Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ტრანსვაალი

ტრანსვაალის გერბი
ტრანსვაალის დროშა
ტრანსვაალის მდებარეობა
**ტრანსვაალი** (აფრ. Transvaal; ქართ. „ვაალს იქით“) სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის პროვინცია იყო 1910–1994 წლებში. პროვინცია უკვე აღარ არსებობს და მისი ტერიტორია მთლიანად ან ნაწილობრივ ქმნის პროვინციებს — გაუტენგი, ჩრდილო-დასავლეთი, ლიმპოპო და მპუმალანგა.

## ისტორია

ტრანსვაალი კოლონიზებულ იქნა ბურთა მიერ, რომელნიც ბრიტანელთა მიერ დომინირებული კაპის კოლონიიდან წამოვიდნენ 1830 და 1840-იან წლებში. მათ ადვილად დაიმორჩილეს ადგილობრივი აბორიგენები და რამდენიმე რესპუბლიკა ჩამოაყალიბეს დიდი ბრიტანეთის კონტროლს გარეთ. 1850-იან წლებში, ბრიტანეთთან შეთანხმების შედეგად ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელი სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა (ზარი) დღევანდელი ტრანსვაალის ტერიტორიაზე. ბრიტანეთმა ზარის ანექსია მოახდინა 1877 წელს, საკუთარი თავდაცვის მოსაზრებით, თუმცა ზარი ისევ ახერხებს დამოუკიდებლობის აღდგენას 1881 წელს ბურების პირველი ომის შემდეგ. 1885 წლიდან, ვიტვატერანდში ოქროს უზარმაზარი საბადოს აღმოჩენამ ტრანსვაალში უცხოელთა დიდი ნაკადის გადმოსახლება გამოიწვია. ბრიტანელთა ანექსიის შიშით ბურებმა თავად მიიტანეს იერიში მათზე 1899 წელს. ბურების მეორე ომი დასრულდა ტრანსვაალის ბრიტანეთის იმპერიაში გაერთიანებით 1900 წელს. 10 წლით გვიან კი ბურების რესპუბლიკა შეუერთდა კაპის კოლონიას სამხრეთ აფრიკის კავშირის სახით.

1961 წელს, სამხრეთ აფრიკის პირველი საყოველთაო არჩევნების შემდეგ, ყოფილი პროვინციები და რეგიონები აღდგენილ იქნა და ტრანსვაალის პროვინცია, როგორც ასეთი აღარ არსებობს.

## გეოგრაფია

ტრანსვაალის პროვინცია მდებარეობდა მდინარე ვაალის სამხრეთ და მდინარე ლიმპოპოს ჩრდილოეთით (მიახლ. 22 ½ და 27 ½ ს, და 25 და 32 ა). სამხრეთით ის ესაზღვრებოდა ორანჯის თავისუფალი შტატისა და ნატალის პროვინციებს, დასავლეთით კაპის პროვინციას და ბეჩუანალანდის პროტექტორატს (ბოტსვანა), ჩრდილოეთით როდეზიას (ზიმბაბვე), აღმოსავლეთით პორტუგალიურ აღმ. აფრიკას (მოზამბიკი) და სვაზილენდს.

ტრანსვაალის ქალაქები:

* ჰაიდელბერგი
* იოჰანესბურგი
* მესინა
* ნელსპრუიტი
* პიტერსბურგი
* პრეტორია
* ვერეენიგინგი
# ძველი მსოფლიო

ჰომეროსი — ძველი მსოფლიოს სიმბოლო
**ძველი მსოფლიო**, *ანტიკური ისტორია* — ისტორიული პერიოდი, რომელიც გამოიკვეთება პრეისტორიულ პერიოდის დასრულებიდან შუა საუკუნეების დაწყებამდე.

ეს პერიოდი დაიწყო სავარაუდოდ 5-5,5 ათასი წლის წინ, როდესაც ეგვიპტელებმა შექმნეს დამწერლობა და დამთავრდა 476 წელს რომის დაცემით. ზოგ წყაროებში დამთავრების თარიღად თვლიან იუსტინიანე I გარდაცვალებას (565 წ.), ისლამის დაარსებას (622 წ.) ან კარლოს დიდის მმართველობის დაწყებას.

