს სტრასბურგში (გერმანიაში). იგი იყო ანა და ალბერტ ბეთეს ერთადერთი შვილი (ალბერტი იყო სტრასბურგის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის მიწვეული ლექტორი). მიუხედავად იმისა, რომ დედამისი (სტრასბურგის უნივერსიტეტის პროფესორის ქალიშვილი) ებრაელი იყო, ჰანსი მამის მსგავსად პროტესტანტი იყო. ასეთი რელიგიური ფონის მიუხედავად, ცხოვრების შემდგომ პერიოდში იგი საკუთარ თავს აღწერდა როგორც ათეისტს.

1912 წელს ჰანსის მამამ მიიღო კიელის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის ისტიტუტის მოწვევა რის შემდეგაც ოჯახი ამავე ისნსტიტუტის დირექტორის ბინაში გადავიდა საცხოვრებლად. ოჯახს კიდევ ერთი გადასახლება 1915 წელს მოუწია, როდესაც ალბერტი ახალი ფსიქოლოგიის ინსტიტუტის დირექტორად მიიწვიეს ფრანკფურტის გოეთეს უნნივერსიტეტში.

ბეთე ესწრებოდა გოეთეს გიმნაზიის გაკვეთილებს (ფრანკფურტში). მისი განათლება შეწყდა 1916 წელს, როდესაც მას ტუბერკულოზის დიაგნოზი დაუსვეს და გაგზავნეს ბედ კრეუზნაჩში გამოსაჯანმრთელებლად. მკურნალობიდან დაბრუნების შემდეგ ჰანსმა საბოლოოდ დაამთავრა გოეთეს გიმნაზიის სამი კურსი (1922-1924).

1924 წელს ბეთე შევიდა ფრანკფურტის უნივერსიტეტში. მან გადაწყვიტა ძირითადად ქიმიას გაჰქოლოდა. ფიზიკაში სწავლება კარგი არ იყო.

1926 წელს ბეთემ სწავლა განაგრძო მიუნხენის უნივერსიტეტში. მას აქ შეეძლო ესწავლა არნოლს ზომერფელდის ზედამხედველობის ქვეშ.

### გვიანი წლები

ცხოვრების შემდგომ პერიოდში ბეთე იყო კორნელის უნივერსიტეტის პროფესორი. მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში იგი ხელმძღვანელობდა თეორეტიკოს ფიზიკოსთა ჯგუფს საიდუმლო ლოს ალამოს ეროვნულ ლაბორატორიაში, რომლებმაც შექმნეს პირველი ატომური ბომბი.

## პერსონალური ცხოვრება

ბეთეს ჰობებში შედიოდა მარკების შეგროვება. მის ცოლი იყო როუზი და მათ ორი შვილი ჰყავდათ. ჰანს ბეთე გარდაიცვალა 2005 წლის 6 მარტს იტაკაში, საკუთარ სახლში.

## ჯილდოები და პატივი

ჰანს ბეთს ცხოვრების განმავლობაში მრავალი ჯილდო აქვს მოპოვებული. იგი 1947 წელს გახდა ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრი და ამავე წელს მან მიიღო ეროვნული მეცნიერებათა აკადემიის ჰენრი დრაპერის მედალი. მას აგრეთვე მიღებული აქვს: მაქს პლანკის მედალი (1955), სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების ედინგტონის მედალი (1961), შეერთებული შტატების ატომური ენერგიის კომისიის ენრიკო ფერმის მედალი (1961), რუმფორდის პრიზი (1963), ნობელის პრიზი ფიზიკაში (1967), მეცნიერების ეროვნული მედალი (1975), ოერსტედის მედალი (1993), ბრიუსის მედალი (2001) და ბენჟამინ ფრანკლინის მედალი მეცნიერებაში გამორჩეული მიღწევებისათვის (2005).

## ლიტერატურა

* Bernstein, Jeremy (1980). *Hans Bethe, Prophet of Energy*. New York:  Basic Books. ISBN 978-0-465-02903-7.
* Schweber, Silvan S. (2012). *Nuclear Forces: The Making of the Physicist Hans Bethe*. Cambridge, Massachusetts:  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-06587-1.
* Brian, Denis (2001). *The Voice Of Genius: Conversations With Nobel Scientists And Other Luminaries*. Cambridge, Massachusetts:  Perseus Pub. ISBN 978-0-7382-0447-5.

## სქოლიო