Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# თეთრყვავილა

| თეთრყვავილა |
| --- |
|  ლაგოდეხის თეთრყვავილა |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| განყოფილება:  |
ყვავილოვანი მცენარეები |
| კლასი:  |
ერთლებნიანები |
| რიგი:  |
სატაცურისნაირნი |
| ოჯახი:  |
ამარილისისებრნი |
| გვარი:  | **თეთრყვავილა** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Galanthus L., 1753 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 500291 |
| NCBI   | 4669 |
| EOL   | 29164 |
| GRIN  |  g:4803 |
| IPNI  |  1471-1 |

 |

 |

**თეთრყვავილა** (ლათ. Galanthus) — მცენარის გვარი ამარილისისებრთა ოჯახისა. პატარა ზომის მრავალწლოვანი ბოლქვიანი მცენარეებია. აქვთ ორი, ხაზური ან მოგრძო ხაზური ფოთლები და რამდენადმე გრძელი საყვავილე ღერძი, რომელზედაც მეტწილად ერთი თავჩაქინდრული თეთრი ყვავილია.

17-18 სახეობა გავრცელებულია მცირე აზიაში, ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპაში. 11 სახეობა კავკასიაშია გავრცელებული, საქართველოში — 9 (ალპური თეთრყვავილა, ლაგოდეხის თეთრყვავილა, ბრტყელფოთოლა თეთრყვავილა, ვორონოვის თეთრყვავილა და სხვ.), რომელიც მთის ტყეებსა და მაღალმთის მდელოებზე იზრდება, მ. შ. საქართველოს ენდემია, ხოლო 1 — კავკასიისა. ადრე გაზაფხულზე ლამაზად მოყვავილე მცენარეებია. ცნობილია მისი ბაღის რამდენიმე ფორმა, მ. შ. ვარაც (ბუთხუზაც). თეთრყვავილას ზოგიერთი სახეობის ფოთლები და ბოლქვები შეიცავს ალკალოიდებს — ლევოინსა და ლევკოციტინს.

## ლიტერატურა

* *ხინთიბიძე ლ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 641.
# ნარგიზი

| ნარგიზი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| კლასი:  |
ერთლებნიანები |
| ოჯახი:  |
ამარილისისებრნი |
| გვარი:  |
ბალახოვანი მცენარეები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Narcissus |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 500435 |
| NCBI   | 4697 |
| EOL   | 39853865 |
| IPNI  |  1558-1 |

 |

 |

*Narcissus poeticus*
**ნარგიზი** (ლათ. Narcissus) — ბალახოვან მცენარეთა გვარი ამარილისისებრთა ოჯახისა. აერთიანებს 60-მდე სახეობას, რომელიც იზრდება ევროპაში, ხმელთაშუაზღვისპირეთში, წინა და შუა აზიაში.

ნარგიზი ადრემოყვავილე მრავალწლოვანი ბოლქვიანი მცენარეა. ბოლქვი დაფარულია მოყავისფრო ქერქლებით. უფოთლო საყვავილე ღეროზე ერთი ან რამდენიმე თეთრი ან ყვითელი ყვავილი აქვს. ყვავილის რაოდენობის, ყვავილისაფრის სიგრძისა და შეფერვის მიხედვით იყოფა რამდენიმე საბაღო ჯიშად. დეკორატიულია, იყენებენ ბაღ-პარკების გასაფორმებლად და ასაჭრელ მასალად. ნარგიზის ზოგიერთი სახეობის ყვავილი შეიცავს ეთეროვან ზეთს, ბოლქვი — ალკალოიდებს.

## ლიტერატურა

* *ჩერქეზიშვილი თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 318.
# ვიკისახეობები

| ვიკისახეობები |
| --- |
|  |
| საიტი | species.wikimedia.org |
| კომერციულობა |
არა |
| საიტის ტიპი |
სახეობების კატალოგი |
| რეგისტრაცია |
არჩევითი |
| დამფუძნებელი |
ბენედიქტ მანდი, ჯიმი უელსი და ვიკისაზოგადოება |
| მფლობელი |
ფონდი ვიკიმედია |
| გაეშვა |
2004 |

**ვიკისახეობები** (ინგლ. Wikispecies) — Wiki-ზე დაფუძნებული ონლაინ-პროექტი, რომელიც ფონდი ვიკიმედიას მხარდაჭერით ხორციელდება. პროექტი გაეშვა 2004 წლის სექტემბერში, როდესაც ბიოლოგებს მთელი მსოფლიოდან მოუწოდეს თანამშრომლობისკენ. 2025 წლის 17 იანვრის მონაცემებით, პროექტში ხელმისაწვდომი იყო 900 000 სტატია და 2.03 მილიონი გვერდი.