## ძველი მსოფლიოს ხალხები და სახელმწიფოები

### ხმელთაშუა ზღვისპირეთი და აღმოსავლეთი

* ასურეთი
* ატროპატენა
* აქადი
* ბაბილონი
* დიდი არმენია
* ეტრურია
* იბერია
* იუდეა
* იშკუზა
* კავკასიის ალბანეთი
* კართაგენი
* კოლხეთის სამეფო
* მანა
* მიდია
* პალესტინა
* პართია
* სკვითები
* სპარსეთი
* ურარტუ
* ფინიკია
* შუმერი
* ძველი ეგვიპტე
* ძველი მაკედონია
* ძველი რომი
* ძველი საბერძნეთი
* ხეთების სამეფო
* ხორეზმი

### აზია

* ძველი ინდოეთი
* ძველი ჩინეთი

### ამერიკა

* მაია

## იხილეთ აგრეთვე

* მსოფლიოს შვიდი საოცრება
* ისტორია
* ქვის ხანა

## სქოლიო
# იტალია (რომის პროვინცია)

**იტალია** — ძველრომაული პროვინცია აპენინის ნახევარკუნძელზე.

რესპუბლიკის დროს იტალია, რომელიც იმხანად რუბიკონიდან კალაბრიამდე ტერიტორიას მოიცავდა, პროვინციად არ მიიჩნეოდა, არამედ, მხოლოდ ტერიტორიად ცენტრში რომით, რაც მას განსაკუთრებულ სტატუსს სძენდა: მაგალითად, მხედართმთავრებს იტალიის ტერიტორიაზე ჯარების შეყვანის უფლება არ ჰქონდათ, ცეზარმაც, რუბიკონზე გადასვლის ბრძანების გაცემით სამოქალაქო ომს დაუდო საფუძველი.

თავდაპირველად სიტყვა იტალია არ აღნიშნავდა მთელ ნახევარკუნძულს. სტრაბონის თანახმად, (გეოგრაფია ტ.1) იტალია — ეს მხარეა მესინის ყურიდან იმ ზოლამდე, სადაც სალერნოსა და ტარანტოს უბეები უერთდება ერთმანეთს. მოგვიანებით იტალიამ მთელი ნახევარკუნძული მოიცვა ისტორიული ქალაქის პულას ჩათვლითაც კი. პროვინციის ჩამოყალიბება დასრულდა როდესაც იულიუს კეისარმა ციზალპური გალიის მკვიდრთ რომის მოქალაქოება მისცა, ამით კი იტალიის ტერიტორია ალპებამდე გააფართოვა.

## რესურსები ინტერნეტში

* (იტალიური) გეოგრაფიული რეგიონები: იტალია
# შაკი

| შაკი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ფრინველები |
| რიგი:  |
ქორისნაირნი |
| ოჯახი:  | **შაკისებრნი** (Pandionidae Bonaparte, 1854) |
| გვარი:  | **შაკი** (Pandion Savigny, 1809) |
| სახეობა:  |
შაკი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Pandion haliaetus (Linnaeus, 1758) |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 22694938 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 175590 |
| NCBI   | 56262 |
| EOL   | 1049145 |
| FW   | 368439 |

 |

 |

**შაკი** (ლათ. Pandion haliaetus) — ფრინველი ქორისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 60 სმ, მასა 1,3-1,9 კგ აღწევს. სხეული ზურგის მხრიდან მურაა, მუცლის მხარეს — ღია. კარგად აქვთ განვითარებული ზანდაროზის ჯირკვალი. გავრცელებულია ყველგან, არქტიკისა და ანტარქტიკის, აგრეთვე აფრიკისა და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკების გარდა. მობუდარი ფრინველია. ცხოვრობს თევზით მდიდარი წყალსატევების პირას. დებს 2-3 კვერცხს. ინკუბაცია გრძელდება 35 დღე-ღამე. იკვებება თევზით (იქთიოფაგია), მღრღნელებით და სხვა. საქართველოში მეტად იშვიათია. შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“.

## ლიტერატურა

* *ჟორდანია რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 677.

## სქოლიო
# მარტინიკა

| მარტინიკა ფრანგ. Martinique მარტინიკა |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| დროშა |

 |
| **დევიზი:**ფრანგ. La collectivité au service du pays კოლექტივიზმი ქვეყნის სამსახურში  |
| **ჰიმნი:**ფრანგ. La Marseillaise მარსელიეზა Duration: 1 minute and 20 seconds.1:20 |
|  |
| **სტატუსი** | საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი |
| **დედაქალაქი** და  | ფორ-დე-ფრანსი ﻿ / ﻿ |
| ოფიციალური ენა | ფრანგული |
| მთავრობა | საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი |
|  -  | საფრანგეთის პრეზიდენტი | ემანუელ მაკრონი |
|  -  | გენერალური საბჭოს პრეზიდენტი | სერჟ ლეჩიმი |
|  -  | პრეფექტი | ეტიენ დესპლანკე |
| ფართობი |
|  -  | სულ | 1 128 კმ2  |
| მოსახლეობა |
|  -  | 2021 აღწერა | 360 749 |
|  -  | სიმჭიდროვე | 320 კაცი/კმ2  |
|  **მშპ** (მუპ) | 2006 შეფასება |
|  -  | სულ | 7.65 მლრდ. € |
|  -  | ერთ სულ მოსახლეზე | 19 050 € |
|  ვალუტა | ევრო (`EUR`) |
| სასაათო სარტყელი | UTC-04:00  |
| თარიღის ფორმატი | დდ/თთ/წწწწ |
| სატელეფონო კოდი | +596 |
| ISO 3166 კოდი | MQ |
| ინტერნეტ-დომენი | .mq |

