Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# რიჩარდ ოუენი

| რიჩარდ ოუენი |
| --- |
| *ინგლ. Richard Owen* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 20 ივლისი, 1804(1804-07-20)  |
| დაბ. ადგილი | ლანკასტერი  |
| გარდ. თარიღი | 18 დეკემბერი, 1892(1892-12-18) (88 წლის) |
| გარდ. ადგილი | ლონდონი  |
| დასაფლავებულია | წმინდა ანდრიას ეკლესია, ლონდონი |
| მოქალაქეობა |  დიდი ბრიტანეთის და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო |
| საქმიანობა | კურატორი, ბიოლოგი , პალეონტოლოგი , ზოოლოგი , უნივერსიტეტის პროფესორი, ანატომი , პალეოათროპოლოგი, მწერალი , ფარმაცევტი , ბუნებისმეტყველი  და ქირურგი  |
| მუშაობის ადგილი | ჰანტერის მუზეუმი, ინგლისის სამეფო ქირურგიული კოლეჯი და ლონდონის ბუნებისმეტყველების მუზეუმი |
| ალმა-მატერი | ედინბურგის უნივერსიტეტი, ლანკასტერის სამეფო წიგნიერების სკოლა და ბარტსი და ლონდონის მედიცინისა და სტომატოლოგიის სკოლა |
| შვილ(ებ)ი | William Owen  |
| ჯილდოები | ორდენი ხელოვნებისა და მეცნიერების სფეროებში შეტანილი წვლილისათვის, სამეფო საზოგადოების წევრი, აბანოს ორდენის რაინდი-კომანდორი, სამეფო მედალი, კოპლის მედალი , კლარკის მედალი, ლინეს მედალი, ბეიკერის სახელობის ლექცია, კრუნის სახელობის პრემია, უოლასტონის მედალი , ორდენი „დამსახურებისათვის“ და ახალი ზელანდიის სამეფო საზოგადოების საპატიო წევრი  |
| **რიჩარდ ოუენი** ვიკისაწყობში |

**რიჩარდ ოუენი** (ინგლ. Richard Owen; დ. 20 ივლისი, 1804, ლანკასტერი — გ. 18 დეკემბერი, 1892, ლონდონი) — ინგლისელი ზოოლოგი, ანატომი და პალეონტოლოგი, ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1834). სამედიცინო განათლება მიიღო ედინბურგის უნივერსიტეტსა და წმინდა ბართლომეს ჰოსპიტალში (ლონდონი). 1827–1856 წლებში მუშაობდა სამეფო ქირურგიულ კოლეჯში (ლონდონი, პროფესორი 1836 წლიდან), 1856–1884 წლებში ხელმძღვანელობდა ბრიტანეთის მუზეუმის ბუნებისმეტყველების განყოფილებას.

ვრცელი კვლევები ეკუთვნის ხერხემლიანთა კბილების, ჩონჩხისა და ტვინის შედარებითი ანატომიის სფეროში. დაწერილი აქვს ნაშრომები ნამარხი ძუძუმწოვრების, ქვეწარმავლების, ამფიბიებისა და ფრინველების შესახებ; აგრეთვე მონოგრაფიები მოლუსკებზე (ნაუტილუსი), მხარფეხიანებზე, ორგვარადმსუნთქავ თევზებსა და პრიმატებზე. შექმნილი აქვს ნამარხი ცხოველების შესანიშნავი რეკონსტრუქციები. 1863 წელს პირველმა აღწერა არქეოპტერიქსი. შეისწავლიდა ორგანოების ანალოგიისა და ჰომოლოგიის პრობლემას, თუმცა ჰომოლოგიაში ვერ ხედავდა ცხოველთა საერთო წარმოშობის მტკიცებულებებს. ოუენის იდეალისტური შეხედულებები ყველაზე მკაფიოდ გამოიხატა მის წარმოდგენებში არქეტიპის შესახებ. იყო ჩარლზ დარვინის ევოლუციური იდეების აქტიური მოწინააღმდეგე. მინიჭებული ჰქონდა რაინდის წოდება (1884).