პროექტის მიზანია ყველა სახეობის შესახებ ამომწურავი ღია კატალოგის შექმნა: იგი განკუთვნილია მეცნიერებისთვის და არა ფართო აუდიტორიისთვის. ჯიმი უელსმა განაცხადა, რომ რედაქტორებს არ მოეთხოვებათ თავიანთი დიპლომების ფაქსით გაგზავნა, მაგრამ წარდგენილი მასალა ტექნიკური აუდიტორიის მიერ უნდა შემოწმდეს. Wikispecies ხელმისაწვდომია GNU Free Documentation License და CC BY-SA 4.0 ლიცენზიებით.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ვიკისახეობები“** ვიკისაწყობში.
* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
# ვიკიმონაცემები

| ვიკიმონაცემები Wikidata |
| --- |
|  |
|  |
| საიტი | www.wikidata.org |
| საიტის ტიპი |
ვიკი |
| რეგისტრაცია |
არ არის აუცილებელი |
| ხელმისაწვდომი ენა |
მრავალენოვანი |
| მფლობელი |
ფონდი ვიკიმედია |
| შემქნელი |
ვიკიმედია საზოგადოება |

„**ვიკიმონაცემები**“ (ინგლ. Wikidata) — ერთობლივად რედაქტირებადი მონაცემთა ბაზა, შექმნილია ფონდ ვიკიმედიის მიერ. ის გამოიყენება ცენტრალიზებული შენახვის უზრუნველსაყოფად ისეთი მონაცემებისა, რომლებიც შეიძლება ვიკიპედიის სტატიებში იქნას გამოყენებული — მაგალითად, ინტერვიკი-ბმულები ან სტატისტიკური ინფორმაცია: დაბადების თარიღები, მოსახლეობის რაოდენობა და ა.შ.

პროექტი ოფიციალურად გაეშვა 2012 წლის 30 ოქტომბერს, პროექტის შემუშავება მიმდინარეობს Wikimedia Deutschland-ის ხელმძღვანელობით. „ვიკიმონაცემები“ გახდა ფონდ ვიკიმედიის პირველი ახალი პროექტი 2006 წლის შემდეგ. პროექტის შექმნა განხორციელდა Allen Institute for Artificial Intelligence-ის, Gordon and Betty Moore Foundation-ისა და Google-ის შემოწირულობების ხარჯზე, რომლებმაც შეადგინა 1,3 მილიონი ევრო.

## იხილეთ აგრეთვე

* {{მინიდაფა}}

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი.

## სქოლიო
# მეყვავილეობა

**მეყვავილეობა** — მემცენარეობის დარგი, დეკორატიული მცენარეების აღზრდა ასაჭრელი ყვავილების მისაღებად (სამრეწველო მეყვავილეობა), ყვავილნარების კლუმბებისა და რაბატების გასაფორმებლად, აგრეთვე ოთახისა და ნაგებობების გასამწვანებლად (დეკორატიული მეყვავილეობა).

მეყვავილეობაში განარჩევენ დახურული (ორანჟერეა, სათბური) და ღია გრუნტის კულტურებს. დახურულ გრუნტში გამოჰყავთ სითბოს მოყვარული, ოთახის, დეკორატიული და სხვა მცენარეები. ღია გრუნტში - ერთ-, ორ- და მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეები. ერთწლოვანები (ე. წ. მოზაფხულე) ყვავიან პირველ წელს, თესავენ ღია დახურულ გრუნტში სხვადასხვა დროს. გამოყენების მიხედვით განასხვავებენ: მცენარეებს, რომელსაც იყენებენ ასაჭრელად და ყვავილნარების შემოსარგავად; დეკორატიული ფოთლოვანებს - ერთეული ან ჯგუფური ნარგაობის შესაქმნელად; ჯუჯა მცენარეებს - ბორდიურებისათვის, და ხვიარა მცენარეებს. ორწლოვანები მეორე წელს იძლევიან ყვავილს. ზოგიერთი მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე მეორე წელს იწყებს ყვავილობას.