**მარტინიკა** (ფრანგ. Martinique) — კუნძული მცირე ანტილის კუნძულების არქიპელაგის ცენტრალურ ნაწილში. მდებარეობს კარიბის ზღვაში, ატლანტის ოკეანე. ადმინისტრაციულად წარმოადგენს საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტს. მართავს პრეფექტი და გენერალური საბჭო. მარტინიკა საფრანგეთის ეროვნულ ასამბლეაში წარმოდგენილია 4 დეპუტატით, ხოლო სენატში — 2 სენატორით. კუნძულის დედაქალაქია — ფორ-დე-ფრანსი, ფართობი — 1128 კმ².

მარტინიკის სანაპირო
## რესურსები ინტერნეტში

* Prefecture Région Martinique დაარქივებული 2009-02-21 საიტზე Wayback Machine.  - ოფიციალური საიტი
* Regional Council of Martinique დაარქივებული 2000-11-09 საიტზე Wayback Machine.  ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
# რიბეირა-გრანდე

| ქალაქი |
| --- |
| რიბეირა-გრანდე პორტ. Ribeira Grande |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| დროშა | გერბი |
|  |  |

 |
| ქვეყანა |  პორტუგალია |
| ავტონომიური რეგიონი |
აზორის კუნძულებიაზორის კუნძულები |
| შიდა დაყოფა | Ribeira Grande (Conceição), Porto Formoso, Fenais da Ajuda, Ribeira Seca, Lomba da Maia, Lomba de São Pedro, Santa Bárbara, Ribeirinha, Rabo de Peixe, Pico da Pedra, Maia, Calhetas, São Brás და Ribeira Grande (Matriz) |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| ამჟამინდელი სტატუსი |
1981 |
| ფართობი |
180.15±0.01 კმ² |
| მოსახლეობა | 6350 კაცი (2004) |
| სასაათო სარტყელი |
UTC+0, ზაფხულში UTC+1 |
| სატელეფონო კოდი | 292 |
| საფოსტო ინდექსი | 9600 |
| ოფიციალური საიტი |  |
|

პორტუგალიააზორის კუნძულებიყველას ჩვენება |
| **რიბეირა-გრანდე** ვიკისაწყობში |

**რიბეირა-გრანდე** (პორტ. Ribeira Grande) — ქალაქი პორტუგალიაში, აზორის კუნძულების ავტონომიურ რეგიონში. ქალაქის მოსახლეობა 2004 წლის აღწერით შეადგენდა 6350 კაცს.

## იხილეთ აგრეთვე

* პორტუგალიის ქალაქების სია
# აქტიური საარჩევნო უფლება

რიგში მდგარი ადამიანები პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტებით ხელში ინდოეთის 2014 წლის გენერალური არჩევნების დროს
**აქტიური საარჩევნო უფლება** (ასევე **ხმის მიცემის უფლება**) ― წარმომადგენლობით დემოკრატიასა და რეფერენდუმებში მოქალაქეების უფლება, რომ ამომრჩეველის სახით მისცენ ხმა. აქტიური საარჩევნო უფლება განსხვავდება პასიური საარჩევნო უფლებისგან, რომელიც ადამიანებს თანამდებობისთვის არჩევნებში მონაწილეობის უფლებას აძლევს. აქტიურ და პასიურ საარჩევნო უფლებებს ერთად სრულ საარჩევნო უფლებად მოიხსენიებენ.

აქტიური საარჩევნო უფლების საფუძველზე მოქალაქე ხმას აძლევს და ირჩევს მისთვის სასურველ კანდიდატურას სახელმწიფო ან თვითმმართველობის ორგანოში. საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით, რეფერენდუმში, სახელმწიფო ავტონომიური რესპუბლიკისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში მონაწილეობის უფლება საქართველოს ყველა მოქალაქეს 18 წლის ასაკიდან აქვს. არჩევნებსა და რეფერენდუმებში მონაწილეობის უფლება არ აქვთ იმ მოქალაქეებს, რომლებიც სასამართლოს გადაწყვეტილებით განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის სასჯელის აღსრულების დაწესებულებაში იმყოფებიან ან სასამართლოს გადაწყვეტილებით მხარდაჭერის მიმღებად არიან ცნობილი და შესაბამის სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში არიან მოთავსებული.