## სქოლიო
# ტომას ჰენრი ჰაქსლი

| ტომას ჰენრი ჰაქსლი |
| --- |
| *ინგლ. Thomas Henry Huxley* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 4 მაისი, 1825(1825-05-04)  |
| დაბ. ადგილი | Ealing  |
| გარდ. თარიღი | 29 ივნისი, 1895(1895-06-29) (70 წლის) |
| გარდ. ადგილი | ისტბორნი  |
| დასაფლავებულია | East Finchley Cemetery  |
| მოქალაქეობა |  დიდი ბრიტანეთის და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო |
| საქმიანობა | ბიოლოგი , ენათმეცნიერი, პალეონტოლოგი, მთარგმნელი, იქთიოლოგი, ზოოლოგი , carcinologist, ანატომი , ფოტოგრაფი, ფილოსოფოსი, ანთროპოლოგი, ფიზიოლოგი , ბუნებისმეტყველი , მწერალი  და ევოლუციური ბიოლოგი |
| მუშაობის ადგილი | ლონდონის საიმპერიო კოლეჯი |
| ალმა-მატერი | ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯი, Charing Cross Hospital , Charing Cross Hospital Medical School, Imperial College School of Medicine და Great Ealing School |
| მეუღლე | Henrietta Anne Heathorn Huxley  |
| მამა | George Huxley  |
| დედა | Rachel Withers  |
| შვილ(ებ)ი | ლეონარდ ჰაქსლი , Marian Huxley , Noel Huxley , Jessie Orianna Huxley , Rachel Huxley , Henrietta Huxley , Henry Huxley  და Ethel Gladys Huxley  |
| ჯილდოები | კოპლის მედალი , სამეფო მედალი, დარვინის მედალი , პოლარული ვარსკვლავის ორდენის რაინდი, კლარკის მედალი, ლინეს მედალი , ჰეიდენის მემორიალური გეოლოგიური პრემია, კრუნის სახელობის პრემია, ლინეს საზოგადოების წევრი , უოლასტონის მედალი  და ახალი ზელანდიის სამეფო საზოგადოების საპატიო წევრი  |
| გაშლა
გავლენა მოახდინეს
* :::ჩარლზ დარვინი
 |
| ხელმოწერა |  |
| **ტომას ჰენრი ჰაქსლი** ვიკისაწყობში |

**ტომას ჰენრი ჰაქსლი** (ინგლ. Thomas Henry Huxley; დ. 4 მაისი, 1825, ილინგი, ლონდონის მახლობლად — გ. 29 ივნისი, 1895, ისტბორნი, სასექსი) — ინგლისელი ბუნებისმეტყველი, ჩარლზ დარვინის მეგობარი და მისი მოძღვრების პოპულარიზატორი.

1846–1850 წლებში მონაწილეობდა ექსპედიციაში ავსტრალიის აღმოსავლეთ სანაპიროსა და ახალ გვინეაზე; 1854-1895 წლებში იყო სამეფო სამთო სკოლის პროფესორი. 1871–1880 წლებში ლონდონის სამეფო საზოგადოების მდივანი. 1883–1885 წლებში — პრეზიდენტი. მისი გამოკვლევები ეხება პალეონტოლოგიის, ანთროპოლოგიის, ევოლუციური თეორიის, ზოოლოგიისა და შედარებითი ანატომიის საკითხებს. დაამტკიცა ნათესაური კავშირი მედუზებსა და პოლიპებს შორის (1849), განავითარა და დაამტკიცა დებულება ხერხემლიანი ცხოველების ქალას ერთიანი აგებულების შესახებ, დაამტკიცა ფრინველების წარმოშობა ქვეწარმვლებისაგან. ჰაქსლი ავითარებდა არასწორ შეხედულებას იმის შესახებ, რომ ორგანული სამყაროს ჯგუფების უმეტესობა არ განიცდის პროგრესს, მაგრამ ჩარლზ დარვინის წიგნის („სახეობათა წარმოშობა“, 1859) გამოსვლის შემდეგ, დამაჯერებლად ასაბუთებდა, რომ ადამიანი ცხოველური წარმოშობისაა. იგი მტკიცედ იცავდა დარვინიზმს კლერიკალების თავდასხმებისაგან.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 609.