## ლიტერატურა

* *კერესელიძე ა.,* დეკორატიული მენაღეობა, თბ., 1962;

* *ჩერქეზიშვილი თ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 637.
# ბინომიალური ნომენკლატურა

კარლ ლინე, ბინომიალური ნომენკლატურის პირველი შემომღები
**ბინომიალური ნომენკლატურა** (ლათ. binarius — „ორმაგი“) — ცოცხალი ორგანიზმების მთავარი ტაქსონომიური კატეგორიის — სახეობის ბიოლოგიურ ნომენკლატურაში მიღებული ორმაგი დასახელება. პირველად გამოიყენა კონრად გესნერმა, მაგრამ როგორც სახეობის აღწერის მთავარ პირობად იგი კარლ ლინემ შემოიღო 1753 წელს. ბინომიალური ნომენკლატურის თანახმად, ყოველი სახეობა გამოისახება გვარის (იწერება დიდი ასოთი) და სახეობის ეპითეტებით ლათინურ ენაზე. მაგალითად, *Capra caucasica* — დასავლეთკავკასიური ჯიხვი, *Goodyera repens* — ტყის მრავალძარღვა. სახეობის აღწერისას ლათინურის, როგორც დიდი ხნის განმავლობაში სამეცნიერო ენად მიღებულის, გამოყენება სახელების არევ-დარევის წინააღმდეგაა მიმართული, რამეთუ წინააღმდეგ შემთხვევაში ერთი სახეობა შესაძლოა სხვადასხვა სახელით აღიწეროს. სახეობების დასახელება აგრეთვე შეიძლება შეიცავდეს აღმწერის გვარს და აღწერის წელს.

## ლიტერატურა

* БИНАРНАЯ НОМЕНКЛАТУРА // Большая российская энциклопедия. т. 3. — М., 2005. — стр. 481.
# კაპის პროვინცია

კაპის პროვინცია
**კაპის პროვინცია** (ინგლ. The Cape of Good Hope Province, Cape Province) — სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის უდიდესი პროვინცია 1910-1994 წლებში. დედაქალაქი კეიპტაუნი.

პროვინცია შეიქმნა 1910 წელს და თავდაპირველად მოიცავდა კაპის კოლონიას და რამდენიმე მცირე რაიონს: ბრიტანეთის ბეჩუანალენდს (ამჟამად ბოტსვანა), აღმოსავლეთი გრიკვალენდი და დასავლეთი გრიკვალენდი.

კაპის პროვინცია იყო ერთადერთი სადაც ფერადკანიანებს ჰქონდათ ხმის უფლება, თუმცა ეს პოლიტიკა შეიცვალა 1948 წელს, როდესაც ხელისუფლებაში მოვიდა ეროვნული პარტია, რომელმაც აპართეიდი თავის იდეოლოგიად გამოაცხადა.

1994 წელს კაპის პროვინცია დაიყო სამ ნაწილად: დასავლეთ, აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კაპის პროვინციებად. მცირე ნაწილი კი შევიდა ჩრდილო-დასავლეთის შემადგენლობაში.

## რესურსები ინტერნეტში

* A history of the Cape Province დაარქივებული 2006-09-11 საიტზე Wayback Machine.
* Archives kept at Cape Town დაარქივებული 2021-04-22 საიტზე Wayback Machine.
# ნატურალიზაცია (ბიოლოგია)

**ნატურალიზაცია** (ფრანგ. naturalisation < ლათ. naturalis — ბუნებრივი), მცენარეთა და ცხოველთა ინტროდუქციის ერთ-ერთი შედეგი, რომლის დროსაც შესაძლებელია ორგანიზმების ნივთიერებათა ცვლის შეცვლა, მაგრამ ეს ცვლილებები განისაზღვრება ორგანიზმის რეაქციის ნორმით. მაგ., სარეველა მცენარეებს და მავნებელ ცხოველებს გენოტიპის ფართო რეაქციის ნორმა აქვთ და ვრცელდებიან დედამიწის ზედაპირის სხვადასხვა ადგილში. ამ დროს პოპულაციის ან სახეობის გენეტიკური სტრუქტურა არ იცვლება. ზოგჯერ ნატურალიზაციაში იგულისხმება მცენარეების ან ცხოველების გადასახლება ისეთ ადგილებში, რომლებიც საცხოვრებელი პირობებით ემსგავსება მათ სამშობლოს.

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ. 7, გვ. 329, თბ., 1984
# კორსიკა

| **კორსიკა** Corse |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |  |
| (რეგიონის დროშა) | (რეგიონის გერბი) |
| ადგილმდებარეობა |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
| **ადმინისტრაცია** |
| დედაქალაქი | აიაჩო |
| პრეფექტი | სტეფან ბუიონი |
| დეპარტამენტები | სამხრეთი კორსიკა, ჩრდილოეთი კორსიკა |
| ოლქები | 5 |
| კანტონები | 52 |
| კომუნები | 360 |
| **სტატისტიკა** |
| ფართობი1 | 8 680 კმ² |
| მოსახლეობა | (25 ადგილი) |
|  \* 01.01.2009 (შეფასებებით) | 305 674 |
|  \* 08.03.1999 (აღწერით) | 260 196 |
|  \* სიმჭიდროვე (2009) | 35,22/კმ² |
| 1 საფრანგეთის მიწის რეგისტრაციის მონაცემებით, რომლებიც გამორიცხავს 1 კმ2-ზე დიდ ესტუარებს, ტბებს, ტბორებსა და მყინვარებს. |
|  |

**კორსიკა** (ფრანგ. Corse, კორს. Corsica) — კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში, სარდინიის ჩრდილოეთით. იგი საფრანგეთის ავტონომიური რეგიონია, რომელიც შედგება 2 დეპარტამენტისაგან: სამხრეთი კორსიკა, ჩრდილოეთი კორსიკა.