ზოგიერთ ქვეყანაში აქტიური საარჩევნო უფლება შეიძლება შეიზღუდოს ასაკისა და მოქალაქეობის სტატუსის მიხედვით. ზოგან უფრო მეტი შეზღუდვა მოქმედებს. დიდ ბრიტანეთსა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში აქტიური საარჩევნო უფლება შეიძლება ჩამოერთვათ დამნაშავეებს. ზოგიერთ ქვეყანაში ბინადრობის უფლების მქონე არამოქალაქეებს აქვთ აქტიური საარჩევნო უფლება.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკიციტატაში არის გვერდი თემაზე:
აქტიური საარჩევნო უფლება

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
აქტიური საარჩევნო უფლება A History of the Vote in Canada, Chief Electoral Officer of Canada, 2007.
* Suffrage in Canada
* Women's suffrage in Germany—19 January 1919—first suffrage (active and passive) for women in Germany

## სქოლიო
# წყალქვეშა მთა

**წყალქვეშა მთა** — ზღვის ფსკერიდან აზიდული იზოლირებული მთა, რომელიც ვერ აღწევს ზღვის დონეს და შესაბამისად არ წარმოქმნის კუნძულს. როგორც წესი, ვულკანური წარმოშობისაა. აქვს მკვეთრად გამოყოფილი მწვერვალი და ციცაბო ფერდობები. კონუსური ან გუმბათისებრი მოყვანილობისაა. ოკეანის საგებიდან აზიდულია 1000-4000 მ-მდე. მსოფლიო ოკეანეში არსებობს დაახლოებით 20 ათასი წყალქვეშა მთა. დამახასიათებელია ფორმისა და ზომების სხვადასხვაგვარობა. უკანასკნელ წლებში რამდენიმე აქტიურ წყალქვეშა მთას მიაგნეს ჰავაის კუნძულებთან. ჰორიზონტულ კვეთში წყალქვეშა მთების ფორმა მეტწილად ელიფსურია ან უბრალოდ წაგრძელებული. წყალქვეშა მთებიდან აზიდული ქანების ნიმუშები ძირითადად შედგება მიკროკრისტალური ან მინისებური ოკეანური ბაზალტისაგან. წყალქვეშა მთების მწვერვალი და ფერდობები როგორც წესი, დაფარულია ზღვიური დანალექების ფენით. 1970-იანი წლების ბოლოს წყნარი ოკეანის რუკაზე გამოსახული იყო 10 ათასზე მეტი წყალქვეშა ობიექტი. პრაქტიკულად თითოეული ოკეანოგრაფიული ექსპედიცია პოულობს ახალ წყალქვეშა მთებს. წყალქვეშა მოქმედი ვულკანებიდან აღსანიშნავია ლოიჰი ჰავაის კუნძულებთან. წყალქვეშა მთა საფრთხეს უქმნის გემების უსაფრთხო ნაოსნობას.

## რესურსები ინტერნეტში

* წყალქვეშა მთა — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# ქოლერა

| ქოლერა |
| --- |
|  |
|
ქოლერის ვიბრონი |
| დარგი |
infectious diseases, emergency medicine  |
| კლასიფიცირება და გარე წყაროები |
| DiseasesDB |
29089 |
| ICD-10 |
A00 |
| ICD-9 |
001 |
| MedlinePlus |
000303 |
| Patient UK |
ქოლერა |
| MeSH |
D002771 |

**ქოლერა** (ბერძ. cholera) — ადამიანის მწვავე ინფექციური დაავადება; ახასიათებს ძლიერი ფაღარათი და პირღებინება. იწვევს ქოლერის ვიბრონი. ვიბრონი მრავლდება ტუტე არეში, პროდუქტებზე ძლებს რამდენიმე საათიდან რამდენიმე დღემდე. 100°C ტემპერატურაზე მაშინვე იღუპება.

ავადმყოფი
## ისტორია

ქოლერა ცნობილია უძველესი დროიდან. მისი ენდემური კერებია ინდოეთი და პაკისტანი. 1817 — 1926 ქოლერის 6 პანდემია იყო.
XX ს-ის მეორე ნახევრიდან დაიწყო დაავადების მე-7 პანდემია, რომელიც გამოიწვია არა ტიპური (აზიური) ქოლერის ვიბრიონმა, არამედ ბიოტიპმა ელ-ტორმა.

