Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მონაცემთა ბაზა

**მონაცემთა ბაზა** — ელექტრონული ინფორმაციის მართვის სისტემა. მისი მთავარი დანიშნულებაა ინფორმაციის დაცულად შენახვა და მომხმარებლისთვის სათანადო ფორმით მიწოდება. სისტემა შედგება ორი ნაწილისაგან: მონაცემთა ბაზის სამართავი პროგრამისა (DBMS - Database management system) და თვითონ ინფორმაციისგან. სამართავი პროგრამის დანიშნულებაა ინფორმაციის შენახვა, ორგანიზება, მართვა და გადმოცემა.

მონაცემთა ბაზები განსაკუთრებული სახით ორგანიზებული ფაილებისა და ჩანაწერების ნაკრებია. თანამედროვე მონაცემთა ბაზები დაფუძნებულია მონაცემთა ბაზების მართვის რელაციურ მოდელზე. მონაცემთა ბაზების მართვის  სისტემა (DBMS) საშუალებას გვაძლევს სრულად გავაკონტროლოთ მონაცემთა განსაზღვრის, მათი გადამუშავებისა და ერთობლივი გამოყენების პროცესი. იგი გვიადვილებს დიდი მოცულობის ინფორმაციის შეკრებასა და გადამუშავებას.

მონაცემთა ბაზების გამოყენების უპირველეს მოტივაციას წარმოადგენს მონაცემთა წვდომის სიჩქარე. თუ მონაცემთა ბაზის სტრუქტურა სწორად არის შერჩეული, მაშინ, მიუხედავად მონაცემთა ბაზის ზომებისა და მასში არსებული ჩანაწერების რაოდენობისა, ბიზნეს პროცესი შეუფერხებელია. მონაცემთა ბაზები უზრუნველყოფენ მონაცემთა შენახვის ეფექტურ, უსაფრთხო და მოქნილ ხერხს და გამოიყენებიან სხვადასხვა მიმართულების პროგრამებში.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
მონაცემთა ბაზა მონაცემთა ბაზა საიტზე Curlie

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# სიმრავლეთა თეორია

**სიმრავლეთა თეორია** — მათემატიკის დარგი სიმრავლეების შესახებ. სიმრევლეთა თეორიას ეფუძნება რიგი მათემატიკირი დისციპლინებისა, მათ შორის: ალგებრა, ანალიზი, ტოპოლოგია, ალბათობის თეორია.

XIX საუკუნის ბოლოს გერმანელმა მათემატიკოსმა გეორგ კანტორმა შექმნა მათემატიკის სტანდარტიზაციის მისეული პროგრამა, რომლის მიხედვით ყველა მათემატიკური ობიექტი „სიმრავლე“ უნდა ყოფილიყო, სიმრავლეს კი კანტორი მხოლოდ ზედაპირულად განმარტავდა, როგორც „ბევრი გააზრებული ერთიანად“ და ა. შ. კანტორის ამგვარი დამოკიდებულება თვით სიმრავლის ცნების მიმართ იმაშიც აისახება, რომ იგი თავის თეორიას ეძახდა არა „სიმრავლეთა თეორიას“ არამედ *სწავლებას* სიმრავლეების შესახებ (Mengenlehre). დღეს ეს თეორია ხშირად ცნობილია „გულუბრყვილო სიმრავლეთა თეორიის“ სახელით.

XX საუკუნის დასაწყისში ბერტრან რასელი გულუბრყვილო სიმრავლეთა თეორიის შესწავლისას მივიდა პარადოქსთან (მას შემდეგ ცნობილი როგორც რასელის პარადოქსი), რითაც ნათელი გახდა, რომ სიმრავლეთა თეორია უფრო მკაცრ ლოგიკურ დაფუძნებას მოითხოვდა. ამგვარად დავიდ ჰილბერტის და სხვების მიერ შემუშავებული იქნა სხვადასხვა აქსიომატური სიმრავლეთა თეორიები.

დღესდღეობით სიმრავლეთა თეორიის ყველაზე უფრო გავრცელებული აქსიომატიური თეორიაა ცერმელო–ფრანკელის თეორია.

## იხილეთ აგრეთვე

* ამორჩევის აქსიომა
* თვლადი სიმრავლე
* ორდინალური რიცხვი
* კარდინალური რიცხვი
* მოქმედებები სიმრავლეებზე
* პეანოს აქსიომები
* ცორნის ლემა
# ISSN

International Standard Serial Number–ის ნიმუში.
**ISSN** (სრულად ინგლ. International Standard Serial Number) — უნივერსალური ნომერი, რომელიც საბეჭდი ან ელექტრონული პერიოდული გამოცემის იდენტიფიკაციისთვის გამოიყენება. ნომერი შეიცავს რვა ციფრს. მერვე ციფრი საკონტროლოა.

