Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ოსტეოლოგია

ადამიანის ჩონჩხი
**ოსტეოლოგია** (ძვ. ბერძნ. ὀστέον [osteon] — „ძვალი“ და λόγος [lógos] — „სიტყვა“, „მოძღვრება“) — ანატომიის ნაწილი, რომელიც სწავლობს ძვლების ფორმასა და სტრუქტურას. როგორც ანთროპოლოგიის ნაწილი, სწავლობს ჩონჩხის ცვლილების კანონზომიერებას ადამიანის სქესის, რასის და ასაკობრივ თვისებების გათვალისწინებით და მათ მორფოლოგიას.

ოსტეოლოგია გამოიყენება პალეონტოლოგიასა და ანთროპოლოგიაში ადამიანის ჩონჩხის ასაკის დასადგენად. ოსტეოლოგიის მნიშვნელობა გაიზარდა, მედიცინაში, დაზიანებული ძველბისა და სახსრების ქირურგიული მკურნალობის მეთთოდის გამოყენებასთან ერთად.

ოსტეოლოგია იყოფა:

* საერთო ოსტეოლოგია
* ნაწილობრივი ოსტეოლოგია
* შედარებითი ოსტეოლოგია
* ასაკობრივი ოსტეოლოგია

ოსტეოლოგია ისწავლება სინდესმოლოგიასთან ერთად.

## ისტორია

ჰიპოკრატეს სკოლის ექიმებს, მიუხედავად მათი შეზღუდული ცოდნისა, ჰქონდათ, საკმაოდ სრულფასოვანი წარმოდგენა ადამიანის ჩონჩხის აგებულებაზე. კლავდიუს გალენოსი ყოფდა ძვლებს: გრძელებად (რომლებიც შეიცავდნენ ძვლის ტვინს) და მოკლეებად — ძვლის ტვინის გარეშე. კ. გალენის ტრაქტატში — „De ossibus“ („ძვლების შესახებ“) გვხვდება ტერმინები, როგორებიცაა „აპოფიზი“, „ეპიფიზი“ და სხვ., რომლებმაც შემდგომ თავისი ადგილი დამკვიდრეს ანატომიის ნომენკლატურაში. იბნ სინას „საექიმო მეცნიერების კანონებში“ მოცემულია ძვლების წყობის თანმიმდევრობითი და სისტემატური აღწერა. ლეონარდო და ვინჩიმ ასევე არანაკლები წვლილი შეიტანა ანატომიის განვითარებაში. მან დეტალურად შეისწავლა თავის ქალის და კიდურების ძვლების აგებულება, რაც კარგად ჩანს მის მიერ შერულებულ ნახატებიდან. რაც შეეხება ლეონარდო და ვინჩამდე შექმნილი ადამიანის ჩონჩხის ჩანახატებს, ისინი ძირითადად იყო პრობითი და პრიმიტიული. ანდრეას ვეზალიმ თავის ნაშრომში „ადამიანის სხეულის აღნაგობა“ (1543) დეტალურად აღწერა ადამიანის ჩონჩხის ძველბი; წიგნი იმ დროისათვის საკმაოდ დეტალურად ილუსტრირებული იყო. 17-19 საუკნეებში ადამიანის ჩონჩხის კვლევა მიმდინარეობდა მისი ფორმირების, განვითარების და ფუნქციის ფარგლებში.

განსაკუთრებით გაძლიერდა ადამაინის ჩონჩხის შესწავლა რენტგენის მიერ იქს-სხივების აღმოჩენის შემდეგ. 1896 წელს ტონკოვმა BMA-ის ანთროპოლოგიურ საზოგადოებაში გამოვიდა წინადადებით გამოეყენებინათ რენტგენის სხივეიბის ადამიანის ჩონჩხის შესასწავლად. ძველების შესწავლის რენტგენულმა მეთოდმა გააფართოვა და განავრცო ინფორმაცია ადამიანის ჩონჩხის აგებულების შესახებ. ლესგაფტი იყო პირველთაგანი, რომელმაც შეისწავლა ძვლების არქიტექტურა მათი ფუნქციური დანიშნულებისა და მახასიათებლების გათვალისწინებით. მე-20 საუკუნიდან ძვალზე როგორც ორგანოზე მნიშვნელოვნად გაფართოვდა ცოდნა.

