Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# თეისტური ევოლუცია

**თეისტური ევოლუცია** (ასევე ცნობილია როგორც **თეისტური ევოლუციონიზმი** ან **ევოლუციური კრეაციონიზმი**) — შეხედულება, რომელიც აერთიანებს ღმერთის არსებობის რწმენასა და ბიოლოგიური ევოლუციის სამეცნიერო თეორიას. მისი არსი იმაში მდგომარეობს, რომ სიცოცხლის ევოლუციური განვითარება ბუნებრივი მექანიზმების — მუტაციის, გენეტიკური ცვალდებადობისა და ბუნებრივი გადარჩევის მეშვეობით, არა მხოლოდ არ ეწინააღმდეგება ღვთის არსებობას, არამედ შეიძლება აღქმული იქნას, როგორც ღვთის შემოქმედებითი ნების გამოვლინება. თანამედროვე თეისტური ევოლუცია იღებს ზოგად მეცნიერულ კონსენსუსს დედამიწის ასაკის, სამყაროს ასაკის, დიდი აფეთქების, მზის სისტემის წარმოშობის, სიცოცხლის წარმოშობისა და ევოლუციის შესახებ.

თეისტური ევოლუცია წარმოადგენს შუალედურ პოზიციას კრეაციონიზმსა და მატერიალისტურ (ათეისტურ) ევოლუციონიზმს შორის. ეს მიდგომა წმინდა წერილებში შექმნის ამბის ალეგორიულ ინტერპრეტაციას ეფუძნება. ებრაელებისა და ქრისტიანების ნაწილმა, ჩარლზ დარვინის ევოლუციის თეორიის ჩამოყალიბებამდე ბევრად ადრე, ბიბლიური შექმნის ნარატივი იგავურ-ალეგორიულად მიიჩნია და არა ისტორიულ ფაქტად. ამის ორი მნიშვნელოვანი მაგალითია ფილონ ალექსანდრიელის (I საუკუნე) და ნეტარი ავგუსტინეს (IV საუკუნე) თეოლოგიური შრომები.

## ლიტერატურა

* Artigas, Mariano; Glick, Thomas F.; Martínez, Rafael A. (2006) *Negotiating Darwin: the Vatican confronts evolution, 1877–1902*. Baltimore:  Johns Hopkins University Press. ISBN 9780801883897.
* Bowler, Peter J. (1992). *The Eclipse of Darwinism: anti-Darwinian evolutionary theories in the decades around 1900*.  Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-4391-4.
* Bowler, Peter J. (2003). *Evolution:The History of an Idea*.  University of California Press. ISBN 978-0-520-23693-6.
* Brundell, Barry, "Catholic Church Politics and Evolution Theory, 1894-1902", *The British Journal for the History of Science*, Vol. 34, No. 1 (Mar., 2001), pp. 81–95, Cambridge University Press on behalf of The British Society for the History of Science
* Desmond, Adrian J.; Moore, James Richard (1991) *Darwin*.  Michael Joseph.
* Larson, Edward J. (2004). *Evolution: The Remarkable History of Scientific Theory*.  Modern Library. ISBN 978-0-679-64288-6.
* Numbers, Ronald L. (1993). *The Creationists: The Evolution of Scientific Creationism*.  University of California Press. ISBN 9780520083936.
* Numbers, Ronald (November 30, 2006). *The Creationists: From Scientific Creationism to Intelligent Design, Expanded Edition*.  Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02339-0.
* Rahner, Karl (1975). *Encyclopedia of Theology: A Concise Sacramentum Mundi*.  Continuum International Publishing Group. ISBN 978-0-8601-2006-3.

## სქოლიო
# ბიოლოგია

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

ბიოლოგია სწავლობს ცხოვრების ფომრებს *(საათის ისრის მიმართულებით მარცხნიდან ზემოთ)* *E. coli*, გვიმრა, გაზელი, გოლიათი ხოჭო

|  |  |
| --- | --- |
|  | პორტალი ბიოლოგია |

**ბიოლოგია** (ბერძ. βιολογία; βίος — სიცოცხლე + λόγος — სწავლება, მეცნიერება) — მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის ცოცხალ არსებათა აგებულებას, ფუნქციებს, გავრცელებას, წარმოშობას, განვითარებას, კავშირს ერთმანეთთან და არაცოცხალ ბუნებასთან. იგი მოიცავს სიცოცხლის შემსწავლელ მრავალ სხვა მეცნიერებას. ბიოლოგიის კვლევის მთავარი მეთოდებია: დაკვირვება, აღწერა, შედარება და ცდა. კვლევის შედეგები განიხილება ცოცხალ არსებათა ისტორიული ნათესაობისა და განვითარების თვალსაზრისით. ბიოლოგიის მიერ დადგენილ ფაქტებს და კანონზომიერებებს იყენებს მედიცინა, სოფლის მეურნეობა და სხვა დარგები.