ISSN სისტემა შემოვიდა 1975 წელს როგორც საერთაშორისო სტანდარტი ISO 3297 და განახლდა 2007 წელს.

## იხილეთ აგრეთვე

* ISBN

## რესურსები ინტერნეტში

* ISSN International Centre
# Bibcode

**Bibcode** — იდენტიფიკატორი, რომელსაც იყენებს ბევრი ასტრონომიული მონაცემთა ბაზა და ლიტერატურული წყაროების კატალოგი. Bibcode შემუშავდა NASA/IPAC Extragalactic Database-ს (NED) გარეგალაქტიკური ობიექტების SIMBAD-ში და მონაცემთა ბაზაში გამოყენებისათვის, მაგრამ დღეისათვის გამოიყენება უფრო ფართედ, მაგალითად, ADS-ში (ნასას ასტროფიზიკური საინფორმაციო სისტემა). კოდი შედგენა ზუსტად 19 სიმბოლოსგან და აქვს ფორმა

YYYYJJJJJVVVVMPPPPA ,
სადაც YYYY — 4 ციფრი გამოქვეყნების წელი, JJJJJ — ჟურნალის/მონოგრაფიის/კრებულის კოდი. ჟურნალის წყაროს შემთხვევაში, VVVV — ტომის ნომერი, M ნიშნავს ჟურნალის თავის ასობრივ ინდექსს (მაგალითად, L — Letters-ის სექციისათვის), PPPP — საწყისი ფურცლის ნომერი, A — პირველი ავტორის გვარის პირველი გვარი. წერტილები (.) გამოიყენება გამოუყენებელი მინდვრების შესავსებად, რათა თითოეული მინდვრის სიგრძე მუდამ ტოლი ყოფილიყო ზემოთ აღნიშნულის; წერტილები ემატება მარჯვნიდან კოდისთვის JJJJJ და მარცხნიდან ტომის და ფურცლის ნომრისათვის. ქვემოთ მოყვანილია კოდების მაგალითები:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Bibcode |        | წყარო |
| 1974AJ.....79..819H |   | Heintz, W. D. (1974). „Astrometric study of four visual binaries“. *The Astronomical Journal*. **79**: 819–825. Bibcode:1974AJ.....79..819H. doi:10.1086/111614. |
| 1924MNRAS..84..308E |   | Eddington, A. S. (1924). „On the relation between the masses and luminosities of the stars“. *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society*. **84**: 308–332. Bibcode:1924MNRAS..84..308E. |
| 1970ApJ...161L..77K |   | Kemp, J. C.; Swedlund, J. B.; Landstreet, J. D.; Angel, J. R. P. (1970). „Discovery of circularly polarized light from a white dwarf“. *The Astrophysical Journal Letters*. **161**: L77–L79. Bibcode:1970ApJ...161L..77K. doi:10.1086/180574. |

## სქოლიო
# ენციკლოპედია ბრიტანიკა

1913 წლის ბრიტანიკის რეკლამა სლოგანით ”როცა ორჭოფობ - ჩაიხედე”.
ბრიტანიკის 2005 წლის ელექტრონული დელუქს ვერსია მაკისთვის (CD-ROM)
**„ბრიტანიკა“** ,*„ბრიტანული ენციკლოპედია“* (ინგლ. Encyclopaedia Britannica [ɪnˌsaɪkləˈpiːdiə bɹɪˈtænɪkə]) — ერთ-ერთი უძველესი უნივერსალური ენციკლოპედია მსოფლიოში. პირველად გამოიცა 1768-1771 წლებში ედინბურგში, შოტლანდია (დიდი ბრიტანეთი), როგორც ხელოვნებისა და მეცნიერების ლექსიკონი, ახალი გეგმის მიხედვით. მას შემდეგ ბრიტანიკამ მნიშვნელოვანი ინგლისურენოვანი საერთო ენციკლოპედიის სახელი მოიხვეჭა და დღესაც ითვლება ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საცნობარო წიგნად ინგლისურ ენაზე. მას გამოსცემს ამავე სახელწოდების კერძო კორპორაცია.