## რესურსები ინტერნეტში

* „უცხო სიტყვათა ლექსიკონი“, 1989.
* ოსტეოლოგია (ლალი დათეშიძის პროექტი) დაარქივებული 2017-06-09 საიტზე Wayback Machine.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ოსტეოლოგია
# პარაზიტოლოგია

ზრდასრული ქინქლა Onchocerca volvulus პარაზიტით ანტენაზე. გადიდებულია 100–ჯერ.
**პარაზიტოლოგია** — მეცნიერება ადამიანის, ცხოველთა და მცენარეთა პარაზიტების და მათ წინააღმდეგ ბრძოლის ღონისძიებების შესახებ. ამავე დროს, პარაზიტოლოგია იკვლევს იმ რთულ ურთიერთდამოკიდებულებას, რომელიც მყარდება პარაზიტსა და მასპინძელს შორის. პარაზიტოლოგია მოიცავს შემდეგ დისციპლინებს: ციტოლოგია, ბიოინფორმატიკა, მოლეკულური ბიოლოგია, იმუნოლოგია, გენეტიკა, ევოლუცია, ეკოლოგია.

## იხილეთ აგრეთვე

* პარაზიტი
# პათოლოგია

პათოლოგი მუშაობისას
**პათოლოგია** (ძვ. ბერძნ. πάθος [pathos] — „ავადმყოფობა“ და λόγος [lógos] — „სიტყვა“, „მოძღვრება“) — მედიცინის დარგი, რომელიც სწავლობს ადამიანსა და ცხოველებში ავადმყოფობის პროცესებს, მათ ზოგად საკითხებს, ორგანიზმის რეაქციულობას, ბიოლოგიური მემბრანების განვლადობასა და მიკროცირკულაციას.

პათოლოგიას საფუძველი ჩაეყარა ძვ. ბერძნულ მედიცინაში. არსებობს ფუნქციური, ევოლუციური, გეოგრაფიული, სოციალური, მოლეკულური და სხვა სახის პათოლოგიები.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 636.
# ფარმაკოლოგია

**ფარმაკოლოგია** (ძვ. ბერძნ. φάρμακον [pharmakon] — „წამალი“ და λόγος [lógos] — „სიტყვა“, „მოძღვრება“) — სამედიცინო ბიოლოგიური მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის საწამლე საშუალებებსა და ორგანიზმზე მათ მოქმედებას; ფართო გაგებით მეცნიერება ფიზიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების შესახებ.

პირველი სისტემატიზებული ცნობები საწამლე ნივთიერებებზე გვხვდება ებერსის ეგვიპტურ პაპირუსებში (ძვ. წ. XVII საუკუნე), აგრეთვე ჰიპოკრატეს, თეოფრასტეს (ძვ. წ. 372-287 წლები), დიოსკორიდეს (ახ. წ. I საუკუნე) შრომებში. სამკურნალო მცენარეები აღწერილი აქვთ გალენოსს, იბნ სინას, პარაცელსუსს. 1778 წელს რუსეთში გამოვიდა პირველი რუსული ფარმაკოპეა. XIX საუკუნის დასასრულსა და XX საუკუნის დასაწყისში დაიწყო ექსპერიმენტული, ფარმაკოლოგიის განვითარება (ვ. დიბკოვსკი, ა. სოკოლოვსკი, ი. პავლოვი, ნ. კრავკოვი და სხვები). თანამედროვე ფარმაკოლოგიაში განარჩევენ ფარმაკოდინამიკას (შეისწავლის ორგანიზმზე საწამლე ნივთიერებათა მოქმედებას), ფარმაკოკინეტიკას (შეისწავლის საწამლე ნივთიერებათა, შეწოვას, განაწილებას და ორგანიზმში მათ ბიოტრანსფორმაციას), მოლეკულურ ფარმაკოლოგიას (შეისწავლის ორგანიზმზე საწამლე ნივთიერებათა ბიოქიმიურ მოქმედების მექანიზმებს), კლინიკურ ფარმაკოლოგიას (კლინიკურ პრაქტიკაში იყენებს სამკურნალო პრეპარატებს და ახდენს მათ საბოლოო აპრობაციას).