## გავრცელება და გავრცელების წყაროები

ქოლერის წყაროა ავადმყოფი ან ვიბრიონმატარებელი. ადამიანი ავადდება კუჭნაწლავში ვიბრიონით გაბინძურებული წყლისა და საკვების მოხვედრის შედეგად. ქოლერის გავრცელებაში დიდ როლს თამაშობს წყალსატევებში გაუწმენდავი წყლის გაშვება, სასმელად ასეთი წყლის გამოყენება, გაბინძურებულ წყალსატევებში ბანაობა და სხვა. ინკუბაციური პერიოდი მით უფრო ხანმოკლეა, რაც უფრო მძიმეა დაავადების ფორმა და საშუალოდ 2 — 3 დღე-ღამე გრძელდება. ტიპურ შემთხვევაში დაავადება იწყება ინტენსიური წყლისებრი ფაღარათით (30 — 40-ჯერ დღე-ღამეში), რასაც დაერთვის პირღებინება. ორგანიზმის გაუწყლოებისა და მარილების დიდი რაოდენობით დაკარგვის შედეგად ვითარდება ე.წ. ალჰიდური მდგომარეობა — წნევა და ტემპერატურა ეცემა, აღინიშნება ციანოზი, ქოშინი, კრუნჩხვები; ავადმყოფს სახე წაწვეტებული აქვს, თვალები და ლოყები ჩაცვენილი. ნელ-ნელა ეკარგება სმენა, ებინდება გონება, უვითარდება კომატოზური მდგომარეობა, რის შედეგადაც ავადმყოფი იღუპება.

## მკურნალობა

სპეციალური მარილხსნარების დიდი რაოდენობით შეყვანა; ანტიბიოტიკები.

## პროფილაქტიკა

დასახლებული ადგილების დასუფთავება, სანიტარული კონტროლი, საზღვრების სანიტარული დაცვა; ეპიდემიურ კერაში — კარანტინი და სხვა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 546.
# ფინვალი

| ფინვალი |
| --- |
|  ფინვალი |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| ქვერიგი:  |
უკბილო ვეშაპები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Balaenoptera physalus |
| დაცვის სტატუსი |
| მოწყვლადი IUCN 3.1 *Vulnerable* : 328573 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180527 |
| NCBI   | 9770 |
| EOL   | 46559438 |
| FW   | 64490 |

 |

 |

**ფინვალი** (ლათ. Balaenoptera physalus) — ზღვის ძუძუმწოვარი უკბილო ვეშაპების ქვერიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა 19—20 მ, მაქსიმალური სიგრძე 27,3 მ. აქვს მუქი ნაცრისფერი ზურგი, თეთრი მუცელი, თავის მარჯვენა მხარე მარცხენაზე უფრო ღია ფერისაა. ულვაშის ფირფიტები ნაცრისფერ ლურჯია. გვხვდება არქტიკიდან ანტარქტიკამდე. შემოდის მეჩხერ ყინულებში. მაკეობა საშუალოდ 11,5 თვეს გრძელდება. ნაშიერს აჩენს ზომიერ თბილ წყლებში. მისი სხეულის სიგრძეა 6—7 მ. ფინვალი იკვებება პლანქტონური კიბოსნაირებით, ქარავნული თევზებით, თავფეხიანი მოლუსკებით, რეწვის ობიექტია, იყენებენ მის ხორცს და ცხიმს. მისი რაოდენობა თანდათან მცირდება.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 325.
# ფეხბურთი

ფეხბურთი|  თავდამსხმელი (წითელ მაისურში) არღვევს დაცვას (თეთრებში) და კარში დარტყმას აპირებს. მეკარე ეცდება შეუშალოს ხელი ბურთის კარში მოხვედრას. |
| უმაღლესი ორგანო | ფიფა  |
| პირველი თამაში | 1863 |
| ტიპი | სპორტის სახეობა, გუნდური სპორტი, ოლიმპიური სპორტი, სპორტი დამსწრე მაყურებლით და ჰობი |
| აღჭურვილობა | საფეხბურთო ფორმა, ფეხბურთის ბურთი, საფეხბურთო მოედანი, association football goal და association football boots |
| ქვეყანა/რეგიონი | დიდი ბრიტანეთის და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო |
| მოთამაშეების მინიმალური რაოდენობა | 7  |
| მოთამაშეების მაქსიმალური რაოდენობა | 22  |