## სქოლიო
# ჯულიან ჰაქსლი

| ჯულიან ჰაქსლი |
| --- |
| *ინგლ. Julian Huxley* |
|  |
| დაბ. თარიღი | 22 ივნისი, 1887(1887-06-22)  |
| დაბ. ადგილი | ლონდონი  |
| გარდ. თარიღი | 14 თებერვალი, 1975(1975-02-14) (87 წლის) |
| გარდ. ადგილი | ლონდონი  |
| დასაფლავებულია | გოლდერს-გრინი |
| მოქალაქეობა |  გაერთიანებული სამეფო   დიდი ბრიტანეთის და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო |
| საქმიანობა | ევოლუციური ბიოლოგი , ეთოლოგი, მწერალი , პროფესორი, ფილოსოფოსი, ფიზიოლოგი, ბიოლოგი , კინორეჟისორი, ბოტანიკური კოლექციონერი  და ზოოლოგი  |
| მუშაობის ადგილი | რაისის უნივერსიტეტი და ლონდონის სამეფო კოლეჯი |
| ალმა-მატერი | ბალიოლის კოლეჯი  და იტონის კოლეჯი  |
| მეუღლე | Juliette Huxley  |
| მამა | ლეონარდ ჰაქსლი  |
| დედა | Julia Huxley  |
| შვილ(ებ)ი | ენტონი ჰაქსლი  და Francis Huxley  |
| ჯილდოები | სამეფო საზოგადოების წევრი, წლის ჰუმანისტი, კალინგის პრემია , დარვინის მედალი , დარვინ-უოლესის მედალი , ფრინკის მედალი, გოდმან-სელივანის მედალი, ენისფილდ-ვულფის წიგნის პრემია, ალბერტ ლასკერის პრემია ფუნდამენტური სამეცნიერო კვლევებისათვის, რაინდი-ბაკალავრი და Newdigate Prize |
| **ჯულიან ჰაქსლი** ვიკისაწყობში |

**ჯულიან სორელ ჰაქსლი** (დ. 22 ივნისი, 1887, ლონდონი — გ. 14 თებერვალი, 1975) — ინგლისელი ბიოლოგი, ფილოსოფოსი, ევოლუციის თანამედროვე სინთეზური თეორიის ერთ-ერთი შემქმნელი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1938). დაამთავრა ოქსფორდის უნივერსიტეტი (1909). სამეფო კოლეჯის (ლონდონი) ზოოლოგიის პროფესორი (1925-1935). მისი ძირითადი შრომები ეხება ევოლუციის, ექსპორტული ემბრიოლოგიის, ეთიკის ზოგად საკითხებს. 1946-1948 წლებში იყო იუნესკოს პირველი გენერალური დირექტორი.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 609.

## სქოლიო

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ჯულიან ჰაქსლი
# არქეები

| არქეები |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| დომენი:  |
არქეები |

 |
| ლათინური სახელი |
| Archaea (Woese, Kandler & Wheelis, 1990) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 935939 |
| NCBI   | 2157 |
| EOL   | 7920 |

 |

 |

**არქეები** (ლათ. Archaea; ძვ. ბერძნ. ἀρχαῖος — ძველისძველი, ძველი) — ბირთვისა და მემბრანული ორგანელების არმქონე ერთუჯრედიანი მიკროორგანიზმების დომენი კლასიფიკაციის სამდომენიანი სისტემის მიხედვით. ადრე არქეებს აერთიანებდნენ ერთიან ჯგუფში ბაქტერიებთან და მათ არქიბაქტერიები ეწოდებოდათ, თუმცა ამჟამად ასეთი კლასიფიკაცია მოძველებულად მიიჩნევა: დადგენილია, რომ არქეებს აქვთ დამოუკიდებელი ევოლუციური ისტორია და ხასიათდებიან მრავალი ბიოქიმიური თავისებურებებით, რომლებიც განასხვავებენ მათ სიცოცხლის სხვა ფორმებისაგან. დღეისათვის არქეები იყოფა 5 ტიპად. ამ ჯგუფებიდან ყველაზე მეტად შესწავლილია კრენარქეოტები და ევრიარქეოტები.

არქეები და ბაქტერიები ზომითა და უჯრედების ფორმით ჰგვანან ერთმანეთს, თუმცა ზოგიერთ არქეებს აქვთ მეტად უჩვეული ფორმა, მაგალითად, აღსანიშნავია Haloquadratum walsbyi-ის ბრტყელი და კვადრატული უჯრედები. მათი ზოგიერთი გენი და მეტაბოლიტური გზები აახლოვებს მათ ეუკარიოტებთან. არქეების სხვა ბიოქიმიური ასპექტები უნიკალურია. არქეების დიდი ნაწილი ქემოავტოტროფებია. ისინი ეუკარიოტებზე უფრო მეტ ენერგიის წყაროს იყენებენ.