გვიანი XVIII საუკუნიდან ადრეულ XX-მდე ბრიტანიკის სტატიები საყოველთაოდ ითვლებოდა, როგორც უპირველესი ავტორიტეტი ნებისმიერ საკითხზე და ხშირად მას წყაროდ იყენებდნენ ახალ კვლევასა თუ თეორიაში, რომელიც სამეცნიორო აუდიენციისთვის იყო განკუთვნილი. სწორედ ამ პერიოდში შეიძინა ბრიტანიკამ უდიდესი რეპუტაცია და უნიკალური პოზიცია დაიჭირა ინგლისურენოვან კულტურაში.

ენციკლოპედიის როლი მნიშვნელოვნად შეიცვალა ადრეული მე-20 საუკუნიდან, რაც აისახა ბრიტანიკის მე-11 გამოცემიდან და შემდგომ. ამ დროიდან ენციკლოპედია უფრო საერთო რეფერატი ხდება შედარებით უფრო ვრცელი აუდიენციისთვის, უფრო მოკლე, ადვილად აღსაქმელი სტატიებით. ისინი უკვე აღარ ასრულებენ პირველადი ავტორიტეტული წყაროს როლს რაიმე საკითხში; თანამედროვე პერიოდში ენციკლოპედია შეცვალა მრავალმა აკადემიურმა ჟურნალმა, სახელმძღვანელომ, სპეციალიზებულმა პუბლიკაციამ და ელექტრონულმა რესურსმა.

დღეს ბრიტანიკა ეტაპობრივად გადადის ელექტრონულ ვერსიებზე, რომელიც სიდი-რომებსა თუ ინტერნეტშია ხელმისაწვდომი. მას უწევს მუდმივად მზარდი ალტერნატიული წყაროების მძაფრ კონკურენციასთან ბრძოლა. მიუხედავად ამისა, ბრიტანიკის სტატიები საყოველთაოდ აღიარებულია, როგორც კორექტული, გადამოწმებული, დასაყრდნობი და გამართული და ის დღემდე სარგებლობს მაღალი რეპუტაციით.

## იხილეთ აგრეთვე

* დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია

## რესურსები ინტერნეტში

* ბრიტანიკის საიტი.
* უთანხმოება ბრიტანიკასა და ვიკიპედიას შორის (ინგ.)
# კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა

გამომცემლობის ლოგო.
**კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა** (ინგლ. Cambridge University Press) — კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობაა. 1534 წელს მსოფლიოს უძველესი საუნივერსიტეტო გამომცემლობა მეფე ჰენრი VIII-ის წერილობითი პატენტით დაარსდა. 2021 წლის აგვისტოში, დედოფალ ელისაბედ II-ის თანხმობით, კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა *კემბრიჯის შეფასებასთან* გაერთიანდა და ჩამოაყალიბა *კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა და შეფასება*. გამომცემლობა ინარჩუნებს დამოუკიდებელ სტატუსს უფრო დიდი ერთეულის ფარგლებში გაერთიანების მიუხედავად.

## სქოლიო
# აგრონომია

**აგრონომია** (ძვ. ბერძნ. ἀγρός — *მინდორი*, νόμος — *კანონი*; სიტყვასიტყვით — *მეცნიერება მემინდვრეობის კანონების შესახებ*) — სასოფლო-სამეურნეო წარმოების მეცნიერული საფუძველი, სოფლის მეურნეობის ყველა დარგის ცოდნის ერთობლიობა. სასოფლო-სამეურნეო წარმოების თეორიისა და პრაქტიკის განვითარების შედეგად აგრონომიას გამოეყო, სოფლის მეურნეობის ეკონომიკა და ორგანიზაცია, ზოოტექნიკა, მეცნიერება სასოფლო-სამეურნეო მანქანების შესახებ, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების გადამუშავების ტექნოლოგია და სხვა. აგრონომიის ცნებაში ამჟამად გულისხმობენ აგრონომიულ მეცნიერებათა კომპლექსსა და სასუფლო-სამეურნეო კულტურების მოყვანის პრაქტიკულ ხერხებს (ზოგადი მიწათმოქმედება, აგროქიმია, აგროფიზიკა, მემცენარეობა, სელექცია, მეთესლეობა, ფიტოპათოლოგია, სასოფლო-სამეურნეო ენტომოლოგია, სასოფლო-სამეურნეო მელიორაცია და სხვა). მეცნიერული აგრონომია ემყარება ზოგად ბიოლოგიას, გენეტიკას, ნიადაგმცოდნეობას, მცენარეთა ფიზიოლოგიას, ბიოქიმიას, მიკრობიოლოგიას, ბიოფიზიკას, სასოფლო-სამეურნეო მეტეოროლოგიას და სხვა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს. აგრონომია იყენებს ლაბორატორიულ და სავეგეტაციო მეთოდებს, საველე ცდას, აგრეთვე ნიადაგის, მცენარეულობის და ა. შ. საექსპედიციო გამოკვლევების შედეგებს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 71-73.
# ანთროპოლოგია