* *ფართობი* – 8,68 ათასი.
* *მოსახლეობა* – 305 ათასი, მათ შორის ძირძველი კორსიკელები 50%-ზე ნაკლებია.
* *ენები*: ადგილობრივი მოსახლეობა იტალიური ენის კორსიკულ დიალექტებზე მეტყველებს.
* *ქალაქები*: აიაჩო და ბასტია.

კორსიკის სპეციალური სტატუსი იმით განისაზღვრება, რომ მუშაობს 61 წევრიანი რეგიონული პარლამენტი, რომელიც საფრანგეთის ეროვნული კრების კანონშემოქმედებით საქმიანობას აკვირდება. კორსიკა საფრანგეთს ეკუთვნის 1768 წლიდან, მანამდე გენუის იტალიური რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედიოდა. ალჟირის განთავისუფლების შემდეგ, იქ მცხოვრები ფრანგები, ე.წ. Pieds-Noirs (შავფეხიანები) ძირითადად კორსიკაში დასახლდნენ. ამან კორსიკელ ნაციონალისტებს მისცა საბაბი თავი საფრანგეთის კოლონიად მიეჩნიათ.

ცნობილი კორსიკელები იყვნენ: ნაპოლეონ ბონაპარტი, რომელიც საფრანგეთის იმპერატორი გახდა ნაპოლეონ I-ის სახელით (1801 - 1815), აგრეთვე მომღერალი ტინო როსი (1907 - 1983).
# ხუან-ფერნანდესის კუნძულები

კუნძულ რობინზონ კრუზოს დედაქალაქი სან-ხუან-ბაუტისტა
**ხუან-ფერნანდესის არქიპელაგი** (ესპ. *Archipiélago Juan Fernández*) — მეჩხერად დასახლებულ კუნძულთა ჯგუფი წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, ჩილეს სანაპიროდან დაშორებულია 667 კილომეტრით. ეკუთვნის ჩილეს. არქიპელაგი შეიცავს რამდენიმე ვულკანურ კუნძულს. ესენია:

* რობინზონ-კრუზო, რომელიც არქიპელაგიდან ყველაზე ახლოსაა კონტინენტურ სამხრეთ ამერიკასთან და მის შორიახლოს მდებარე კუნძულები:
	+ ხუანანგა
	+ სანტა-კლარა (*მდებარეობს რობინზონ-კრუზოდან 1 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით*)
	+ ალეხანდრო სელკირკის კუნძული (*რობინზონ კრუზოდან 181 კმ-ით დასავლეთით*)

ეს კუნძულები მთელ მსოფლიოში ცნობილია შოტლანდიელი მეზღვაურის, ალეხანდრო სელკირკის წყალობით, რომელიც ამ უკაცრიელი არქიპელაგის ერთ-ერთ კუნძულებზე გადასვეს, სადაც მან ოთხი წელი გაატარა, რამაც შემდეგში დანიელ დეფოს შთააგონა ცნობილი ნოველის — „რობინზონ კრუზოს“ დაწერა.

არქიპელაგის საერთო ფართობი 181 კვ. კმ-ია, საიდანაც კუნძულ რობინზონ კრუზოს უჭირავს 93 კვ.კმ, ხოლო ალეხანდრო სელკირკის კუნძულს 33 კვ.კმ. მთელი მოსახლეობა შეადგენს 633 ადამიანს (*ყველა მათგანი რობინზონ-კრუზოზე ცხოვრობს, ხოლო მათგან 598 კუნძულის დედაქალაქ სან-ხუან-ბაუტისტაში. 2002*)

ადმინისტრაციულად, არქიპელაგი მიეკუთვნება ჩილეს ვალპარაისოს რეგიონს (*აღდგომის კუნძულთან ერთად*).

2010 წლის 27 თებერვალს, ცუნამის შედეგად ჩილეში მომხდარი 8,8 ბალიანი მიწისძვრა შეეხო ხუან-ფერნანდესის არქიპელაგსაც, რამაც აქ 8 ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა.