მარილგამძლე არქეები — ჰალოარქეები ენერგიის წყაროს სახით იყენებენ მზის შუქს, არქეების სხვა სახეობები ფოკუსირებენ ნახშირბადს. არქეები უსქესოდ მრავლდებიან. ბაქტერიებისა და ევკარიოტებისაგან განსხვავებით არქეების არცერთი ცნობილი სახეობა არ აყალიბებს სპორას. თავდაპირველად არქეებს ექსტრემოფილებად მიიჩნევდნენ, თუმცა შემდეგ ისინი აღმოაჩინეს ნიადაგში, ოკეანეში, ჭაობში, ადამიანის სწორ ნაწლავში. არქეები განსაკუთრებით ბევრია ოკეანეში, და შესაძლოა, პლანქტონური არქეები წარმოადგენენ ამჟამად მცხოვრებ ორგანიზმთა ყველაზე მრავალრიცხოვან ჯგუფს.

ჩვენ დროში არქეები როლს თამაშობენ ნახშირბადისა და აზოტის წრებრუნვაში. არქეების არცერთი ცნობილი წარმომადგენელი არ არის პარაზიტი თუ პათოგენური ორგანიზმი, თუმცა ხშირად არიან მუტუალისტები და კომენსალები. მათი ზოგიერთი წარმომადგენელი წარმოადგენს მეთანოგენებს და ბინადრობენ ადამიანისა და ცხოველების კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში, სადაც მეტად მრავალრიცხოვანნი არიან და ეხმარებიან საჭმლის მონელებას.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„არქეები“** ვიკისაწყობში.
* არქეები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# ევკარიოტები

| ევკარიოტები |
| --- |
|  ენდომემბრანული სისტემის დიაგრამა |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| დომენი:  |
ევკარიოტები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Eukaryota |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 2759 |
| EOL   | 2908256 |
| FW   | 306691 |

 |

 |

**ევკარიოტებს**, ანუ **ბირთვიან უჯრედებს** (ინგ. Eukaryote. გავრცელებულია, თუმცა მცდარია დასახელება *ეუკარიოტი*) გააჩნიათ პლაზმური მემბრანა, ბირთვი, ბირთვაკი, ენდოპლაზმური ბადე, რიბოსომა, მიტოქონდრია, გოლჯის აპარატი, ლიზოსომა, ცენტრიოლები. ევკაროტული უჯრედებია: ერითროციტები, სპიროგირა (წყალმცენარე), ამება, საფუარა სოკო, ქალამანა, ტრიპანოსიმები, ქლამიდომონადა და სხვა. ევკარიოტებში პროკარიოტებისაგან განსხვავებით დნმ არის მოთავსებული ბირთვში.

ევკარიოტები, საერთო სახელწოდება ორგანიზმებისა, რომელთაც აქვთ მორფოლოგიურად გაფორმებული ბირთვი. ევკარიოტების პროტოპლაზმა მორფოლოგიურად და ფუნქციურად დიფერენცირებულია ციტოპლაზმად და კარიოპლაზმად, რომელიც საკუთარი გარსით (კარიოლემით) არის გარემოცული და ქმნის ბირთვს. ბირთვში თავმოყრილია თითქმის მთელი მემკვიდრული ნივთიერება (დნმ). ევკარიოტებს განეკუთვნება ყველა უჯრედოვანი ორგანიზმი (ერთუჯრედიანი და მრავალუჯრედიანი მცენარე და ცხოველი) ე. წ. პროკარიოტების (ბაქტერიებისა და ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეების) გარდა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 33.

## რესურსები ინტერნეტში

* უჯრედი, ეუკარიოტი
# პროტისტები

| პროტისტები |
| --- |
|  პროტისტები |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
პროტისტები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
protiste |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 71298 |

 |

 |

**პროტისტები** (ძვ. ბერძნ. πρώτιστος „ყველაზე პირველი, უპირველესი“) — პარაფილეტური ჯგუფი, რომელსაც მიაკუთვნებენ ყველა ეუკარიოტულ ორგანიზმს, რომლებიც არ შედიან ცხოველებში, მცენარეებსა და სოკოებში. სახელი უწოდა ერნესტ ჰეკელმა 1866 წელს, თუმცა თანამედროვე გაგებით 1969 წელს ის გამოიყენა რობერტ უიტეკერმა, „ხუთი სამეფოს სისტემის“ ავტორმა. ტრადიციულად პროტისტებს ყოფენ ქვეჯგუფებად: უმარტივესები (*Protozoa*), წყალმცენარეები (*Algae*) და სოკოსებრი ორგანიზმები. ყველა ეს ჯგუფი ფლობს პოლიფილურ ბუნებას და არ გამოიყენება ტაქსონად.