ფრანც ბოასი, თანამედროვე ანთროპოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, „ამერიკული ანთროპოლოგიის მამა“.
**ანთროპოლოგია** (ბერძ. anthrōpos ადამიანი, logos მოძღვრება) — მეცნიერება ადამიანის წარმოშობისა და ევოლუციის, ადამიანთა რასების შესახებ. იკვლევს ადამიანის ფიზიკური ტიპის ვარიაციებს დროსა და სივრცეში, ადამიანისა და მისი რასების წარმოშობის, ჩამოყალიბების და შემდგომი განვითარების შესწავლის მიზნით. პირველად ამ ტერმინის გამოყენებას არისტოტელეს უკავშირებენ, რომელიც მასში ადამიანის სულიერი კულტურის ბუნებას გულისხმობდა.

ანთროპოლოგია, როგორც დამოუკიდებელი მეცნიერება ჩამოყალიბდა XIX საუკუნის შუა პერიოდში. მისი დამოუკიდებელი დარგებია: ადამიანის მორფოლოგია, სწავლება ანთროპოგენეზის შესახებ, რასათმცოდნეობა. XX საუკუნის მეორე ნახევრიდან სწრაფად ვითარდება კომპლექსი დისციპლინებისა, რომელთაც აერთიანებენ საერთო სათაურით „ადამიანის ბიოლოგია“. იგი შეისწავლის ფიზიოლოგიურ, ბიოქიმიურ და გენეტიკურ ფაქტორებს, რომლებიც ზეგავლენას ახდენენ ადამიანის ორგანიზმის აგებულების ვარიაციებსა და განვითარებაზე.

უმნიშვნელოვანესი კვალი დატოვა ჰიპოკრატემ (ძვ.წ. 460-377). მან პირველმა გამოთქვა მოსაზრება კლიმატის გავლენის თაობაზე, როგორც ადამიანის, ასევე მისი სულიერი განვითარების წყობის ჩამოყალიბებაზე. ცალკეული ტომების ფიზიკური ტიპის თავისებურებას ბუნებრივ გარემოს უკავშირებდა. იგი თვლიდა, რომ სკვითები სტეპებს სახლობენ  ჩაფსკვნილი ხალხი შავი თმებით, ხოლო მაღალმთიან რეგიონში სახლობს მაღალი  და ძლიერი ხალხი. ჰიპოკრატე უნდა განვიხილოთ როგორც, ანთროპოგეოგრაფიის და ეკოლოგიის ფუძემდებელი. მას ეკუთვნის მოსაზრება, რომ ადამიანის ფიზიკური, ფიზიოლოგიური და პათოლოგიური მახასიათებლები გარემოსთანაა კავშირში.

კიდევ უფრო ადრე ცხოვრობდა ალქმეონე კროტონელი (ძვ.წ. 520) რომელიც იყო ანატომი და ფიზიოლოგი. ვარაუდობენ, რომ ალქმეონე იყო პირველი, რომელიც ცხედრის გაკვეთას აწარმოებდა. იგი ასწავლიდა, რომ ტვინი სულის საყრდენია. ანაქსაგორის (ძვ.წ.≈500) სამყარო მოწყობილია მარად არსებული მსგავსი ელემენტების შეხამებითა და მათი დაშლით. დემოკრიტე (ძვ.წ. ≈460) ატომისტური თეორიისა და შედარებითი ანატომიის ფუძემდებელი.

ატომისტური თეორიის გავრცელება და ადამიანის წარმოშობის საკითხები განხილულია რომაელი პოეტის ლუკრეციუს ტიტუს კარუს (ძვ.წ. I) პოემაში „საგანთა ბუნებისათვის“, რომელიც 6 წიგნისაგან შედგება. I და II წიგნში გამოთქმულია სამყაროს აგების ატომისტური თეორია, IV წიგნში-მოძღვრება ადამიანზე, გრძნობათ აღთქმაზე, როგორც ცოდნის წყაროზე, III წიგნი ეძღვნება-სულს, V -კოსმოგონიურ პრობლემებს, ადამიანის გვარის განვითარების ისტორიისა და ენის წარმოშობას, VI – რელიგიური წარმოშობის სამ ბუნებრივ მიზეზს.