## ეტიმოლოგია

ტერმინი „ბიოლოგია“ მიღებულია ბერძნული სიტყვებისაგან: βίος (bios) „სიცოცხლე“ და λόγος (logos) „მოძღვრება“. ეს ტერმინი პირველად 1802 წელს შემოიღეს ფრანგმა მეცნიერმა ჟ. ბ. ლამარკმა და გერმანელმა მეცნიერმა გ. რ. ტრევინარიუსმა.

## ბიოლოგიურ მეცნიერებათა სისტემა

### ბიოლოგიის დარგები

* ანატომია
* ბოტანიკა
* გენეტიკა
* ეკოლოგია
* ემბრიოლოგია
* ვირუსოლოგია
* ზოოლოგია
* მიკრობიოლოგია
* ფიზიოლოგია
* ციტოლოგია
* ჰისტოლოგია

### მეცნიერებათაშორისი დისციპლინები

ბიოგეოგრაფია — ბიოინჟინერია — ბიონიკა — ბიოკიბერნეტიკა — ბიოტექნოლოგია — ბიოფიზიკა — ასტრობიოლოგია

### დაკავშირებული მეცნიერებები

ანთროპოლოგია — ნიადაგმცოდნეობა

## ბიოლოგიის ისტორია

ბიოლოგიური ცოდნის საწყისებს ვხვდებით ძველი ცივილიზაციების მოაზროვნეთა და მკურნალთა თხზულებებში, მათ შორის: ჰიპოკრატესთან, არისტოტელესთან და სხვ. შუა საუკუნეებში ბიოლოგიის განვითარება შეფერხდა, თუმცა უკვე მე–16-17 საუკუნეების მკვლევარებმა დიდძალი მასალა დააგროვეს ორგანიზმების აგებულების შესახებ.

*იხ. სრული ტექსტი.*

## ბიოლოგიის საერთო ცნებები და ტერმინები

### კვლევის ობიექტები

ერთუჯრედიანი ორგანიზმი — ვირუსი — მიკროორგანიზმი — მცენარე — ცხოველი

### ძირითადი ცნებები

ბიოსფერო — ბუნებრივი შერჩევა — გარემო — გენი — დნმ — ევოლუცია — ეკოსისტემა — ორგანიზმი — რეპროდუქცია — სახეობა — სიცოცხლე — უჯრედი

## გამოჩენილი ბიოლოგები

არისტოტელე - კლოდ ბერნარი - ბიუფონი, ჟორჟ ლუი ლეკლერკ - რობერტ ბროუნი - გალენი - დარვინი, ჩარლზ - ვეზალიუსი - ვოლფი, კასპარ ფრიდრიხ - კიუვიე, ჟორჟ - ლამარკი, ჟან ბატისტ - ლევენჰუკი, ანტონი ვან - ლინეი, კარლ - ლორენცი, კონრად - მენდელი, გრეგორ - ილია მეჩნიკოვი - პავლოვი, ივან - პასტერი, ლუი - ფრიში, კარლ ფონ - ჰარვეი, უილიამ - ჰუმბოლდტი, ალექსანდერ ფონ

*იხ. სრული ნუსხა.*

## ბიოლოგიური დაწესებულებები

* ბიოლოგიის ინსტიტუტი
* ბიოლოგიური საზოგადოება
* ბიოლოგიურ მეცნიერებათა საერთაშორისო კავშირი

## გალერეა

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## იხილეთ აგრეთვე

* ნობელის პრემიის ლაურეატები

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ბიოლოგია“** ვიკისაწყობში.
* ახალგაზრდა ბიოლოგთა ასოციაცია დაარქივებული 2007-10-10 საიტზე Wayback Machine.
* საქართველოს წითელი წიგნი დაარქივებული 2003-02-12 საიტზე Wayback Machine.
# ძველი ბერძნული ენა

ძველი საბერძნეთის რუკა.
**ძველი ბერძნული ენა** (ძვ. ბერძნ. Ἀρχαία Ἑλληνική) — ბერძნული ენის განვითარების კონკრეტული ისტორიული საფეხურია, ვინაიდან მასზე ძველ საბერძნეთში არქაულ (ძვ. წ. IX-VI საუკუნეებში) და კლასიკურ (ძვ. წ. V-IV საუკუნეებში) ხანებში მეტყველებენ. ძველი საბერძნეთის ელინისტურ (კლასიკურისშემდგომ) ხანაში საერთო ბერძნულ ენად — კოინედ ჩამოყალიბდა.