ფარმაკოლოგიას ყოფენ ზოგად და კერძო ფარმაკოლოგიად. ზოგადი ფარმაკოლოგია შეისწავლის საწამლე ნივთიერებათა მოქმედების მექანიზმებს, ორგანიზმზე მათი მოქმედების საერთო კანონზომიერებებს (ჟანგვა, აღდგენა, ჰიდროლიზი და სხვა), ორგანიზმში მათი შეყვანისა (შიგნით, კანქვეშ, კუნთებში შიგავენურად, ინჰალაციით) და ორგანიზმიდან გამოყოფის (თირკმლებით, ნაწლავებით) გზებს, მოქმედების პრინციპების დახასიათებას (ადგილობრივი, რეფლექსური), ორგანიზმში მოქმედების განსაზღვრულ პირობებს (ქიმიური შენება, ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები, დოზები და კონცენტრაციები, მოქმედების ხანგრძლივობა, სქესი, გენეტიკური თვისებები, ორგანიზმის ფუნქციური მდგომარეობა და სხვა). ზოგადი ფარმაკოლოგია შეისწავლის აგრეთვე კომბინირებული საწამლე თერაპიის პრინციპებს, სტანდარტიზაციის კლასიფიკაციის საწამლე ნივთიერებათა ძიების და სხვა საკითხებს. კერძო ფარმაკოლოგია შეისწავლის საწამლე ნივთიერებებს, რომლებიც მათი ძირითადი ეფექტის მიხედვით გაერთიანებულია რამდენიმე ჯგუფში: საანესთეზიო, საძილე, ნეიროლეპტიკური, კრუნჩხვების საწინააღმდეგო, გამაღიზიანებელი, გულ-სისხლძარღვთა, ანტიბაქტერიული, ანტიბლასტომური საშუალებები და სხვა. ფარმაკოლოგია მჭიდროდ არის დაკავშირებული ფარმაცევტულ ქიმიასთან, ფარმაკოგნოზიასთან, ფარმაციასთან, ტოქსიკოლოგიასთან, აგრეთვე ფიზიოლოგიასთან პათოლოგიასთან, ბიოქიმიასა და ბიოლოგიასთან.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 231.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ფარმაკოლოგია American Society for Pharmacology and Experimental Therapeutics
* British Pharmacological Society
* Pharmaceutical company profiles at NNDB
* International Conference on Harmonisation
* US Pharmacopeia
* International Union of Basic and Clinical Pharmacology
# პომოლოგია

**პომოლოგია**, **ჯიშთმცოდნეობა**, (ლათ. pomum — ნაყოფი და ...ლოგია) — აგრონომიული სამეცნიერო დისციპლინა, რომელიც სწავლობს ხეხილოვან და კენკროვან მცენარეთა ჯიშებს ბაღების ჯიშობრივი შედგენილობის, ცალკეული ჯიშის გაუმჯობესებისა და მეხილეობაში მათი რაციონალურად გამოყენებისათვის.

პომოლოგია ადგენს ძირითადად ჯიშების საწარმოო-ბიოლოგიურ მაჩვენებლებს, მავნე პირობებისადმი (ყინვა, გვალვა, ქარი, მავნებლებ-დაავადებები) გამძლეობას, მოსავლიანობას, ადრეულობას, ნაყოფის ხარისხს და სხვა.