# რესურსები ინტერნეტში

* (ქართული ენა) ფრანც ბოასი, ანთროპოლოგია თანამედროვე ეპოქაში - culturedialogue.com დაარქივებული 2015-09-13 საიტზე Wayback Machine.

## ლიტერატურა

* *ფილოსოფია – ტ. რეხვიაშვილი, ვ. ჭიაურელი – თბილისი, 2006 წ. გვ. 233*
* ანთროპოლოგია – მომავლის მეცნიერება?!, თბ. 2007 გამომც. უნივერსალი, რედ.ქ.ხუციშვილი
* რ. თოფჩიშვილი, ქ. ხუციშვილი, რ. გუჯეჯიანი, თეორიული ეთნოლოგია, თბ. 2010 გამომც. თსუ
# ბაქტერიოლოგია

**ბაქტერიოლოგია** (ბაქტერია და ბერძნ. λόγος ლოგოს „სიტყვა, მოძღვრება“), მეცნიერება ბაქტერიების შესახებ, მიკრობიოლოგიის ნაწილი. ბაქტერიოლოგიას ყოფენ რამდენიმე დამოუკიდებელ დარგად:

* *ზოგადი ბაქტერიოლოგია* შეისწავლის ბაქტერიების მორფოლოგიას, ფიზიოლოგიას, ბიოქიმიას, მათ ცვალებადობასა და მემკვიდრულობას, ევოლუციას, გავრცელებასა და სხვა;

* *სამედიცინო და ვეტერინარული ბაქტერიოლოგია* შეისწავლის სნეულებათა გამომწვევი ბაქტერიების ბიოლოგიას, მათი გამოყოფისა და კვლევის მეთოდებს, იმუნიტეტის მოვლენებს, შეიმუშავებს ადამიანისა და ცხოველების ინფექციურ დაავადებათა პროფილაქტიკასა და მკურნალობის სპეციალურ საშუალებებს;

* *სასოფლო-სამეურენეო ბაქტერიოლოგია* შეისწავლის ბაქტერიების როლს ნიადაგის სტრუქტურის ფორმირებაში, მის ნაყოფიერებაში, მცენარეთა კვებაში, სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამუშავებაში (დასილოსება, დამწნილება და სხვა);

* *ტექნიკური (სამრეწველო) ბაქტერიოლოგია* შეისწავლის ბაქტერიების მიერ სპირტების, ორგანული მჟავების, ფერმენტების, ამინომჟავების, ანტიბიოტიკების, ზრდის სტიმულატორებისა და სხვათა წარმოქმნის პროცესს.

## იხილეთ აგრეთვე

* ბაქტერიები
* მიკრობიოლოგია

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 243.
# ბიოფიზიკა

ფოტოსინთეტიკური რეაქციის ცენტრი
**ბიოფიზიკა** (ძვ. ბერძნ. βίος — „სიცოცხლე“, φύσις — „ბუნება“) — ცოცხალი სისტემების ფიზიკა, შეისწავლის ცოცხალ სისტემათა ფუნქციონირების ფიზიკურ პრინციპებს. ბიოფიზიკის ხასიათის გამოკვლევებს ვხვდებით ჯერ კიდევ XVII-XVIII საუკუნეებში ფრანგ მეცნიერ რ. დეკარტთან და იტალიელ სწავლულებთან ჯ. ბორელისა და ლ. გალვანთან. ბიოფიზიკის განვითარებისთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა გერმანელი მეცნიერების ჰ. ჰელმჰოლცის, ვ. ვუნდტის, რ. მეიერის, ე. დიუბუა-რეიმონის, დ. ბერნშტაინის და სხვათა შრომებს მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში, მძლავრი განვითარება კი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დაიწყო.

## ლიტერატურა

* „ენციკლოპედია საქართველო“, თბ. 1997, ტ. I, გვ. 438-439. *მ. ზაალიშვილი*
# ბიოტექნოლოგია

ინსულინის კრისტალები
**ბიოტექნოლოგია** — ცოცხალ არსებათა გამოყენებაა სასარგებლო პროდუქტების — სამედიცინო პრეპარატების, ვაქცინებისა და წამლების — დასამზადებლად. ის ხშირად მოიცავს მიკრობების — პაწაწინა, ერთუჯრედიანი არსებების, მაგალითად, ბაქტერიებისა და საფუვრის - გამოყენებას. მრავალი საუკუნეა, რაც პროდუქტის დასამზადებლად სწორედ მიკროფებს იყენებენ. მეპურეები საფურვის გამოყენებით პურსა და ლუდს, ხოლო ყველი ბაქტერიებისა და სოკოს გამოყენებით მზადდება.