## რესურსები ინტერნეტში

* სიცოცხლის ხე: ეუკარიოტები დაარქივებული 2012-01-29 საიტზე Wayback Machine.
* A java applet for exploring the new higher level classification of eukaryotes
* Plankton Chronicles — პროტისტები — უჯრედები ზღვაში — ვიდეო დაარქივებული 2011-09-07 საიტზე Wayback Machine.
# ნუკლეინის მჟავა

შვეიცარიელი მეცნიერი ფრიდრიხ მიშერი, რომელმაც 1869 წელს აღმოაჩინა ნუკლეინის მჟავები (დნმ). მოგვიანებით მან წამოჭრა იდეა იმისა, რომ შესაძლოა, ეს მჟავები მემკვიდრეობითობაში ასრულებდნენ როლს.
**ნუკლეინის მჟავები** — ბიოპოლიმერები, ანუ მცირე ზომის ბიომოლეკულები, რომლებიც აუცილებელია ჩვენთვის ცნობილი სიცოცხლის ფორმებისთვის. ისინი შედგება ნუკლეოტიდებისგან, რომლებიც სამი კომპონენტისგან შემდგარ მონომერებს წარმოადგენენ. ეს კომპონენტებია: 5-ნახშირბადიანი შაქარი, ფოსფატის ჯგუფი და აზოტოვანი ფუძე. თუკი შაქარი შედგენილი რიბოზაა, მაშინ პოლიმერი რნმ-ია (რიბონუკლეინის მჟავა); თუკი შაქარი რიბოზადანაა მიღებული დეზოქსირიბოზას სახით, პოლიმერი არის დნმ (დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა).

## რესურსები ინტერნეტში

* Interview with Aaron Klug, Nobel Laureate for structural elucidation of biologically important nucleic-acid protein complexes provided by the Vega Science Trust.
* *Nucleic Acids Research* journal
* Nucleic Acids Book (free online book on the chemistry and biology of nucleic acids)

## შენიშვნები

## სქოლიო
# პროკარიოტები

| პროკარიოტები |
| --- |
|   |
| **კლასიფიკაცია მითითებული არ არის!** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| (რანგის გარეშე):  |
პროკარიოტები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
prokariota |
| დომენები |
|

ბაქტერიები არქეები |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 325028 |

 |

 |

**პროკარიოტები**, **პროტოკარიოტები** (ლათ. Procaryota; ძვ. ბერძნ. προ „წინ“ და κάρυον „ბირთვი“) — საერთო სახელწოდება ერთუჯრედიანი ორგანიზმებისა, რომელთაც არა აქვთ ნამდვილი ბირთვი და ქრომოსომებად ჩამოყალიბებული მემკვიდრული აპარატი. მემკვიდრული ინფორმაციის გადაცემისა და რეალიზაციის მატერიალური სუბსტრატი პროკარიოტებშიც დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავაა (დნმ), ოღონდ ქრომოსომებად არ არის ორგანიზებული და უჯრედის ცენტრში რგოლისებრ სტრუქტურას ქმნის, რომელსაც საკუთარი მემბრანა არ აქვს და ნუკლეოიდს უწოდებენ. პროკარიოტებს არც მიტოქონდრიები აქვთ, არც რთული შოლტები და სხვა. თანამედროვე კლასიფიკაციით პროკარიოტები განიხილება საუფლოს ან ქვესაუფლოს რანგის ჯგუფად, რომელიც მოიცავს ბაქტერიებს და არქეებს.

პროკარიოტები უძველესი ცოცხალი არსებებია, რომლებიც სამი მილიარდი წელია დედამიწაზე ბინადრობენ. მცირე ზომის გამო მათი შესწავლა მხოლოდ მიკროსკოპით არის შესაძლებელი. ევკარიოტებისაგან განსხვავებით პროკარიოტების უჯრედებში არ არის მთელი რიგი ორგანოიდები: მიტოქონდრიები, ენდოპლაზმური ბადე, გოლჯის აპარატი და ა.შ.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
პროკარიოტები