პომოლოგიის მეშვეობით ხდება ხალხური სელექციით შექმნილი ადგილობრივი ჯიშების გამოვლინება-შესწავლა და მათი სამეურნეო შეფასება, ჯიშების ინტროდუქცია, რაიონული საწარმოო-ბიოლოგიური შესწავლის საფუძველზე ჯიშების დარაიონება, რაც 3 ეტაპად მიმდინარეობს:

* *პირველადი ჯიშთშესწავლა* — სამეცნიერო დაწესებულებათა პომოლოგიურ ბაღებში;
* *სახელმწიფო ჯიშთგამოცდა* — პირველადი შესწავლით გამოვლინებული პერსპექტიული ჯიშების შემოწმება;
* *საწარმოო ჯიშთგამოცდა* — ორი პირველეტაპგავლილი საუკეთესო ჯიშების შემოწმება

## ლიტერატურა

* *ჩხიკვაძე ნ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 156.
# პროტისტოლოგია

**პროტისტოლოგია** — მეცნიერება ერთუჯრედიანი ეუკარიოტული ორგანიზმების შესახებ.

პროტისტოლოგიის შინაარსს სხვადასხვაგვარად განმარტავენ: ზოგი მეცნიერის აზრით, მისი შესწავლის ობიექტია ერთუჯრედიანი ჰეტეროტროფული ორგანიზმები, აგრეთვე უმდაბლესი ერთუჯრედიანი და კოლონისტი ავტოტროფები — ქლამიდომონადები, ვოლვოქსისნაირნი, დინოფლაგელატები და ზოგი სხვა. არიან მეცნიერები, რომლებიც მიიჩნევენ, რომ უმარტივესებს უნდა მივაკუთნოთმხოლოდ ერთუჯრედიანი ჰეტეროტროფული ორგანიზმები, ხოლო წყალმცენარეებს — ქლოროფილის შემცველი ავტოტროფული ორგანიზმები. ამ თვალსაზრისის თანახმად პროტისტოლოგია პროტოზოოლოგიის სინონიმია.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 211.
# კვანტური ბიოლოგია

კვანტური ბიოლოგია სამეცნიერო დისციპლინების ინტეგრირებული დარგია და მისი ამოცანაა კვანტური მექანიკისა და თეორიული ქიმიის გამოყენება ბიოლოგიური ობიექტების მუშაობის მექანიზმების შესწავლისთვის. მრავალი ბიოლოგიური პროცესი მოიცავს ენერგიის კვანტური მექანიკის ბუნების გარდაქმნებს ქიმიური ტრანსფორმაციებისათვის გამოყენებად ფორმებში. ასეთი პროცესებია: ქიმიური რექაციები, სინათლის შთანთქმა, შეშფოთებული ელექტრონის მდგომარეობის ფორმირება, ენერგიის გადაცემა, ელექტრონებისა და პროტონების (წყალბადის იონების) გადაცემა ისეთ ქიმიურ პროცესებში როგორებიცაა ფოტოსინთეზი, ყნოსვა და უჯრედული სუნთქვა . კვანტურ ბიოლოგიაში გამოიყენება გამოთვლები კვანტური მექანიკის ეფექტების გათვალისწინებით ბიოლოგიური ურთიერთქმედებების მოდელირებისათვის . კვანტური ბიოლოგიის ამოცანაა რთული ბიოლოგიური პროცესების ახსნა მათი დაყვანით ფუნდამენტურ ფიზიკამდე, რაც მოიცავს მთელ რიგ სირთულეებს კვლევაში და ამიტომ შესაძლოა იყოს სპეკულაციური . ამ დარგის შესწავლა არ გულისხმობს ფიზიკის ახალი პრინციპების აღმოჩენას.