## აგრეთვე იხილეთ

* ბერძნული დამწერლობა
* ბერძნული ენა

## ლიტერატურა

* *ა. ურუშაძე*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 338-339.
* Athenaze A series of textbooks on Ancient Greek published for school use
* Hansen, Hardy and Quinn, Gerald M. (1992) *Greek: An Intensive Course*
* Easterling, P & Handley, C. *Greek Scripts: An illustrated introduction*. London: Society for the Promotion of Hellenic Studies, 2001. ISBN 0-902984-17-9
# ტაქსისი

**ტაქსისი** — გამღიზიანებლისაკენ ან მისი საწინააღმდეგო მიმართულებით გადაადგილება. შესაბამისად ტაქსისი შეიძლება იყოს დადებითი და უარყოფითი. ტაქსისი ახასიათებს ერთუჯრედიან წყალმცენარეებს, ბაქტერიებს, ზოგიერთ სოკოს და უმარტივეს ცხოველურ ორგანიზმებს. მაგალითად:ერთუჯრედიანი ევგლენები თავს იყრიან აკვარიუმის განათებულ მხარეს ან ჟანგბადით მდიდარ ადგილას, ნახშირორჟანგის სიჭარბეს კი გაუბრბიან.
# ორგანიზმი

ორგანიზმები
**ორგანიზმი** — ცოცხალი არსება, ე.ი. სხეული, რომელსაც აქვს ყველა ძირითადი სასიცოცხლო თვისება. ორგანიზმს ახასიათებს ნივთიერებათა მიმოცვლა, ჰომეოსტაზი, გაღიზიანებადობა და აგზნებადობა, მოძრაობის სპეციფიკური ფორმები, გამრავლება, განვითარება, ზრდა, მემკვიდრულობა, ცვალებადობა, საარსებო პირობებისადმი ადაპტაციის უნარი. ორგანიზმების ნაწილს უჯრედული ორგანიზაციისათვის არ მიუღწევია (ე.წ. მონერები: ვირუსები და ფაგები); უჯრედული ორგანიზაციის მქონე ორგანიზმთაგან ზოგს ნამდვილი ბირთვი და ქრომოსომულ აპარატად ჩამოყალიბებული მემკვიდრული ნივთიერება არ აქვს (პროკარიოტები), ზოგს კი — აქვს (ევკარიოტები); ზოგი ევკარიოტი ერთუჯრედიანია, ზოგი კი მრავალუჯრედიანი. ზოგი ორგანიზმი გაერთიანებულია კოლონიად, რომლის წევრები ერთობლივ ურთიერთობაში არიან საარსებო გარემოსთან. იმ ცვლილებების ერთობლიობას, რომელთაც ორგანიზმი განიცდის ჩასახვიდან სიკვდილამდე, ონტოგენეზი ეწოდება.

ფილოსოფიური გაგებით, ორგანიზმი არის ცოცხალი არსება, რომელიც მოიცავს დამოუკიდებელი მატერიალური მთლიანობის ვრცელ სფეროს, რომელიც თავის სტრუქტურაში ექვემდებარება უწინარეს ყოვლისა ფიზიკურ-ქიმიურ კანონებს. გარდა ამისა, ორგანიზმი როგორც მრავალრიცხოვანი ორგანოების მთლიანობა წარმოადგენს განსაზღვრულ სასიცოცხლო ფორმას. ორგანიზმი დაკავშირებულია ორგანულ სამყაროსთან, რომელიც თავის მხრივ, ცოცხალი არსებების — ორგანიზმების ერთობლიობაა.

## იხილეთ აგრეთვე

* სიცოცხლე
* მიკროორგანიზმები

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ორგანიზმი“** ვიკისაწყობში.
* ორგანიზმი – ბიოლოგიური ენციკლოპედიური ლექსიკონი (რუსული)

## ლიტერატურა

* *ნათაძე ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 562.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# ჯონ ლინდლი

| ჯონ ლინდლი |
| --- |
| *ინგლ. John Lindley* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 5 თებერვალი, 1799(1799-02-05)  |
| დაბ. ადგილი | ოლდ-კეტონი |
| გარდ. თარიღი | 1 ნოემბერი, 1865(1865-11-01) (66 წლის) |
| გარდ. ადგილი | ტარნემ-გრინი |
| დასაფლავებულია | აქტონი |
| მოქალაქეობა |  დიდი ბრიტანეთის და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო |
| საქმიანობა | ბოტანიკოსი , პტერიდოლოგისტი, ბრიოლოგი, უნივერსიტეტის პროფესორი, მწერალი, მიკოლოგი, რედაქტორი , სამეცნიერო მხატვარ-ილუსტრატორი , ორქიდოლოგისტი, ბოტანიკური კოლექციონერი  და სამეცნიერო კოლექციონერი  |
| მუშაობის ადგილი | ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯი |
| ალმა-მატერი | ნორვიჩის სკოლა |
| მეუღლე | სარა ფრისტოუნი  |
| მამა | ჯორჯ ლინდლი  |
| დედა | მერი მური  |
| შვილ(ებ)ი | ნათანიელ ლინდლი , სარა ლინდლი , ბარბარა ლინდლი  და ჯორჯ ლინდლი  |
| ჯილდოები | სამეფო საზოგადოების წევრი, სამეფო მედალი, ლინეს საზოგადოების წევრი და ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრი |
| **ჯონ ლინდლი** ვიკისაწყობში |