ფეხბურთში, გულშემატკივრების ძირითადი მიზანია მატჩის განმავლობაში საკუთარი გუნდის წახალისება.
**ფეხბურთი** — გუნდური სპორტი, რომელშიც თერთმეტი წევრისგან შემდგარი ორი გუნდი ეთამაშება ერთმანეთს. თამაში მიმდინარეობს მართკუთხა მინდორზე საგოლე კარით ორივე ბოლოში. თამაშის მიზანი გუნდის წევრებს შორის ბურთით მანევრირებაა მოწინააღმდეგე გუნდის კარში გოლის გასატანად. ამ სპორტის მთავარი დამახასიათებელი წესის მიხედვით, მოთამაშეებს, მეკარის გარდა, ბურთზე ხელის ან მკლავის გამოყენების უფლება არ აქვთ თამაშის პერიოდში. მატჩის გამარჯვებული ის გუნდია, რომელიც უფრო მეტ გოლს გაიტანს თამაშის ბოლომდე. ფეხბურთში არის ერთი მთავარი და ოთხი დამხმარე მსაჯი, აქედან 2 გვერდითი არბიტრი, 2 პირითი ხაზის დამხმარე მსაჯი. მთავარ მსაჯს აქვს უფლება მიიღოს გადაწყვეტილება – დააჯარიმოს თუ არა გუნდი კონკრეტულ ეპიზოდში თამაშის წესების დარღვევისთვის. მსაჯს შეუძლია ფეხბურთელს უჩვენოს ყვითელი ან წითელი ბარათი. ეს იმაზეა დამოკიდებული თუ რამდენად უხეშად ითამაშა ფეხბურთელმა. მსაჯის მიერ ყვითელი ბარათის ორჯერ ან პირდაპირ წითელი ბარათის ჩვენების შემთხვევაში ფეხბურთელი ტოვებს მინდორს და ავტომატურად ტოვებს მისი გუნდის მომდევნო შეხვედრასაც იმ კონკრეტულ ტურნირზე, სადაც მიიღო წითელი ბარათი. იმ შემთხვევაში თუ წითელი ბარათი ფეხბურთელმა არასპორტული საქციელის გამო მიიღო, შესაძლოა მას რამდენიმე თამაშის გამოტოვებაც მოუწიოს (მისი საკითხი განიხილება უეფას ან ფიფას სადისციპლინო კომიტეტზე).

თამაში თანამედროვე სახით ჩამოყალიბდა ინგლისში, რასაც ფეხბურთის ასოციაციის შექმნა მოჰყვა, რომლის 1863 წელს შედგენილმა კანონებმა განაპირობა სპორტის განვითარება ისე, როგორც მას ამჟამად თამაშობენ. ფეხბურთის საერთაშორისო მმართველი ორგანიზაციაა ფიფა (ფრანგ. Fédération Internationale de Football Association; აკრონიმი - FIFA). ყველაზე პრესტიჟული საფეხბურთო შეჯიბრია ფიფა-ს მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელსაც ყველაზე მეტი მაყურებელი ჰყავს მსოფლიოში სპორტულ ღონისძიებებს შორის.

## იხილეთ აგრეთვე

* ფეხბურთის წესები

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ფეხბურთი ფიფა-ს ოფიციალური საიტი.
* თამაშის წესები დაარქივებული 2011-09-02 საიტზე Wayback Machine.  ფიფა-ს ოფიციალურ საიტზე.
* საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციის ოფიციალური საიტი.

## სქოლიო
# პოსტგლაციალური უკუქცევა

ამჟამინდელი მასების ცვლილების მოდელი პოსტგლაციალური უკუქცევისა და ოკეანური აუზების (ზღვის წყალთან ერთად) გადატვირთვის შედეგად. ლურჯი და იისფერი არეები აღნიშნავენ აზევებას ყინულოვანი ფარების მოცილების გამო. ყვითელი და წითელი არეები აღნიშნავენ ვარდნას იმის შესაბამისად, თუ როგორ გადაადგილდება მანტიის მასალა ამ არეებიდან, რათა მოამარაგოს აზევებული არეები, ყინულოვანი ფარების ირგვლივ არსებული ფორბოლჯის კოლაფსის გამო.
**პოსტგლაციალური უკუქცევა** (აგრეთვე ცნობილი როგორც **იზოსტატიკური უკუქცევა** ან **ქერქული უკუქცევა**) — ყინულოვანი ფარის დიდი სიმძიმის მოცილების შედეგად არსებული ხმელეთის მასების აზევება უკანასკნელი მყინვარული ეპოქის განმავლობაში, რომელმაც გამოიწვია იზოსტატიკური დეპრესია. პოსტგლაციალური უკუქცევა და იზოსტატიკური დეპრესია **გლაციალური იზოსტაზიის** (**გლაციალური იზოსტატიკური ადაპტაციის**, **გლაციოიზოსტაზიის**) ფაზაა, დედამიწის ქერქის დეფორმაციის საპასუხოდ ყინულოვანი მასების გავრცელების ცვლილებაზე. პოსტგლაციალური უკუქცევის პირდაპირი აზევების ეფექტები ადვილადაა შესამჩნევი ჩრდილოეთ ევრაზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, პატაგონიასა და ანტარქტიდაში. თუმცა, ოკეანის ამოტუმბვისა და კონტინენტური ბერკეტის პროცესების შედეგად პოსტგლაციალური უკუქცევის ეფექტები ზღვის დონეზე გლობალურად იგრძნობა შორს ამჟამინდელი ლოკაციებიდან დაწყებული ყოფილ ყინულოვან ფარებამდე დამთავრებული.