## სქოლიო
# უმარტივესები

**უმარტივესები** (ლათ. Protozoa) — ერთუჯრედიანი ცხოველების ტიპი ევკარიოტების ჯგუფისა. მრავალუჯრედიანი ორგანიზმების უჯრედებისაგან განსხვავებითმათ მაღალორგანიზებული უჯრედი აქვთ. ახასიათებთ ყველა სასიცოცხლო ფუნქცია:ნივთიერებათა ცვლა,გაღიზიანებადობა,მოძრაობა, გამრავლება. აქვთ ტიპური უჯრედული ულტრასტრუქტურა და საერთო დანიშნულების ორგანოიდების კომპლექსი:მიტოქონდრიები, ენდოპლაზმური ბადე, გოლჯის აპარატის ელემენტები, რიბოსომები, ლიზოსომები. ბირთვი შემოფარგლულიატიპური ორმემბრანიანი ფოროვანი გარსით, შეიცავს კარიოპლაზმას, ქრომოსომებსა და ნუკლეოლებს.
უმარტივესები მოიცავს 25—30 ათასამდე სახეობას (მათი რაოდენობა ყოველწლიურად იზრდება ახალი აღმოჩენების შედეგად). უმარტივესები მიკროსკოპული ორგანიზმებია. მათი ზომა მერყეობს 2 მკმ-იდან 1 სმ-მდე. მორფოლოგიურ-ფიზიოლოგიურად განსხვავებული არიან, მაგ., ამება შედარებით მარტივი აგებულებისაა (დიფერენცირებული არ აქვს მოძრაობის, საკვების მოსაპოვებელი და სხვა ორგანოიდები). ინფუზორიებს რთული ორგანიზაცია (ზედაპირული პელიკულური სტრუქტურა, საყრდენი და კუმშვადი ფიბრილები, სამოძრაო ორგანოიდები—წამწამები და სხვა) ახასიათებთ. უმარტივესების ევოლუციისათვის დამახასიათებელია ორგანოიდების პოლიმერიზაცია, პოლიპლოიდიის მაღალი დონე, ბირთვის დიფერენცირება გენერაციულად და ვეგეტატიურად (ინფუზორიებში მათ ეწოდებათ მაკრონუკლეუსი და მიკრონუკლეუსი). უმარტივესების უმრავლესობისათვის დამახასიათებელია უსქესო და სქესობრივი გამრავლების კანონზომიერი ცვლა.

უმარტივესები ბუნებაში ფართოდ არიან გავრცელებული, მნიშვნელოვანი ადგილი უკავიათ ბიოცენოზისა და მთლიანად ბიოსფეროს კვების ჯაჭვში. მრავალი მათგანი (შოლტოსნები, რადიოლარიები, ინფუზორიები) ზღვისა და მტკნარი წყლის ბენთოსისა და პლანქტონის შემადგენლობაში შედის და ზოოპლანქტონისა (კიბოსნაირნი, ნიჩაბფეხიანები) და თევზის ლიფსიტების საკვებია (განსაკუთრებით ინფუზორიები). წყალსაცავებში უმარტივესები ხშირად იკვებებიან ბაქტერიებით და მიკროორგანიზმებით, რის გამოც მათ სანიტარული მნიშვნელობა აქვთ. ზოგიერთი უმარტივესები შეგუებულია ნიადაგში ცხოვრებას.

უმარტივესების დიდი ნაწილი პარაზიტებია. სპოროვნები და კნიდოსპოროდიები კი მთლიანად პარაზიტულ ფორმებს შეიცავენ. მათი მასპინძლები არიან ადამიანი, სხვადასხვა სახეობის ცხოველები. ადამიანის დაავადებებიდან, რომელთაც ისინი იწვევენ, მნიშვნელოვანია მალარია, ლეიშმანიოზი, ლამბლიოზი, ამებიაზი და სხვა; მსხვილი რქოსანი საქონლის დაავადებებიდან — პიროპლაზმოზი, თეილერიოზი, ტრიპასომოზი. მნიშვნელოვანია ფრინველების პარაზიტული უმარტივესებით (კოქციდიები) გამოწვეული ზარალი. ხშირად თევზის მეურნეობაში თევზის მასობრივი დაღუპვის მიზეზია პარაზიტული უმარტივესები (იქთიოფთირიუსი). მიქსოსპორიდიები ძირითადად თევზის პარაზიტებია, მიკროსპორიდიები — ფუტკრის, თუთის აბრეშუმხვევიასი და სხვა.

ზღვის უმარტივესებს — რადიოლარიებსა და ფორამინიფერებს — დიდი მნიშვნელობა აქვთ დანალექი ქანების ფორმირებისათვის. სხვადასხვა გეოლოგიურ პერიოდში ზღვისა და მდინარეების ფსკერზე კირქვები და ცარცული ნალექი მთლიანად ან ნაწილობრივ წარმოქმნილია ნამარხი უმარტივესების ჩონჩხებისაგან. უმარტივესების ზოგი სახეობა (ამება, ინფუზორია) გამოიყენება ლაბორატორიულპრაქტიკაში ციტოლოგიის, გენეტიკური და ბიოფიზიკური პრობლემების შესასწავლად.