კვანტური ბიოლოგია მეცნიერების ახალი დარგია, კვლევების უმეტესობა თეორიულია და კითხვებზე პასუხის გასაცემად საჭიროებს შემდგომ ექსპერიმენტებს. მიუხედავად იმისა რომ ამ დარგის მიმართ ფართო ინტერესი მხოლოდ ახლახან გაჩნდა, მან მნიშვნელოვანი კონცეპტულაიზაცია განიცადა მე-20 საუკუნეში ფიზიკოსების მიერ. კვანტური ფიზიკის პიონერებმა თავიდანვე გაამახვილეს ყურადღება ბიოლოგიაში კვანტური მექანიკის გამოყენების შესაძლებლობაზე. ერვინ შრედინგერმა თავის წიგნში: „რა არის სიცოცხლე?“ განიხილა კვანტური მექანიკის პერსპექტივები ბიოლოგიაში . შრედინგერმა შემოიტანა „აპერიოდული კრისტალის“ იდეა, რომელიც შეიცავდა გენეტიკურ ინფორმაციას კოვალენტური ქიმიური ბმების კონფიგურაციაში. მან ასევე გამოთქვა ვარაუდი, რომ მუტაციები გამოწვეულია „კვანტური ნახტომებით“. სხვა პიონერებმა, როგორებიც იყვნენ: ნილს ბორი, პასკუალ იორდანი და მაქს დელბრუკი კომპლემენტარულობის კვანტურ იდეას განიხილავდნენ როგორც სიცოცხლის შემსწავლელი მეცნიერებების ფუნდამენტს . 1963 წელს პერ-ულოვ ლუვდინმა გამოაქვეყნა სტატია: „პროტონების ტუნელირება როგორც დნმ-ს მუტაციის სხვა მექანიზმი“. თავის ნაშრომში, მან განაცხადა ახალი დისციპლინის „კვანტური ბიოლოგიის“ შესახებ .

## სქოლიო
# ტოქსიკოლოგია

ექიმი ტოქსიკოლოგი გველგესლას შხამთან მუშაობის დროს
**ტოქსიკოლოგია** (ბერძ. τοξικος [toxikon] — „შხამი“ და ძვ. ბერძნ. λόγος [lógos] — „სიტყვა“, „მოძღვრება“) — მედიცინის დარგი, რომელიც სწავლობს შხამიანი ნივთიერებების თვისებებს, ცხოველურ ორგანიზმებზე ამ ნივთიერებათა მოქმედების მექანიზმებს, მათ მიერ გამოწვეულ პათოლოგიურ პროცესს ( მოწამვლას ), მის მკურნალობას და პროფილაქტიკას. ტოქსიკოლოგია შეისწავლის ყოველგვარი ბუნების შხამებს: ქიმიურ შენაერთებს, პესტიციდებს, რადიოაქტიურ ნივთიერებებს, ბაქტერიულ ტოქსინებს და არაორგანულ, მცენარეული და ცხოველური ბუნების სხვა შხამიან აგენტებს. ჟერ კიდევ ძვ. დროის მედიცინა იცნობდა ზოგიერთ შხამს და მოწამვლის სახეს, რაც ასახულია დისკორიდეს და გალენოსის შრომებში.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 27.
# ვირუსოლოგია

როტავირუსი, ვირუსთა ერთ-ერთი ნაირსახეობა
**ვირუსოლოგია** (ლათ. virus — შხამი) — ბიოლოგიის დარგი, რომელიც შეისწავლის ვირუსებს. პირველად ვირუსის, როგორც დაავადებათა გაამომწვევის არსებობა, 1892 წელს დაამტკიცა რუსმა მეცნიერმა დავით ივანოვსკიმ. 1901 წელს სამხედრო ექიმმა უ. რიდმა აღმოაჩინა ადამიანის პირველი დაავადება — ყვითელი ციება.