**ჯონ ლინდლი** (ინგლ. John Lindley; დ. 5 თებერვალი, 1799, კატონი — გ. 1 ნოემბერი, 1865, ტარნემ-გრინი) — ინგლისელი ბოტანიკოსი. ახალგაზრობიდან სწავლობდა ბოტანიკას; 1829–1860 წლებში იყო ლონდონის უნივერსიტეტის ბოტანიკის პროფესორი. ამას გარდა, 40 წლის განმავლობაში მუშაობდა ლონდონის მებაღეობის საზოგადოების მდივნად. სამეცნიერო მოღვაწეობა დაიწყო ვარდების შესახებ მონოგრაფიის გამოქვეყნებით („Rosarum Monographia“, 1820), მომდევნო წელს დაიწყო „Collecta Botanica“-ის დაბეჭვდა (I–VIII). ლინდლის ეკუთვნის ნაშრომები: „Digitalium Monographia“ (ლონდონი, 1821), „Synopsis of the British Flora“ (1829), „An introduction to the natural system of Botany“ (1839, 3 გამოც.), „Natural System of Botany“ (ლონდონი, 1835) — ამ უკანასკნელში გადმოსცა მცენარეთა სამეფოს მისეული სისტემა. სხვა მრავალრიცხოვან ნაშრომთა შორის აღსანიშნავია: „First principles of Botany“; შემდგომში ეს ნაშრომი (1852 წელს გამოიცა მე-7 გამოცემა) გამოვიდა სათაურით: „Elements of Botany“, „The genera and species of orchidaceous plants“ (ლონდონი, 1830–1840), „The fossil Flora of Great-Britain“ (ლონდონი, 1831–1837), „Nixus plantarum“ (ლონდონი, 1833); „Flora medica“ (1838), „Sertum orchidaceum“ (1838), „The theory of horticulture“ (1840), „Pomologia Britannica“ (1841), „The vegetable kingdom“ (ლონდონი, 1846), „The flower garden“ (ლონდონი, 1851–1853) და სხვ. მის პატივსაცემად ვარდისებრთა ოჯახის ერთ-ერთ გვარს *Lindleya* უწოდეს.

## სქოლიო
# ბიოქიმია

**ბიოქიმია** სწავლობს, თუ რა ადგილი უკავია ქიმიურ პროცესებს ცოცხალ ორგანიზმში და მათი ქიმიური კომპონენტების სტრუქტურის ფუნქციონირებას. როგორიცაა: ცილები, ლიპიდები, ნუკლეინის მჟავა, ნახშირწყალი და სხვა ბიომოლეკულები

ბიომოლეკულების გრძელ რიგში. ბევრი მათგანი არის კომპლექტი და დიდი მოლეკულა (მათ პოლიმერებს უწოდებენ), რომლებიც წარმოდგენილია მსგავსი განმეორებადი ერთეულებით (მათ მონომერებს უწოდებენ). თითოეულ პოლიმერის კლასს გააჩნია განსხვავებული კომპონენტი მაგ: ცილა არის პოლიმერი, რომლის კომპონენტები წარმოდგენილია 20 ან მეტი ამინომჟავით

ვრცლად არის აღწერილი უჯრედის მეტაბოლიზმის და ენდოკრინული სისტემის ბიოქიმია. ბიოქიმიის სხვა ასპექტი მოიცავს გენეტიკიტ კოდს (დნმ, რნმ), ცილის უჯრედის მემბრანის ტრანსპორტს და სიგნალის გადაცემას.

## ნახშირწყალი

ნახშირწყალი შედგება მონომერებისგან რომლებსაც მონოსაქარიდი ეწოდება. ზოგიერთი მონოსაქარიდი შედის გლუკოზის (C6H12O6), ფრუქტოზის (C6H12O6) და დეოქსირიბოზის შემადგენლობაში. როცა ორი მონოსაქარიდი განიცდის დეჰიდრატაციის სინთეზს, ჰიდროქსილის ჯგუფის ორი მონოსაქარიდიდან წყდება ორი ატომი წყალბადი, ერთი ატომი ჟანგბადი და წარმოიქმნება წყალი.