## ლიტერატურა

* *გოგებაშვილი ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 141.
# შტამი

H1N1-ის შტამი, პანდემიის კვლევის პრიორიტეტული სამიზნე.
**შტამი** (გერმ. Stamm, სიტყვასიტყვით — „ფუძე“; „ოჯახი“, „ტომი“) — განსაზღვრული წყაროდან გამოყოფილი ან მუტაციის გზით მიღებული მიკროორგანიზმის სუფთა კულტურა. ერთი და იგივე მიკროორგანიზმის შტამების განსხვავება შესაძლებელია რიგი თვისებების მიხედვით (ანტიბიოტიკების მიმართ მგრძნობელობა, ვირულენტობა, ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების სინთეზირების შესაძლებლობა და სხვ.). მრეწველობაში ცილების (მ.შ. ფერმენტების), ანტიბიოტიკების, ვიტამინების, ორგანული მჟავებისა და სხვა ნივთიერებათა მიკრობიოლოგიური სინთეზისათვის გამოყენებული მიკროორგანიზმების შტამები მნიშვნელოვნად პროდუქტიულია ველურზე, რამდენადაც მათი შექმნის დროს ხორციელდება საჭირო თვისებების მქონე უჯრედთა გრძელი და მკაცრი გადარჩევა.

## სქოლიო
# კონსერვაციული ბიოლოგია

არაერთი ნაბიჯი გადაიდგა ჰოფეთაუნის ჩანჩქერის შენარჩუნებისათვის ავსტრალიაში
**კონსერვაციული ბიოლოგია** - მეცნიერების დარგი, რომელიც შეისწავლის დედამიწის ბიომრავალფეროვნების, სახეობების, მათი ჰაბიტატისა და და ეკოსისტემის შენარჩუნების და გადარჩენის გზებს. დარგი ცდილობს მონახოს საშუალება არსებული რესურსების იმგვარად გამოყენებისა, რომ მინიმალური ზიანი მიადგეს ბიომრავალფეროვნებას.

კონსერვაციული ბიოლოგია ინტერდისციპლინარული დარგია, რაც მეცნიერების სხვა დარგებთან მჭიდრო კავშირით გამოიხატება.

## რესურსები ინტერნეტში

* Conservation Biology Institute (CBI)
* United Nations Environment Programme - World Conservation Monitoring Centre (UNEP-WCMC)
* Conservation and Research for Endangered Species (CRES) დაარქივებული 2018-03-19 საიტზე Wayback Machine.
* The Center for Biodiversity and Conservation - (American Museum of Natural History)
* Dictionary of the History of Ideas დაარქივებული 2006-09-09 საიტზე Wayback Machine.
* Conservation evidence.com - Free access to conservation studies
* Conservationists Use Triage to Determine which Species to Save and Not; Like battlefield medics, conservationists are being forced to explicitly apply triage to determine which creatures to save and which to let go July 23, 2012

## სქოლიო
# ზოოლოგია

**ზოოლოგია** (ბერძნ. ζῴον — „ცხოველი“, λόγος — „მოძღვრება“) — მეცნიერება, რომელიც ცხოველთა სამყაროს სწავლობს. უმაღლეს სკოლაში ზოოლოგიის სწავლების პრაქტიკაში მიღებულია ზოოლოგიის, როგორც ერთი მთლიანი მეცნიერების დაყოფა ორ განყოფილებად: უხერხემლოთა ზოოლოგიად და ხერხემლიანთა ზოოლოგიად.

## რესურსები ინტერნეტში

საქართველოს ფაუნა (რუსულ ენაზე) დაარქივებული 2011-06-03 საიტზე Wayback Machine.
# მიკოლოგია

სოკოები
**მიკოლოგია** (ბერძნ. mykes — სოკო, და ...ლოგია) — მეცნიერება სოკოების შესახებ. ბოტანიკის ერთ-ერთი დარგი. მიკოლოგიის მთავარი მიზანია სოკოების მორფოლოგია, ფლორისა და სისტემატიკის, ბიოქიმიის, ფიზიოლოგიის, რკოლოგიია, გეოგრაფიის და ფილოგენიის შესწავლა, აგრეთვე მათი როლის დადგენა ბუნებასა და ადამიანის ცხოვრებაში. მრავალი პათოგენური სოკო იწვევს მცენარეთა, ცხოველთა და ადამიანის დაავადებებს. ამდენად მიკოლოგია დაკავშირებულია ფიტოპათოლოგიასთან, ვეტერინარიასთან, მედიცინასთან. სოკოებისაგან მიიღება მრავალი ანტიბიოტიკი, ვიტამინები, ფერმენტები და სხვა ნივთიერებები.