ვირუსები არაუჯრედული ორგანიზმებია ისინი შედგებიან დნმ-ის ან რნმ-ის მოლეკულისა და ცილოვანი ნივთიერებისგან. მათი დანახვა მხოლოდ ელექტრონული მიკროსკოპითაა შესაძლებელი. ზოგჯერ ვირუსებს იყენებენ ბაქტერიული დაავადებების საწინააღმდეგოდ კერძოდ ბაქტერიოფაგს, რომელიც იჭრება ბაქტერიის სხეულში იქ მის ხარჯზე მრავლდება და შლის მას. ვირუსული დაავადებაა მაგალითად, შიდსი, C ჰეპატიტი და გრიპი.

## ლიტერატურა

* А.Н. Сизенцов, А.О. Плотников, Е.А. Дроздова, Е.С. Алешина, И.В. Грязева. Общая вирусология с основами таксономии вирусов позвоночных. — Оренбург, 2012. — 624 с.
* Белоусова Р. В., Преображенская Э. А., Третьякова И. В. Ветеринарная вирусология. — КолосС, 2007. — 448 с. — ISBN 978-5-9532-0416-3
* Букринская А. Г. Вирусология. — М.: Медицина, 1986. — 336 с.
* Вирусология: В 3-х т. Т. 1: Пер. с англ. / Под ред. Б. Филдса, Д. Найпа, при участии Р. Ченока, Б. Ройзмана, Дж. Мелника, Р. Шоупа. — М.: Мир, 1989. — \*492 с. — ISBN 5-03-000283-9
* Вирусология: В 3-х т. Т. 2: Пер. с англ. / Под ред. Б. Филдса, Д. Найпа, при участии Р. Ченока, Б. Ройзмана, Дж. Мелника, Р. Шоупа. — М.: Мир, 1989. — 496 с. — ISBN 5-03-000284-7
# ბაიასებრნი

| ბაიასებრნი |
| --- |
|  დიდბაია (Caltha palustris) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| განყოფილება:  |
ფარულთესლოვნები |
| კლასი:  |
ორლებნიანნი |
| ოჯახი:  | **ბაიასებრნი** |
| სახეობა:  | **მაჟარა** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Ranunculaceae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 18410 |
| NCBI   | 3440 |
| EOL   | 4377 |
| IPNI  |  30000277-2 |
| FW   | 55402 |

 |

 |

**ბაიასებრნი** (ლათ. Ranunculaceae) — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. უმთავრესად მრავალწლოვანი ბალახებია, ზოგჯერ ბუჩქები და ლიანები. ფოთოლი თათისებრ ან ფრთისებრ დაყოფილია, იშვიათად მთლიანი. ყვავილები ორსქესიანია, მარტივი ან ორმაგი ყვავილსაფრით; აქვს მრავალი ბუტკო და მტვრიანა. ნაყოფი რთული — კაკლუჭა.

შეიცავს 30 გვარსა და 1300-მდე სახეობას, რომლებიც უმთავრესად ზომიერი და ცივი ჰავის ქვეყნებშია გავრცელებული. საქართველოში 11 გვარი და 90-მდე სახეობა გვხვდება, რომელთაგან 22 ენდემურია. შედარებით ფართო გავრცელებითა და სახეობათა სიჭარბით საქართველოს ფლორაში გამოირჩევა ბაია, მაჟარა, ფრინტა, კატაბარდა, მედგარა, ცხვირისატეხელა და სხვა.