## ლიპიდები

ლიპდები ჩვეულებრივ შედგენილია ერთი მოლეკულა გლიცეროლის სხვა მოლეკულასთან კომბინაციით. ტრიგლიცერიდში მთავარი მძიმე ლიპიდების ჯგუფია. აქ არის ერთი გლიცეროლის და სამი ცხიმოვანი მჟავის მოლეკულა. ამ შემთხვევაში ცხიმოვანი მჟავები განხილულია როგორც მონომერი. იგი შეიძლება იყოს ან გაჯერებული, ან გაუჯერებელი

ლიპიდები, განსაკუთრებით კი ფოსფოლიპიდები გამოიყენება სხვადასხვა ფარმაცევტულ პროდუქტში. როგორც გასახსნელად ასევე წამლის გადამტან კომპონენტად.

## ცილები

პროტეინები არის ძალიან დიდი მოლეკულები – მაკრო–ბიოპოლიმერი–რომლების იმ მონომერებისგან იქმნება, რომლებსაც ამინომჟავებს უწოდებენ.
არსებობს 20 სტანდარტული ამინომჟავა, თითოეული უკავშირდება კარბოქსილის, ამინო ჯგუფს და გვერდით ჯაჭვს (ცნობილია როგორ "R" ჯგუფი). "R" ჯგუფი გარდაქმნის თითოეულ ამინოჟავას განსხვავებულად, ახდენს გვერდით ჯაჭვზე მნიშვნელოვან ზეგავლენას და ცილას განსაზღვრულ (განსაკუთრეულ) სამგანზომილებიან კონფორმაციას ანიჭებს.

## ნუკლეინის მჟავა

ნუკლეინის მჟავის მოლეკულები ქმნის დნმს, იგი არის უაღრესად მნიშვნელოვანი ნივთიერება, რომელსაც ყოველი უჯრედული ორგანიზმი გენური ინფორმაციის საწყობად იყენებს. ყველაზე ცნობილი ნუკლეინის მჟავა არის დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა და რიბონუკლეინის მჟავა
მათ მონომერებს ნუკლეოტიდებს უწოდებენ. ყველაზე ცნობილი ნუცლეოტიდები არიან ადენინი, ციტოზინი, გუანინი, თიმინი და ურაცილი... ადენინი უკავშირდება თიმინს და ურაცილს, თიმინი კი უკავშირდება მხოლოდ ადენინს, ხოლო ციტოზინს და გუანინს მხოლოდ ერთმანეთთან დაკავშირება შეუძლიათ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 395-397.
# მორფოლოგია (ბიოლოგია)

ბიოლოგიაში **მორფოლოგია** არის მოძღვრება ორგანიზმთა ფორმის და აგებულების შესახებ ინდივიდუალური და ისტორიული განვითარების პროცესში. მისი ნაწილებია: ანატომია, ჰისტოლოგია, ციტოლოგია, ემბრიოლოგია, შედარებითი ანატომია.
# ემბრიოლოგია

**ემბრიოლოგია** — მეცნიერება ორგანიზმის ფორმირების პროცესის შესახებ ინდივიდუალური განვითარების პერიოდში.

**1** - მორულა, **2** - ბლასტულა
## ჩამოყალიბება

XVIII-XIX საუკუნეენბში, როდესაც ინტენსიურად შეისწავლებოდა ჩანასახის განვითარების სტადიები, ნატურალისტები ხმარობდნენ ტერმინს „ემბრიოლოგია“. ჩარლზ დარვინის შრომების გამოქვეყნების შემდეგ კი მეცნიერებმა დაიწყეს სხვადასხვა ორგანიზმების განვითარების შედარებითი შესწავლა და ასე წარმოიშვა შედარებითი ემბრიოლოგია. შემდგომში, დრიშისა და შპემანის ბრწყინვალე ექსპერიმენტების საფუძველზე, გამოიკვეთა ინდივიდუალური განვითარების მექანიზმების ანალიზის ახალი გზები და საშუალებები, რის შედეგად განვითარდა ექსპერიმენტული ემბრიოლოგია. პარალელურად ხდებოდა ემბრიონული და პოსტემბრიონული განვითარებისათვის დამახასიათებელი მოვლენების შესწავლა ბიოქიმიური, ციტოლოგიური, გენეტიკური, მოლეკულური და სხვა მეთოდების გამოყენებით, რამაც საბოლოოდ ცხადყო, რომ ყველა ეს მიმართულება ერთი საერთო ხის ტოტებს წარმოადგენს და მათი განცალკევება მართებული არ იქნებოდა. სწორედ მაშინ წარმოიშვა ცნება „განვითარების ბიოლოგია“, რომელმაც გააერთიანა ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი მიმართულება. განვითარების ბიოლოგიის დაბადების თარიღად ითვლება 1968 წლის აგვისტო, როდესაც ემბრიოლოგთა საერთაშორისო კონგრესზე საფრანგეთში, ქალაქ ორსეში ემბრიოლოგთა საერთაშორისო საზოგადოებას სახელი გადაარქვეს და უწოდეს განვითარების ბიოლოგთა საერთაშორისო საზოგადოება.