## სქოლიო
# მიხაკი

| მიხაკი |
| --- |
|  Dianthus petraeus |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| განყოფილება:  |
ყვავილოვნები |
| კლასი:  |
ორლებნიანნი |
| რიგი:  | *Caryophyllales* |
| ოჯახი:  |
მიხაკისებრნი |
| გვარი:  | **მიხაკი** |

 |
| ლათინური სახელი |
| *Dianthus* |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 20275 |
| NCBI   | 3569 |
| EOL   | 61658 |
| IPNI  |  6245-1 |

 |

 |

**მიხაკი** (ლათ. Dianthus) — ერთ და მრავალწლოვან, ძალზე იშვიათად ბუჩქბალახოვან მცენარეთა გვარი მიხაკისებრთა ოჯახისა. ხშირად სურნელოვანი, მარტოული ან ყვავილედად შეკრებილი, მეწამული, ვარდისფერი ან თეთრი ყვავილები აქვს.

აერთიანებს 300-მდე სახეობას, გავრცელებულია ევროპაში (ძირითადად ხმელთაშუაზღვისპირეთში), აზიასა და აფრიკაში. საქართველოში 21 სახეობა გვხვდება. იზრდება ქვიან და ღორღიან ფერდობებზე, მშრალ მდელოებზე, ბუჩქნარებში, ველის, ნახევარუდაბნოს, ტყის, სუბალპურსა და ალპურ სარტყელებში. მიხაკს, როგორც ლამაზად მოყვავილე დეკორატიულ მცენარეს, იყენებენ დეკორატიულ სამრეწველო მეყვავილეობაში. ფორმებისა და ჯიშების სიუხვით, ყვავილის სილამაზით გამოირჩევა ბაღის მიხაკი.

მისი ზოგიერთი ფორმა — შაბო, გრენადინი და მარგარიტა საქართველოში მოჰყავთ, როგორც მრავალწლოვანი მცენარე. კულტურაში გავრცელებულია ამერიკული ანუ კეთილშობილი მიხაკი, ჩინური მიხაკი, თურქული მიხაკი, ფრთისყვავილა მიხაკი და სხვა, რომელთაც მრავალი საბაღო ფორმა და ჯიში აქვთ და საქართველოში ადგილობრივი გრუნტის მეყვავილეობაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავიათ.

მიხაკის წითელი ყვავილი ტრადიციულად მიღებულია რევოლუციის სიმბოლოდ. დეკორატიული მიხაკის გარდა არის სურნელოვანი მიხაკის ხე. მის ნაყოფს სამელებლად იყენებენ კვების მრეწველობაში.

## ლიტერატურა

* *ბაღათურია ვ., ღვინიანიძე ზ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 47.
# საშემოსავლო გადასახადი

**საშემოსავლო გადასახადი** — კერძო და იურიდიულ პირთა ფინანსური შემოსავლის დაბეგვრა. არსებობს სხვადასხვა სახის საშემოსავლო გადასახადის სისტემები, რომელიც ვარირებს ფიქსირებული გადასახადიდან პროგრესულ საგადასახადო სისტემამდე. გადასახადი, რომლითაც კომპანიების შემოსავალი იბეგრება ხშირად კორპორაციულ გადასახადად ან კორპორაციულ საშემოსავლო გადასახადად მოიხსენიება. კერძო პირის საშემოსავლო გადასახადი როგორც წესი, ამ პირის მთლიანი შემოსავლიდან იბეგრება (გარკვეული კანონით დადგენილი დედუქციების შემდეგ), მაშინ როდესაც კორპორაციული საშემოსავლო გადასახადი იურიდიული პირის საბოლოო (ხარჯების გამოკლებით) შემოსავლიდან იქვითება.

საქართველოში საშემოსავლო გადასახადი შეადგენს დასაბეგრი თანხის 20%-ს.
# კათოლიკე მონარქები