თანამედროვე ბიოტექნოლოგიები მეტწილად გენურ ინჟინერიას იყენებენ — მეცნიერები მარტივ ცხოველთა და მცენარეთა უჯრედებს ცვლიან, რათა სასარგებლო თვისებები მიანიჭონ. ამისი მაგალითია ადამიანის ინსულინის წარმოება.

ინსულინი ნივთიერებაა, რომელიც სისხლში შაქრის დონეს არეგულირებს. დიაბეტით დაავადებული ადამიანისათვის ინსულინი მკურნალობის ნაწილს შეადგენს. ინსულინის დასამზადებლად მეცნიერები მცირე რაოდენობით იღებენ ადამიანის უჯრედებს და მისგან გენეტიკურ მასალას (დიენემი) გამოყოფენ, რომელიც ინსულინის დასამზადებელ ინსტრუქციებსაც შეიცავს. ისინი მრავალჯერ ამრავლებენ იმ გენებს, რომლებიც კონკრეტულად ინსულინის წარმოქმნაზე არიან პასუხისგებლები და სხვადასხვა მიკრობებში ნერგავენ, რომლებიც შემდეგ ინსულინს წარმოქმნიან.

გენური ინჟინერია შეიძლება მცენარეთა გასაუმჯობესებლადაც იქნას გამოყენებული. საკვებ მცენარეებს, მაგალითად — ხორბალსა და ბრინჯს, შეიძლება სხვა მცენარეებიდან აღებული გენეტიკური მასალები ჩავუნერგოთ, რათა დაავადებისადმი უფრო გამძლე გავხადოთ ან რთულ პირობებში გაზრდაში შევუწყოთ ხელი.

მედიცინაში ბიოტექნოლოგია კიდევ მრავალგვარად გამოიყენება. შესაძლოა მიკრობების გენეტიკური მოდიფიკაცია ახალი მედიკამენტებისა და ვაქცინების დასამზადებლად.

ამას გარდა შესაძლოა სხვა პროდუქეტბის — ფერმენტების დამზადებაც. ფერმენტები ბიოლოგიური ნივთიერებებია, რომლებიც ორგანიზმში მიმდინარე პროცესებს აჩქარებს. ისინი ბევრნაირად გამოიყენება მედიცინასა და მრეწველობაში.

## ლიტერატურა

* *ოქსფორდის დიდი საბავშვო ენციკლოპედია, ქართული გამოცემა შევსებული და განახლებული 2011 წელს, ISBN 978-99940-34-47-5*

## რესურსები ინტერნეტში

* ენციკლოპედია „ბრიტანიკა
* Treccani
# ქრონობიოლოგია

**ქრონობიოლოგია** (ბერძნ. χρόνος – „დრო“, βίος – „სიცოცხლე“, λόγος – „მოძღვრება“) არის ბიოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის ცოცხალ ორგანიზმებში მიმდინარე პერიოდულ მოვლენებს და მათ ადაპტაციას მზისა და მთვარის ციკლებთან დაკავშირებულ რიტმებთან. ამ მოვლენებს ბიოლოგიური რიტმები ეწოდება.

ქრონობიოლოგიური კვლევები მოიცავს ანატომიის, გენეტიკის, ფიზიოლოგიისა და ეთოლოგიის ასპექტებს სხვადასხვა დონეზე — მოლეკულურიდან პოპულაციურამდე.

## ისტორია

ბიოლოგიური რიტმების დაკვირვება ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში დაიწყო, თუმცა მეცნიერული საფუძვლები XVIII საუკუნეში ჩაიყარა. 1729 წელს ფრანგმა ასტრონომმა ჟან-ჟაკ დორტუ დე მერანმა აღმოაჩინა, რომ მიმოზას ფოთლები აგრძელებდნენ დღე-ღამურ ციკლს სრულ სიბნელეშიც, რაც მიუთითებდა იმაზე, რომ რიტმი არა მხოლოდ გარე გამღიზიანებელზე, არამედ შინაგან „საათზეც“ იყო დამოკიდებული.

2017 წელს ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში გადაეცათ ჯეფრი ჰოლს, მაიკლ როსბაშსა და მაიკლ იანგს ცირკადული რიტმის მაკონტროლებელი მოლეკულური მექანიზმების აღმოჩენისთვის.