## განვითარების ისტორია

ემბრიოლოგიის განვითარების ისტორიის განხილვისას აუცილებელია აღინიშნოს კარლ ბერის შრომები. ბერმა პირველმა გაუსვა ხაზი იმ ფაქტს, რომ განვითარების პროცესში ცხოველთა მსხვილი ჯგუფისთვის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებები ჩანასახში ვლინდება უფრო ადრე, ვიდრე სპეციფიკური, ინდივიდუალური ნიშან-თვისებები (ჯერ ვლინდება ტიპის ნიშან-თვისებები, შემდეგ კლასის, რიგის და ა.შ). ამ კონცეპციას ხშირად ბერის კანონს უწოდებენ. ბერმა პირველმა მოგვცა წარმოდგენა ჩანასახოვან ფურცლებზე, თუმცა ჩანასახოვანი ფურცლებისა და აგრეთვე სასქესო უჯრედების ნამდვილი მნიშვნელობა გასაგები გახდა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც შვანმა და შლეიდენმა ჩამოაყალიბეს უჯრედული თეორიის საფუძვლები.
რუსი ემბრიოლოგის კოვალევსკის შრომებზე დაყრდნობით, ერნსტ ჰეკელმა ჩამოაყალიბა ზოგადი ბიოგენეტიკური კანონი, რომლის მიხედვით ონტოგენეზი ფილოგენეზის მოკლე განმეორებაა. დაბალორგანიზებული ცხოველებისთვის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებების გამოვლინებას მაღალორგანიზებული ცხოველების განვითარების დროს რეკაპიტულაციის მოვლენა უწოდეს (მაგ., კუდის, ლაყუჩოვანი ნაპრალების განვითარება ადამიანის ჩანასახში).

## თანამედროვე ეპოქაში

დღესდღეობით მიღებულია განვითარების გენეტიკური თეორია, რომელმაც ფაქტობრივად გააერთიანა პრეფორმიზმისა და ეპიგენეზის რაციონალური იდეები. ამ თეორიის თანახმად, ჩანასახში მზა სტრუქტურები არ არსებობს, მაგრამ თვით განვითარების პროცესი მეტნაკლებად ზუსტადაა პროგრამირებული. ჩანასახში პრეფორმირებულია არა სტრუქტურები, არამედ განვითარების პროგრამა გენეტიკური ინფორმაციის სახით.

## რესურსები ინტერნეტში

* ონლაინ კურსები ემბრიოლოგიაში დაარქივებული 2021-02-24 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
# მეტაბოლიზმი

ადენოზინტრიფოსფორმჟავას სტრუქტურა, ერთ-ერთი მთავარი ნივთიერება ენერგიის სინთეზში
**მეტაბოლიზმი** (ბერძ. μεταβολή — „გარდაქმნა, გადაქცევა“) — ქიმიური რეაქციები, რომელიც ხდება ცოცხალი არსების ორგანიზმში. ეს პროცესი ორგანიზმებს საშუალებას აძლევს გაიზარდნონ და გამრავლდნენ, თავიანთი სტრუქტურა შეინახონ და აღადგინონ, და უპასუხონ გარემოს ზემოქმედებებს. ჩვეულებრივ მეტაბოლიზმი იყოფა ორ ჯგუფად: კატაბოლიზმად და ანაბოლიზმად.

## რესურსები ინტერნეტში

* ნივთიერებათა ცვლა (რუსული)
* მეტაბოლიზმი დაარქივებული 2006-02-18 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
* მიკრობული მეტაბოლიზმი დაარქივებული 2013-05-24 საიტზე Wayback Machine.  (ინგლისური)
# ქცევა

**ქცევა** — გარემო სიტუაციაზე ორგანიზმის მიზანშეწონილ რეაქციათა სისტემა. ქცევის ანალიზისა განასხვავებენ ქცევის სუბიექტს (რომელსაც აქვს განსაზღვრული ორგანიზაცია), ქცევის ობიექტს (რომლისკენაც მიმართულია ქცევა), ქცევის გარკვეულ პროგრამასა და მისი შესრულების ეფექტურობის შეფასების მექანიზმს. ორგანიზაციის ტიპის მიხედვით ასხვავებენ ქცევის ბიოლოგიურ, ფსიქოლოგიურ და სოციალურ დონეებს.