## იხილეთ აგრეთვე

* ჩილეს კუნძულების სია

## რესურსები ინტერნეტში

* ხუან-ფერნანდესის კუნძულების ოფიციალური საიტი
* ხუან-ფერნანდესის კუნძულების სურათები
* კუნძულ რობინზონ-კრუზოს რუკა
# ბოლქვი

ხახვის ბოლქვები
**ბოლქვი** (ლათ. bulbus) — მცენარის სახეცვლილი ყლორტი. შედგება განვითარება დაუსრულებელი, დამოკლებული ღეროსაგან (ძირისაგან) და მასზე მჭიდროდ განლაგებული მრავალი ხორცოვანი ფოთლოსაგან (ქერქლისაგან), რომელიც სავსეა წყლითა და სამარაგო საკვები ნივთიერებებით. ქერქლები ზოგჯერ ვიწროა და კრამიტისებურად განლაგებული (მაგ., შროშანი) ან ფართოა და ერთმანეთზე მჭიდროდ მიჯრილი (მაგ., ხახვი, სუმბული).

ბოლქვის ძირის წვერის კვირტიდან ან ბოლქვის ქერქლის უბის კვირტიდან ვითარდება მიწისზედა საყვავილე ყლორტი, ძირის ქვედა ნაწილიდან კი დამატებითი ფესვები გამოდის. ბოლქვის ქერქლის უბის კვირტიდან ყოველწლიურად ერთი ან რამდენიმე შვილეული ბოლქვი ანუ ბოლქვის კბილი წარმოიქმნება (მაგ., ნიორი). ბოლქვი ახასიათებს ძირითადად შროშანისებრთა და ამარილისისებრთა ოჯახის მცენარეებს. მისი საშუალებით მცენარე ადვილად ეგუება არახელსაყრელ პირობებს — განსაკუთრებით გვალვას და მრავლდება ვეგეტატიურად. ზოგჯერ წარმოიქმნება მიწისზედა ბოლქვები ანუ ბოლქვაკები, რომლებიც ვითარდება ყვავილედში (ნიორი, ხახვი) ან ფოთლის უბის კვირტებში (ზოგიერთი შროშანი).

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 457.
# სფინქსისებრნი

| სფინქსისებრნი |
| --- |
|  *Langia zenzeroides* |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ფეხსახსრიანები |
| კლასი:  |
მწერები |
| რიგი:  |
ქერცლფრთიანები |
| ოჯახი:  |
სფინქსისებრნი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Sphingidae (Latreille, 1802) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 117293 |
| NCBI   | 7128 |
| EOL   | 905 |
| FW   | 71815 |

 |

 |

**სფინქსისებრნი** (ლათ. Sphingidae) — ბინდისა და ღამის პეპლების ოჯახი. ჩვეულებრივ საშუალო და დიდი ზომისები არიან; ფრთები ვიწროა, შლილი 20 სმ-მდე აღწევს; ტანი სქელი, სიგარისებრი; ულვაშები თითისტარასებრი. ცნობილია 1450-მდე სახეობა. გავრცელებული არიან მთელ მსოფლიოში, განსაკუთრებული მრავალფეროვნებაა ტროპიკებში. გამოირჩევიან ფრენის დიდი სისწრაფით (60 კმ/სთ-მდე) და ფრენის დროს ყვავილების თავზე ჰაერში დაკიდება. მეტისმეტად გრძელი ხორთუმით (მადაგასკარული *Macrosila predicta*-ს ხორთუმი 25 სმ-ს აჭარბებს) შეუძლიათ სხვა მწერებისათვის მიუწვდომელი მცენარეების მილისებრი ყვავილების დამტვერვა. ზოგიერთი სფინქსისებრი არ იკვებება (ხორთუმი რედუცირებულია). ცალკეული სახეობები დღისით არიან აქტიურნი. უმრავლესობის მუხლუხებს სხეულის ბოლოს აქვთ რქისებური გამონაზარდი; ჭუპრდებიან ნიადაგში. შეუძლიათ შორეული მიგრაციები. ჩრდილოამერიკული თამბაქოს სფინქსი (*Manduca sexta*) ზოგჯერ ზიანს აყენებს თამბაქოს და სხვა სასოფლო-სამეურნეო კულტურების პლანტაციებს.

## სქოლიო
# სპირტი

მეთანოლის მოლეკულის მოდელი
**სპირტი** (ალკოჰოლი) — ნახშირწყალბადთა ნაწარმი, რომელიც შეიცავს ნაჯერ ნახშირბადატომთან მიერთებულ ერთ ან რამდენიმე ჰიდროქსილის ჯგუფს (− ОН). ნაერთებს, რომლებშიც ОН-ჯგუფი დაკავშირებულია არომატულ რგოლთან, უწოდებენ ფენოლებს, ხოლო თუ ნახშირბად-ნახშირბადის ორმაგ ბმასთან — ენოლებს. ნახშირწყალბადის რადიკალის მიხედვით სპირტი შეიძლება იყოს აციკლური, ანუ ალიფატური, ალიციკლური, ცხიმოვან-არომატული და ჰეტეროციკლური.