ბაიასებრთა ოჯახის წარმომადგენელთა უმრავლესობა ხმელეთზე იზრდება. გამონაკლისია წყლის ბაიას (ლათ. Batrachium) სახეობები. მრავალი სახეობა შხამიანია (შეიცავს ალკალოიდებსა და გლუკოზიდებს), ზოგი სამკურნალო (ცხვირისატეხელა) ან დეკორატიულია (კატაბარდა, მედგარა, ფრინტა), ბევრი სარეველაა (ბაია, ჩაწყობილა ბაია და სხვა). ამ ოჯახს აკუთვნებდნენ ისეთ გვარებს (ხარისძირა, იორდასალამი და სხვა), რომლებიც დღეს ცალკე ოჯახებადაა გამოყოფილი. თანამედროვე ფილოგენეზურ სისტემაში მცენარეთა ეს ჯგუფი მორფოლოგიური აგებულების გამო ყვავილოვან მცენარეთა ერთ-ერთ წინაპრულ ჯგუფადაა მიჩნეული.

## ლიტერატურა

* *სახოკია მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 153.
# დროზერა

| დროზერა |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Drosera |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 22009 |
| NCBI   | 4363 |
| EOL   | 60629 |
| IPNI  |  14422-1 |
| FW   | 321358 |

 |

 |

**დროზერა**, *ცვრიანა* (ლათ. drosera) — მრავალწლოვანი (იშვიათად ერთწლოვანი) მწერიჭამია მცენარეების გვარი დროზერასებრთა ოჯახისა. მისი ფესვთანური, როზეტად შეკრებილი ფოთლები მოფენილია ჯირკვლოვანი ბუსუსებით, მაგრამ გამოყოფილი წებოვანი სეკრეტის საშუალებით მცენარე იჭერს და ინელებს მწერს. დროზერა იზრდება ტორფიან ჭაობებში.

დროზერას 90-მდე სახეობა არქტიკის გარდა, ყველგანაა გავრცელებული; სახეობათა უმრავლესობა ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაშია. საქართველოშიც გვხვდება დროზერას 3 სახეობა: მრგვალფოთოლა (D. rotundifolia), ინგლისური (D. anglica) და შუალედური (D. intermedia). უძველესი ბორეალური ფლორის სახეობებია. იზრდება მხოლოდ აჭარაში, მთის ქვედა და ალპური სარტყლის ტორფიან ჭაობებში. გვხვდება ერთეულებად ან ჯგუფებად. სამივე სახეობა შეტანილია „საქართველოს წითელ წიგნში“.

## ლიტერატურა

* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, თბ., 2012. — გვ. ?.
# სივრცე

სამ განზომილებიანი სივრცე დეკარტის კოორდინატთა სისტემით
**სივრცე** — სამგანზომილებიანი უსაზღვრო არე რომელშიც მდებარეობენ სხეულები და მოვლენები, რომლებსაც აქვთ ერთმანეთის მიმართ გარკვეული მდებარეობა. ფიზიკური სივრცე ხშირად განიხილება როგორც სამგანზომილებიანი, თუმცა თანამედროვე ფიზიკაში სივრცეს ხშირად დროსთან ერთად განიხილავენ, როგორც ოთხგანზომილებიანი სივრცე-დროის ნაწილს. მათემატიკაში განსახილველი ამოცანის მიხედვით სივრცეს შეიძლება ჰქონდეს მებისმიერი განზომილება და განსხვავებული სტრუქტურა. სამყაროს შემეცნებისთვის სივრცის ცნება უმნიშვნელოვანესი საბაზისო ცნებაა, თუმცა დღემდე მიმდინარეობს კამათი ფილოსოფოსებს შორის სივრცის რაობის შესახებ — არის ის ობიექტი, კავშირი ობიექტებს შორის თუ კონცეპტუალური ბაზისის ნაწილი.