ქცევის მეცნიერული შესწავლა XIX საუკუნეში დაიწყო. თავდაპირველად შესწავლის ობიექტი იყო ცხოველთა ქცევა, ძირითადად განიხილავდნენ ინდივიდისა და გარემოს ურთიერთზემოქმედების მექანიზმს. ამ მექანიზმს ხსნიდნენ კლასიკური რეფლექტორული თეორიის საფუძველზე. ასეთმა მიდგომამ შესაძლებელი გახადა ქცევის ფიზიოლოგიური საფუძვლებისა და მისი რეგულაციის პრინციპების დადგენა. ქცევის უფრო ფართო ბიოლოგიური შესწავლა დაკავშირებულია ეთოლოგიის და მასთან ახლო მდგომი დისციპლინების — ზოოფსიქოლოგიის და ქცევის გენეტიკის განვითარებასთან. ეთოლოგებმა არსებითად განიხილეს ქცევის ორი ძირითადი კომპონენტი — მემკვიდრეობით მიღებული შედარებით მყარი სტრუქტურები და მასზე დაფუძნებული ქცევის ფუნქციური სქემები (გამოცდილების ახალი სიტუაციის მიმართ ექსტრაპოლაციის უნარი).

ფსიქოლოგიაში ქცევა ერთ-ერთი ძირითადი კატეგორიაა. ბიჰევიორიზმმა კი ფსიქიკის შესწავლა ქცევის შესწავლაზე დაიყვანა. ფსიქოლოგიაში უმთავრესად განიხილავენ ქცევის აღმძვრელ წყაროს, მიზნისა და მოტივის პრობლემას. მათი თავისებურებების მიხედვით განსხვავებულად განიხილება ცხოველისა და ადამიანის ქცევა.

## იხილეთ აგრეთვე

* ბიჰევიორიზმი

## ლიტერატურა

* *ბაკურაძე ა., ქვარცხავა რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 579.
* *უზნაძე დ.,* ადამიანის ქცევის ფორმები, შრომები, ტ. 5 თბ., 1967;
* Миллер Дж., Галантер Е., Прибрам К., Планы и структура поведения, пер. с англ., М., 1965;
* Тинберген Н., Поведение животных, пер. с англ., М., 1969;
* Marler P. R. and Hamilton W. J., Mechanisms of animal behavior, N. Y., 1968;
* Tembrock G., Grundriss der Verhaltenswissenschaften, Jena, 1968.
# ეკოლოგია

**ეკოლოგია** (ბერძ. oikos — სახლი, გარემო, და logos — შეცნობა, სწავლა) — ბიოლოგიის ნაწილი, რომელიც ცოცხალ ორგანიზმებს შორის ურთიერთკავშირებს, აგრეთვე ცოცხალ ორგანიზმებსა და მათ საცხოვრებელ გარემოს ურთიერთდამოკიდებულებას შეისწავლის.

ტერმინი „ეკოლოგია“ ზოგჯერ ცნება გარემოს დაცვის აღსანიშნავადაც გამოიყენება, თუმცა ბოლო წლებში ამ ორი ტერმინის გამიჯვნის ტენდენცია შეიმჩნევა, სადაც „ეკოლოგია“ აღნიშნავს ბიოლოგიის დარგს, ხოლო „გარემოს დაცვა“ - ადამიანის საქმიანობის შედეგად მისი გარემოს დეგრადაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს.

არსებობს ტერმინ „ეკოლოგიის“ კიდევ რამდენიმე განმარტება:

მთა რუვენზორის ვეგეტაცია, უგანდა
* ეკოლოგია არის მეცნიერება, რომელიც მიმართულია ცოცხალ არსებათა განთავსების და განაწილების, მათ გარემომცველ სამყაროსთან ურთიერთობის და წონასწორობის პირობების შეცნობისაკენ.
* ეკოლოგია ბუნების ეკონომიკაა.
* ეკოლოგია გარემოს ორგანულ და არაორგანულ კომპონენტებთან ცოცხალი ბუნების ურთიერთობების შემსწავლელი მეცნიერებაა.
* ეკოლოგია არის მეცნიერება, რომელიც ცოცხალ ბუნებაში არსებულ რთულ ურთიერთკავშირებს სწავლობს.

## ეკოლოგიის დარგები

* ანთროპოეკოლოგია - ადამიანის ეკოლოგია
* გარემოს დაცვა - გამოყენებითი ეკოლოგია
* გეოეკოლოგია
* დინამიკური ეკოლოგია
* ზოგადი ეკოლოგია - ბიოეკოლოგია
* სოციალური ეკოლოგია

## ეკოლოგიის ცნებები და ტერმინები

ანთროპოგენური ფაქტორები - ბიომასა - ბიოტიკური ფაქტორები - ბიოტოპი - ბიოცენოზი - ეკოლოგიური ნიშა - ეკოლოგიური პირამიდა - ეკოსისტემა - კონსუმენტი - ოზონის შრე - პოპულაცია - პროდუცენტი - რედუცენტი - სათბურის ეფექტი