კასტილიის დედოფალ იზაბელა I-ისა (მარჯვნივ) და არაგონის მეფე ფერდინანდ II-ის (მარცხნივ) საქორწინო პორტრეტი, დაქორწინდნენ 1469 წელს.
**კათოლიკე მონარქები** — კასტილიის დედოფალ ისაბელა I-ისა (მმართ. 1474-1504 წწ.) და არაგონის მეფე ფერდინანდ II-ის საერთო სახელწოდება (მმართ. 1479-1516 წწ.), რომელთა ქორწინებამ და ერთობლივმა მმართველობამ ესპანეთის დე ფაქტო გაერთიანება მოახდინა.. ისინი ორივე ტრასტამარას დინასტიიდან და მეორე ხაზის ბიძაშვილები იყვნენ, რადგან ხუან I კასტილიელის შთამომავლები იყვნენ; ამ სისხლით ნათესაობის დაბრკოლების მოსახსნელად, რაც სხვა შემთხვევაში მათ ქორწინებას კანონიკური სამართლის თანახმად შეუშლიდა ხელს, მათ სიქსტუს IV-სგან პაპის დისპენსაცია მიიღეს. ისინი დაქორწინდნენ 1469 წლის 19 ოქტომბერს ქალაქ ვალიადოლიდში. ისაბელა 18 წლის იყო, ხოლო ფერდინანდი ერთი წლით უმცროსი. მეცნიერთა უმეტესობა ზოგადად თანხმდება, რომ ესპანეთის გაერთიანება არსებითად ფერდინანდისა და ისაბელას ქორწინებას უკავშირდება. მათი მეფობა უილიამ პრესკოტმა დაახასიათა როგორც „ესპანეთის მატიანეებში ყველაზე დიდებული ეპოქა“.

ესპანეთი ჩამოყალიბდა როგორც ორი გვირგვინის დინასტიური კავშირი და არა როგორც უნიტარული სახელმწიფო, რადგან კასტილია და არაგონი ცალკე სამეფოებად დარჩნენ 1707-1716 წლების ნუევა-პლანტას დეკრეტებამდე. ფერდინანდისა და ისაბელას კარი მუდმივად მოძრაობაში იყო, რათა ადგილობრივი ფეოდალი ლორდებისგან გვირგვინისთვის ადგილობრივი მხარდაჭერა გაეძლიერებინათ. „კათოლიკე მეფისა და დედოფლის“ ტიტული ფერდინანდსა და ისაბელას ოფიციალურად უბოძა პაპმა ალექსანდრე VI-მ 1494 წელს, მათ სამეფოებში კათოლიკური რწმენის დაცვის აღიარების ნიშნად.

## ლიტერატურა

* Elliott, J.H., *Imperial Spain, 1469–1716* (1963; Pelican 1970)
* Edwards, John. *Ferdinand and Isabella: Profiles in Power.*Pearson Education. New York, New York. 2005. ISBN 0-582-21816-0.
* Edwards, John. *The Spain of the Catholic Monarchs.* Blackwell Publishers. Massachusetts, 2000. ISBN 0-631-22143-3.
* Kamen, Henry. *Spain: 1469–1714 A Society of Conflict.* Taylor & Francis. New York & London. 2014. ISBN 978-1408271933 ISBN 1408271931.

## რესურსები ინტერნეტში

* Country Studies

## სქოლიო
# ახალი დრო

ეჟენ დელაკრუა: თავისუფლება უძღვება ხალხს
**ახალი დრო** ან **ახალი ისტორია** — პერიოდი კაცობრიობის ისტორიაში, რომელიც მოიცავს შუა საუკუნეების შემდგომ და უახლეს ისტორიამდე არსებულ დროის მონაკვეთს.

ტერმინის გაგება გამოჩნდა აღორძინების დროის ევროპულ ისტორიულ-ფილოსოფიურ აზროვნებაში, როგორც ჰუმანისტების მიერ შემოთავაზებული ისტორიის სამნაწილიანი დაყოფის (უძველესი, შუა და ახალი) ელემენტი. ახალი დროის გამოყოფის კრიტერიუმი, მისი „ახლობა“ გასულ ეპოქასთან შედარებით, ჰუმანისტების აზრით აღორძინების ეპოქის მეცნიერებისა და კულტურის აღორძინება გახდა; უფრო ზუსტად კი, არა სოციალურ- ეკონომიკური, არამედ სულიერ-კულტურული აღორძინება. თუმცა ეს პერიოდი საკმაოდ წინააღმდეგობრივია საკუთარი შინაარსიდან გამომდინარე: აღორძინების მაღალი დონე, რეფორმაცია და ჰუმანიზმი არსებობდნენ მასობრივ „ჩქაფანში“ ირაციონალიზმთან, დემონოლოგიის განვითარებასთან, ასევე გამოვლინებასთან, რომელიც ცნობილია კუდიანებთან ბრძოლის სახელით.

## ლიტერატურა

* Boyd, Andrew, Joshua Comenetz. *An atlas of world affairs*. Routledge, 2007. ISBN 0-415-39169-5
* Black, Edwin. *Internal Combustion: How Corporations and Governments Addicted the World to Oil and Derailed the Alternatives*. New York: St. Martin's Press, 2006.
* Briggs, Asa, and Peter Burke. *A Social History of the Media: From Gutenberg to the Internet*. Cambridge: Polity, 2002.
* Barzun, Jacques. *From Dawn to Decadence: 500 Years of Western Cultural Life : 1500 to the Present*. New York: HarperCollins, 2001.