მოლეკულაში ОН-ჯგუფების რაოდენობის მიხედვით სპირტი შეიძლება იყოს ერთატომიანი (ალკოჰოლი), ორატომიანი (გლიკოლები), სამატომიანი (გლიცერინი), ოთხატომიანი (პენტაერითრიტი) და მრავალატომიანი (ქსილიტი, ჰექსიტი და სხვა). ОН-ჯგუფები შეიძლება იყოს დაკავშირებული პირველად (− СН2ОН), მეორეულ (>CHOH) და მესამეულ (>COH) ნახშირბადატომიანთან, რის მიხედვითაც განასხვავებენ პირველად, მეორეულ და მესამეულ სპირტს. სპირტის სახელწოდება ჩვეულებრივ დაკავშირებულია ნახშირწყალბადური რადიკალის სახელწოდებასთან, მაგალითად, მეთილის სპირტი, ეთილის სპირტი, პროპილის სპირტი და ა.შ. ზოგჯერ იხმარება სპირტის ტრივიალური სახელწოდება, მაგალითად, ხის სპირტი (მეთანოლი), ღვინის სპირტი (ეთანოლი) და სხვა.

### ქიმიური თვისებები

1. წვა: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
2. ჩანაცვლების რეაქცია მეტალებთან: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
3. ჰალოგენწყალბადებთან: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
4. დეჰიდრატაცია:

ა) შიდამოლეკულური WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ;
ბ) მოლეკულათშორისი WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
1. ჟანგვა:

ა) პირველადი — ალდეჰიდი WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ;
ბ) მეორეული — კეტონი
1. დეჰიდრირება:

ა) პირველადი — ალდეჰიდი WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ;
ბ) მეორეული — კეტონი
### მიღების ხერხები

1. ჰალოგენალკანის ჰიდროლიზი: WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
2. კეტონის/ალდეჰიდის ჰიდრირება: WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
3. ალკენის ჰიდრატაცია: WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
4. ყურძნის წვენის დუღილისას ღვინის სპირტის მიღება: WIKINIUM\_MATH\_PH\_20

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 521.
# ნექტარი

**ნექტარი** — მცენარის სანექტრიდან გამოყოფილი ტკბილი წვენი. იზიდავს ფუტკარს და მისთვის ნახშირწყლოვანი საკვებიცაა და თაფლის მასალაც. ნექტარი სხვადასხვა შაქრის წყალხსნარია. მცირე რაოდენობით შეიცავს აზოტოვან და არომატულ ნივთიერებებს, მინერალურ მარილებს, ორგანულ მჟავებს, მრავალატომიან სპირტებს და დექსტრინების მსგავს ნივთიერებებს, აგრეთვე ფერმენტებს. მისი შედგენილობა დამოკიდებულია მცენარის სახეობასა და გარემო პირობებზე.

## ლიტერატურა

* *მშვიდობაძე ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 399.
# ალკალოიდები

ეფედრინის მოლეკულის გრაფიკული ფორმულა
კოფეინის მოლეკულის გრაფიკული ფორმულა
**ალკალოიდები** (ლათ. alcali < არაბ. al-qilj „ტუტე“ და ბერძ. εἶδοςs „სახე“ — ტუტისებრი) — ფიზიოლოგიურად აქტიური, ფუძე თვისებების მქონე, ძირითადად მცენარეული წარმოშობის აზოტშემცველი ორგანული ნაერთები.

## ისტორია

მცენარეებში ალკალოიდების აღმოჩენას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან ჯერ კიდევ XIX საუკუნის დასაწყისში ფიქრობდნენ, რომ მცენარეული ნივთიერებები, ცხოველური წარმოშობის ნივთიერებებისგან განსხვავებით, არ შეიცავდა აზოტს. 1803 წელს კრისტალურ ნივთიერებათა ნარევის სახით აღმოაჩინეს **ოპიუმის** ალკალოიდები, რომლიდანაც 1806 წელს გერმანელმა მეცნიერმა **სერტიურნერმა** პირველად გამოყო სუფთა ალკალოიდი მორფინი. XIX საუკუნეშივე მიიღეს სტრიქნინი, ბრუცინი, ქინაქინი, კოფეინი, ნიკოტინი, კოკაინი, ეფედრინი, ანაბაზინი და სხვ.