## ბიოლოგიური რიტმების კლასიფიკაცია

ქრონობიოლოგია რიტმებს ყოფს მათი პერიოდულობის მიხედვით:

* ცირკადული რიტმები

ეს არის ყველაზე მეტად შესწავლილი რიტმი, რომლის ციკლი დაახლოებით 24 საათს შეადგენს. ის არეგულირებს:

ძილ-ღვიძილის ციკლს;

სხეულის ტემპერატურის მერყეობას;

ჰორმონალურ სეკრეციას (მაგ. კორტიზოლი, მელატონინი).

* ულტრადიანული რიტმები

რიტმები, რომელთა პერიოდი 24 საათზე ნაკლებია. მაგალითად:

სისხლის მიმოქცევა;

სუნთქვა;

ძილის ფაზების მონაცვლეობა (REM და NREM ძილი).

* ინფრადიანული რიტმები

რიტმები, რომელთა პერიოდი 24 საათზე მეტია. მაგალითად:

ცირკანუალური (წლიური) რიტმები — ფრინველთა მიგრაცია, ჰიბერნაცია;

მენსტრუალური ციკლი ადამიანებში.

## გამოყენებითი მნიშვნელობა

ქრონობიოლოგიას დიდი მნიშვნელობა აქვს თანამედროვე მედიცინაში:

* ქრონოთერაპია;

* ძილის დარღვევები;

* ფსიქიატრია.

## წყაროები და ლიტერატურა

* Dunlap, J. C., Loros, J. J., & DeCoursey, P. J. (2004). Chronobiology: Biological Timekeeping.

* Foster, R. G., & Kreitzman, L. (2004). Rhythms of Life: The Biological Clocks that Control the Daily Lives of Every Living Thing.
# დენდროლოგია

**დენდროლოგია** (ძვ. ბერძნ. δένδρον, დენდრონ — „ხე“ და ძვ. ბერძნ. -λογία, ლოგია — „მოძღვრება“) — მეცნიერება და სწავლება მერქნიანი მცენარეების შესახებ, მათ მორფოლოგიას, ფიზიოლოგიას, გეოგრაფიას და ა. შ. მკვეთრი ზღვარი მცენარეთა ტაქსონომიასა და დენდროლოგიას შორის არ იკვეთება. ამასთან, მერქნიან მცენარეებს მიეკუთვნებიან არა მხოლოდ მცენარეთა სხვადასხვა ოჯახები, არამედ ეს ოჯახები შეიძლება შედგებოდნენ როგორც მერქნიანი, ასევე არამერქნიანი წევრებისგან. ზოგიერთი ოჯახი მოიცავს ხე-მცენარეთა მხოლოდ რამდენიმე სახეობას. ეს მნიშვნელოვნად ზღუდავს დენდროლოგიური მიდგომის სარგებლიანობას. დენდროლოგია ყურადღებას ამახვილებს ეკონომიკურად სასარგებლო ხე-მცენარეებზე, მათ იდენტიფიკაციაზე, სამებაღეო და სამეტყევეო თვისებებზე.

## დენდროლოგია და ბოტანიკა

დენდროლოგიას ხშირად ბოტანიკასთან აიგივებენ, თუმცა ბოტანიკა შეისწავლის ძირითად მცენარეთა ყველა სახეობას, დენდროლოგია კი, მხოლოდ მერქნიან მცენარეებს. ამგვარად, დენდროლოგია არის ბოტანიკის ერთ-ერთი კარი, რომლის კვლევის საგანია მერქნიანი მცენარეები.

## ცნობილი დენდროლოგები

* ჰემფრი მარშალი, „ამერიკული დენდროლოგიის მამა“
* ალან მიტჩელი
* ლუდვიგ ბაისნერი

## დენდროლოგია საქართველოში

საქართველოში მერქნიან მცენარეთა მეცნიერულ შესწავლას საფუძველი XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში ჩაეყარა (ა. გამრეკელი, სოლომონ ქურდიანი). 1921 წელს ს. ქურდიანის თაოსნობით თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აგრონომიულ ფაკულტეტთან შეიქმნა სატყეო განყოფილება, სადაც პირველად იქნა შემოღებული დენდროლოგიის ქართულ ენაზე სწავლება, ხოლო 1922 წელს ქურდიანის ავტორობით გამოიცა დენდროლოგიის პირველი სახელმძღვანელო ქართულ ენაზე. სატყეო განყოფილების ბაზაზე დაარსდა სასოფლო-სამეურნეო და სატყეო-ტექნიკური ინსტიტუტები, სადაც დენდროლოგიის კათედრებს 1937 წლამდე განაგებდა ს. ქურდიანი (დახვრიტეს სტალინური რეპრესიების დროს).