კვების მრეწველობაში დიდი მნიშვნელობა აქვს საფუარ სოკოებს, აგრეთვე ველურად მოზარდ საჭმელ სოკოებს. მისდევენ ზოგიერთი საჭმელი სოკოს (ქამა, ხეთამხალი და სხვა) მოშენებასაც. მიკოლოგიური კვლევა ინტენსიურად მიმდინარეობს მრავალ ქვეყანაში. შედგენილია ზოგიერთი რეგიონის სოკოთა სარკვევები. საქართველოში მიკოლოგიური და ფიტოპათოლოგიური გამოკვლევები XIX საუკუნის II ნახევრიდან დაიწყო. სტატიები მიკოლოგიის საკითხებზე ქვეყნდება მრავალ პერიოდულ ჟურნალებში.

## ლიტერატურა

* *Комарицкий Н. А.,* Очерк истории изучения низших растений в России и СССР, «Ученые записки МГУ», 1948, в. 129;
* *Курсанов Л. И.* Микология, 2 изд., М., 1940;
* *Ячевский А. А.,* Основы микологии, М.-Л., 1933;

* *ნახუცრიშვილი ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 685.
# ბოტანიკა

|  |  |
| --- | --- |
|  | პორტალი ბოტანიკა |

ფაილი:504px-Pinguiculagrandiflora1web.jpgPinguicula grandiflora
**ბოტანიკა** (ბერძნ. botanē „ბალახი, მცენარე“) — მეცნიერება მცენარეთა სიცოცხლის შესახებ. შეისწავლის მცენარეთა გარეგანი და შინაგანი აგებულების კანონზომირებებს (მორფოლოგია, ანატომია), მცენარეთა სისტემატიკას, მათ განვითარებას გეოლოგიურ დროში (ევოლუცია), ნათესაურ კავშირებს (ფილოგენია), წარსულსა და აწმყოში დედამიწაზე მათ გავრცელებას (მცენარეთა გეოგრაფია), მცენარეული ორგანიზმების სასიცოცხლო პროცესებს (მცენარეთა ფიზიოლოგია), გარემოსთან მათ ურთიერთდამოკიდებულებას (მცენარეთა ეკოლოგია), მცენარეული საფრის აგებულებას (გეობოტანიკა, ანუ ფიტოცენოლოგია), მცენარეთა სამეურნეო გამოყენების შესაძლებლობას (გამოყენებითი ბოტანიკა). კვლევის ობიექტის მიხედვით, ბოტანიკაში გამოიყოფა აგრეთვე მეცნიერება წყალმცენარეეთა შესახებ — ალგოლოგია, სოკოების შესახებ — მიკოლოგია, ლიქენების ანუ ლიქენების შესახებ — ლიქენოლოგია, ხავსების შესახებ — ბრიოლოგია და სხვა. მიკროსკოპულ მცენარეულ ორგანიზმებს შეისწავლის მიკრობიოლოგია, მცენარეთა დაავადებებს — ფოტოპათოლოგია.

## ლიტერატურა

* A Basic Introduction to the Science Underlying NCBI Resources. National Center for Biotechnology Information (March 30, 2004). ციტირების თარიღი: March 5, 2012.
* Botany. Online Etymology Dictionary (2012). ციტირების თარიღი: February 24, 2012.
* Early Herbals – The German Fathers of Botany. National Museum of Wales (July 4, 2007).  დაარქივებულია ორიგინალიდან — ივნისი 29, 2012. ციტირების თარიღი: February 19, 2012.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ბოტანიკა Native Plant Information Network
* USDA plant database დაარქივებული 2010-12-02 საიტზე Wayback Machine.
* The Virtual Library of Botany

| ლექსიკონები და ენციკლოპედიები
  |
| --- |
| დიდი დანიური ენციკლოპედია · დიდი რუსული ენციკლოპედია · Enciclopèdia.cat · HLS · Larousse · Merriam-Webster · SNL · Treccani · USGS · Universalis · Башкирская · БРЭ · БСЭ1 · Кругосвет · МЭСБЕ · ЭСБЕ · ЭСГ |