## კლასიფიკაცია და წარმოშობა

ამჟამად ცნობილია ათასზე მეტი ბუნებრივი თუ სინთეზური ალკალოიდი. ალკალოიდების უმრავლესობა უფერო, კრისტალური, აზოტშემცველი ჰეტეროციკლური ნაერთია. უმარტივესი ალკალოიდი ნახშირბადის ათამდე ატომს შეიცავს, ყველაზე რთული\_50-ზე მეტს. მჟავებთან ისინი კრისტალურ მარილებს წარმოქმნიან; ალკალოიდების აგებულების სხვადასხვაობის გამო მათი კლასიფიკაცია გაძნელებულია. კლასიფიკაციის ძირითად ნიშნად მიღებულია ალკალოიდის მოლეკულის აზოტშემცველი ნაწილის (პიროლიდინის, პირიდინის, ქინოლინის, ინდოლის და სხვ. წარმოებულები) აგებულება. ალკალოიდებით განსაკუთრებით მდიდარია: ქენდირისებრნი, ყაყაჩოსებრნი, პარკოსნები, ბაიასებრნი და ძაღლყურძენასებრნი. ერთლებნიან და წიწვოვან მცენარეებში კი ალკალოიდები იშვიათად გვხვდება. მცენარე ჩვეულებრივ რამდენიმე (15-20-მდე) ალკალოიდს შეიცავს და ეს რაოდენობა იმისდა მიხედვით იცვლება, თუ როგორია ნიადაგის ხასიათი, როგორ არის იგი დამუშავებული აგროტექნიკურად, ზღვის დონიდან რა სიმაღლეზე იზრდება მცენარე, როგორია დღის ხანგრძლივობა, მზის რადიაციის ინტენსივობა, წყლის რეჟიმი და სხვ.; ალკალოიდების წარმოქმნის მექანიზმი დღეს გარკვეულად უნდა ჩაითვალოს. ისინი ამინომჟავებისა და ნახშირწყლების გარდაქმნის პროდუქტებისგან წარმოიქმნება.

## თვისებები და გამოყენება

ბევრი ალკალოიდი, მაგ. კოფეინი, თეობრომინი, ეფედრინი და სხვ. **სინთეზურად მიიღება**. ზოგ შემთხვევაში ბუნებრივ ალკალოიდებს უფრო ეფექტურ სამკურნალო საშუალებად გარდაქმნიან. მრეწველობაში სინთეზურად მიიღება ალკალოიდების მსგავსი აგებულების სამკურნალო საშუალებები — ნოვოკაინი (კოკაინის ნაცვლად), აკრიქინი (ქინაქინის ნაცვლად) და სხვ.; ალკალოიდების უმრავლესობა **ძვირფასი სამკურნალო პრეპარატია**, ბევრი მათგანი ძლიერ **შხამიანია**. ისინი ორგანიზმზე სხვადასხვაგვარად მოქმედებენ. მაგ., ნიკოტინი თამბაქოში შხამია, დაჟანგვით კი ორგანიზმისთვის მეტად საჭირო ნიკოტინის მჟავას იძლევა. სტრიქნინი და კოფეინი აღაგზნებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემას, მორფინი და სკოპოლამინი კი ადუნებს. პილოკარპინი აძლიერებს ჯირკვლების **სეკრეციას**, ატროპინი და სკოპოლამინი, პირიქით, ასუსტებს. ქინაქინი მალარიის პლაზმოდიუმებს სპობს; აპომორფინი პირღებინებას იწვევს, ადრენალინი ზრდის სისხლის წნევას, კოკაინი ამცირებს პერიფერიული ნერვების მგრძნობელობას და სხვ.

მედიცინაში იხმარება როგორც სუფთა ალკალოიდები (კოდეინი), ისე მათი მარილები (ქინაქინქლორიდი) და წარმოებულები (აპომორფინი).

## ლიტერატურა

* *ქომეთიანი პ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 313.
# მალარია

| Malaria |
| --- |
|  |
|
დაავადებული ერითროციტები |
| დარგი |
infectious diseases, tropical medicine, პარაზიტოლოგია  |
| კლასიფიცირება და გარე წყაროები |
| DiseasesDB |
7728 |
| ICD-10 |
B50 |
| ICD-9 |
084 |
| OMIM |
248310 |
| MedlinePlus |
000621 |
| eMedicine |
med/1385 |
| Patient UK |
მალარია |