## ეკოლოგიური ორგანიზაციები

* გრინფისი
* ეკოლოგიური მოძრაობა
* მწვანეები

## იხილეთ აგრეთვე

* დედამიწის მეცნიერებები
* მდგრადი განვითარება
* ლანდშაფტების ეკოლოგია
* ბუნებრივი რესურსები

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ეკოლოგია ეკოლოგიური ეფექტიანობის ინდესქი 2020 დაარქივებული 2020-07-28 საიტზე Wayback Machine.  www.sustainability.ge
* Ecology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* The Nature Education Knowledge Project: Ecology
* Ecology Journals List of ecological scientific journals დაარქივებული 2017-04-29 საიტზე Wayback Machine.
* Ecology Dictionary - Explanation of Ecological Terms დაარქივებული 2008-08-03 საიტზე Wayback Machine.
* Basic Terms of Ecology დაარქივებული 2013-06-21 საიტზე Wayback Machine.
* Canadian Society for Ecology and Evolution
* Ecological Society of America
* Ecology Global Network
# ანტუან ჟიუსიე

| ანტუან ჟიუსიე |
| --- |
| *ფრანგ. Antoine-Laurent de Jussieu* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 12 აპრილი, 1748(1748-04-12)  |
| დაბ. ადგილი | ლიონი |
| გარდ. თარიღი | 17 სექტემბერი, 1836(1836-09-17) (88 წლის) |
| გარდ. ადგილი | პარიზი |
| დასაფლავებულია | მონპარნასის სასაფლაო |
| მოქალაქეობა | საფრანგეთი |
| საქმიანობა | ბოტანიკოსი , ექიმი, ბოტანიკური კოლექციონერი  და უნივერსიტეტის პროფესორი  |
| მუშაობის ადგილი | პარიზის ბოტანიკური ბაღი |
| ალმა-მატერი | პარიზის უნივერსიტეტი |
| განთქმული მოსწავლეები | Auguste Plée და Elisabeth Julienne Pommereul  |
| მამა | Christophe de Jussieu |
| შვილ(ებ)ი | Adrien-Henri de Jussieu |
| ნათესავ(ებ)ი | Christophe Alexis Adrien de Jussieu, Antoine de Jussieu, Bernard de Jussieu და Joseph de Jussieu |
| ჯილდოები | სამეფო საზოგადოების უცხოელი წევრი  |
| **ანტუან ჟიუსიე** ვიკისაწყობში |

**ანტუან ლორან დე ჟიუსიე** (ფრანგ. Antoine Laurent de Jussieu; დ. 12 აპრილი, 1748, ლიონი — გ. 17 სექტემბერი, 1836, პარიზი) — ფრანგი ბოტანიკოსი. პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1782). პარიზის ბოტანიკური ბაღის დირექტორი (1770–1826). პირველმა განავითარა მცენარეთა ბუნებრივი სისტემა (1789), რაც სისტემატიკის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ეტაპი აღმოჩნდა, რამაც ბოლო მოუღო ბოტანიკაში ხელოვნური სისტემის შექმნას; მცენარეები დაალაგა აღმავალი კიბის სახით — დაწყებული წყალმცენარეებითა და სოკოებით და დამთავრებული ყვავილოვნებით. ბოტანიკაში შემოიტანა ოჯახის ცნება. იცავდა სახეობათა უცვლელობის იდეას. მისი ცნობილი თხზულება „Genera plantarum, secundum ordines naturales disposita“ (1789) შეიცავს მცენარეთა სისტემატიკის აღწერის პრინციპებს, რომლებიც დღესაც დგას კლასიფიკაციის სათავეში.

## სქოლიო
# ლესბოსი

კ. ლესბოსის ადგილმდებარეობა
ლესბოსი
**ლესბოსი**, *მიტილენე* (Lesbos, Mytilene), კუნძული ეგეოსის ზღვაში, მცირე აზიის ნახევარკუნძულის მახლობლად. ეკუთვნის საბერძნეთს. 1636 კმ2. ნაპირები შეჭრილ-შემოჭრილია. რელიეფი უმთავრესად ბორცვიან-მთიანია (სიმაღლე 967 მ-მდე, მთა ოლიმპი). ლესბოსი აგებულია კირქვებით, ფიქლებით, მარმარილოთი და ლავით. გაბატონებულია ხმელთაშუა ზღვის მცენარეულობა, მთათა ზედა სარტყელში ფიჭვნარია.მთავარი ქალაქი და ნავსადგურია მიტილენე.

## იხილეთ აგრეთვე

* ლესბოსის ღვინო

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი
* სიახლეების საიტი
* ლესბოსის პრეფექტურა დაარქივებული 2007-04-08 საიტზე Wayback Machine.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 199.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ლესბოსი