დენდროლოგიის განვითარებას დიდად შეუწყო ხელი საქართველოში დენდროლოგიური პარკების გაშენებამ. 1930-იან წლებში ქურდიანმა თბილისში, ვ. ბარნოვის ქუჩაზე, საფუძველი ჩაუყარა დენდრარიუმს, სადაც მიმდინარეობდა კვლევითი მუშაობა მერქნიან მცენარეთა აკლიმატიზაციასა და სელექციაში. თბილისის სამთო-მეტყევეობის ინსტიტუტის თაოსნობით დენდროლოგიური პარკები გაშენდა ოჩამჩირის სატყეო-საცდელ სადგურში და თბილისის ზღვასთან. დენდროლოგიური კვლევა საქართველოში განსაკუთრებით ფართოდ გაიშალა თბილისის სატყეო ინსტიტუტის დაარსების (1945) შემდეგ.

## იხილეთ აგრეთვე

* დენდროქრონოლოგია
* დენდრომეტრია

## ლიტერატურა

* *სარაჯიშვილი დ., ლორია მ.*, ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. ?.

## რესურსები ინტერნეტში

* Dendrology information and other tree identification resources (ინგლისური)

## სქოლიო
# ჰერპეტოლოგია

**ჰერპეტოლოგია** — ზოოლოგიის ერთ-ერთი დარგი, რომელიც შეისწავლის ქვეწარმავალ ცხოველებს, მათ სისტემატიკას და ბიოლოგიას.

## ლიტერატურა

* Kraig Adler (1989) *Contributions to the History of Herpetology*, Society for the study of amphibians and reptiles.

## რესურსები ინტერნეტში

* Field Herpetology Guide დაარქივებული 2011-05-12 საიტზე Wayback Machine.
* American Society of Icthyologists and Herpetologists დაარქივებული 2021-08-06 საიტზე Wayback Machine.
* Herpetological Conservation and Biology
# ჰისტოლოგია

მიკროსკოპით უჯრედების შესწავლა
**ჰისტოლოგია** (ბერძ. Ιστολογία < ἱστός „ქსოვილი“ + λόγος „მეცნიერება“) — მეცნიერება მცენარეებისა და ცხოველების უჯრედებისა და ქსოვილების მიკროსკოპული აგებულების შესახებ. ხორციელდება ქსოვილის თხელი ფენის დათვალიერებით ოპტიკური ან ელექტრონული მიკროსკოპით. ჰისტოლოგია ბიოლოგიისა და მედიცინის არსებითი ნაწილია. ჰისტოპათოლოგია, პათოლოგიური ანატომიის მნიშვნელოვანი დარგია, რომლის როლი განსაკუთრებით დიდია სიმსივნის დიაგნოზტიკისას.

არჩევენ ზოგად ჰისტოლოგიას, რომელიც იკვლევს ქსოვილების განვითარების, აგებულებისა და ფუნქციონირების ზოგად პრინციპებს და კერძო ჰისტოლოგიას, რომელიც შეისწავლის მრავალუჯრედიანი ცხოველების ორგანოების შემადგენელი ქსოვილების თვისებებს.

## ლიტერატურა

* *გ. პაპიძე*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 672-673.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ჰისტოლოგია ჰისტოლოგიის პროტოკოლები დაარქივებული 2010-12-21 საიტზე Wayback Machine.
* ჰისტოვები დაარქივებული 2010-12-26 საიტზე Wayback Machine.
* ჰისტოლოგიის ლექსიკონი
* ლურჯი ჰისტოლოგია დაარქივებული 2010-12-01 საიტზე Wayback Machine.
# თერიოლოგია

**თერიოლოგია** (ბერძნ. therion — ნადირი და ...ლოგია) — ზოოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის ძუძუმწოვრებს. ამ ცხოველთა სისტემატიკას, ანატომიას, ბიოლოგიას და მათ მნიშვნელობას სახალხო მეურნეობაში. იგივეა რაც **მამალიოლოგია**, *მამალოგია* (გვიანდ. ლათ. mammalis — ძუძუმწოვრები და …ლოგია). დასავლეთში ტერმინ „მამალიოლოგია“ ფართოდ იხმარება, ყოფილ სსრკ-ში კი უფრო ხშირად *თერიოლოგიას* ხმარობდნენ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 658.

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 394.
* ბ. ყურაშვილი, „უხერხემლოთა ზოოლოგია“, გვ. 8, თბ., 1973