**მალარია** (იტალ. malaria < mala aria — ცუდი ჰაერი; წინათ ფიქრობდნენ, რომ დაავადებას იწვევს ცუდი ჰაერი) — მწვავე პროტოზოული დაავადება, რომელიც ხასიათდება ცხელების შეტევებით, ანემიით, ღვიძლისა და ელენთის გადიდებით; შესაძლებელია რეციდივები. მალარიას იწვევს ერთუჯრედიანი ორგანიზმი — პლაზმოდიუმი, რომელიც გადააქვს მალარიის კოღოს — ანოფელესს. მალარია გავრცელებულია აფრიკის, აზიისა და სამხრეთ ამერიკის ზოგიერთი რაიონის ჭაობიან ადგილებში. ადამიანებში აღრიცხულია მალარიის 4 ფორმა: სამდღიანი (იწვევს Plasmodium vivax), ოთხდღიანი (Plasmodium malariae), ტროპიკული (Plasmodium falciparum) და მალარია-ოვალე (Plasmodium ovale), რომელიც მხოლოდ დასავლეთ ტროპიკული აფრიკის ქვეყნებში გვხვდება. ყველაზე მძიმედ მიმდინარეობს მალარიის ტროპიკული ფორმა, რომელიც მაღალი ლეტალობით ხასიათდება და ენდემურია ტროპიკული და სუბტროპიკული ქვეყნებისათვის. პარაზიტის სასიცოცხლო ციკლი მიმდინარეობს უსქესო და სქესობრივი გამრავლების მონაცვლეობით და მასპინძელთა ცვლით. უსქესო გამრავლება მიმდინარეობს ადამიანში (შუალედური მასპინძელი), ხოლო სქესობრივი — ანოფელესის გვარის კოღოს მდედრში (ძირითადი, საბოლოო მასპინძელი). დაავადება მიეკუთვნება განსაკუთრებით საშიში ინფექციების რიცხვს.

## სქოლიო
# ბერკლი (კალიფორნია)

| ქალაქი |
| --- |
| ბერკლი Berkeley |
|  |
|

|  |
| --- |
| გერბი |
|  |

 |
| ქვეყანა |  აშშ |
| შტატი |
კალიფორნიაკალიფორნია |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| მმართველი | Adena Ishii |
| დაარსდა |
1776 |
| ფართობი |
45,9 კმ² |
| ცენტრის სიმაღლე |
52±1 მეტრი |
| მოსახლეობა | 112 580 კაცი (2010) |
| სასაათო სარტყელი |
UTC-8, ზაფხულში UTC-7 |
| სატელეფონო კოდი |
+1 510 |
| საფოსტო ინდექსი |
94701–94710, 94712, 94720 |
| ოფიციალური საიტი | cityofberkeley.info/Home.aspx |
|
აშშ

კალიფორნია |
| **ბერკლი** ვიკისაწყობში |

**ბერკლი** (ინგლ. Berkeley) — ქალაქი აშშ-ის დასავლეთ ნაწილში, კალიფორნიის შტატში, სან-ფრანცისკოს ყურის აღმოსავლეთ ნაპირზე. წარმოადგენს სან-ფრანცისკოს გარეუბანს. 2010 წლის აღწერის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობამ 112 580 კაცს შეადგინა. ფართობი 45,9 კმ²-ს შეადგენს. ქალაქი ბერკლი დაარსდა 1776 წელს .

## იხილეთ აგრეთვე

* აშშ-ის ქალაქების სია მოსახლეობის მიხედვით

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 323.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
# სიცოცხლის ენციკლოპედია

|  |
| --- |
|  ოფიციალური ლოგო |
| საიტი | eol.org |
| კომერციულობა |
არა |
| საიტის ტიპი |
ონლაინ-ენციკლოპედია |
| რეგისტრაცია |
არჩევითი |
| გაეშვა |
26 თებერვალი, 2008 (2008-02-26) |
| ამჟამინდელი სტატუსი |
აქტიური |

**„სოცოცხლის ენციკლოპედია“** (ინგლ. The Encyclopedia of Life, EOL) — მრავალენოვანი უფასო ონლაინ-ენციკლოპედია, რომელიც მიზნად ისახავს ბუნებაში არსებული ყველა აქამდე ცნობილი ბიოლოგიური სახეობის დოკუმენტირებას. ენციკლოპედიას ერთობლივად ქმნიან მსოფლიოს სხვადასხვა დარგის სპეციალისტები.

დაარსდა 2008 წლის თებერვალს. პროექტის მიზანია შექმნას ერთიანი „უსასრულოდ გაფართოებადი“ ცალკეული სტატიები ყველა სახეობისთვის აუდიო-ვიუდიომასალების, გამოსახულებების, გრაფიკისა და ბეჭვდური ცნობების დართვით.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„სიცოცხლის ენციკლოპედია“** ვიკისაწყობში.
* ოფიციალური საიტი
* სიცოცხლის ენციკლოპედია — ბუნების ისტორიის ეროვნული მუზეუმი

## სქოლიო