მე-17 საუკუნეში კლასიკური მექანიკის განვითარებასთან ერთად წამოიჭრა ბევრი ფილოსოფიური კითხვა. ისააკ ნიუტონის ხედვით სივრცე არის აბსოლუტური, იმ გაგებით, რომ იგი არის პერმანენტულად და დამოუკიდებლად განვრცობილი მასში სხეულების არსებობის მიუხედავად. გოტფრიდ ლაიბნიცი კი მიიჩნევდა, რომ სივრცე არის სხვადასხვა სხეულებს შორის ურთიერთგანლაგების ერთობლიობა, რომელიც ხასიათდება მათ შორის მანძილითა და ურთიერთგანლაგებით. მე-18 საუკუნეში იმანუელ კანტმა აღწერა სივრცე და დრო როგორც გარემო, რომელშიდაც ადამიანები ახდენენ მათი გამოცდილების სტრუქტურირებას.

IXX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში მათემატიკაში განვითარდა არაევკლიდური გეომეტრია, რომელშიც სივრცე შეიძლება იყოს *გამრუდებული* (*ბრტყელის* ევკლიდური სივრცის საპირისპიროდ). ალბერტ აინშტაინის ფარდობითობის ზოგადი თეორიის მიხედვით რეალური სივრცე გრავიტაციული ველის გავლენით მრუდდება. ფარდობითობის ზოგადი თეორიის ტესტებმა მართლაც დაადასტურა, რომ არაევკლიდური სივრცე წარმოადგენს უკეთეს მოდელს მექანიკისა და ოპტიკის არსებული კანონების ასახსნელად.

**ეკონომიკური სივრცე** — არის სუბიექტების, ობიექტების, პროცესების და სისტემის ადგილმდებარეობის და მასზე მოქმედი ყველა გარემოების განმსაზღვრელი ერთობლივი მაჩვენებელი, ანუ სრული პროცესუალური, მიკრო და მაკროკლიმატური ერთობლიობა.

## იხილეთ აგრეთვე

* ფარდობითობის ზოგადი თეორია
* კოსმოლოგია

## სქოლიო
# ულოტრიქსისნაირი წყალმცენარეები

| ულოტრიქსისნაირი წყალმცენარეები |
| --- |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Ulotrichophyceae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 846521 |
| NCBI   | 33103 |
| EOL   | 4025 |
| FW   | 55084 |

 |

 |

**ულოტრიქსისნაირი წყალმცენარეები** (ლათ. Ulotrichophyceae) — მწვანე წყალმცენარეთა კლასი. აერთიანებს უკიდურესად მრავალფეროვან ფორმებს. აქვთ მრავალუჯრედიანი, ძაფისებრი ან ფირფიტისებრი თალუსი. თავისუფლად მცხოვრები ან სუსბსტრატზეა მიმაგრებული. მათი ზომა რამდენიმე მილიმიკრონიდან ასეულ კვადრატულ სანტიმეტრამდე აღწევს. უჯრედები ერთბირთვიანია, აქვთ ერთი ან, იშვიათად, რამდენიმე ფირფიტისებრი ან კედლისპირა ქლოროპლასტი. უსქესო გამრავლება ზოოსპორებით ხდება, სქესობრივი გამრავლება იზო-, ჰეტერო- ან ოოგამის ტიპისაა. გავრცელებულია მტკნარ წყალსა და ზღვაში. ტიპობრივი წარმომადგენელია ულოტრიქსის გვარის სახეობების.

## ლიტერატურა

* *ყანჩაველი ქ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 136.
# მექანიკური ქსოვილი

**მექანიკური ქსოვილი** — ქსოვილის ნაირსახეობა მცენარეულ ორგანიზმებში, რომელიც მცენარეთა სიმტკიცეს უზრუნველყოფს. შედგება სქელკედლიანი უჯრედებისგან, რომლებსაც ხშირად გახევებული გარსი აქვთ. ეს უჯრედები წარმოქმნის კარკასს, რომელსაც მცენარეთა ორგანოები ეყრდნობა. ამ ფუნქციის შესაბამისად, მექანიკური ქსოვილის უჯრედები კედლები ძლიერ გასქელებული და გახევებულია. განსაკუთრებით დიდი რაოდენობითაა ეს ქსოვილი ღეროში. ამის გამო მცენარე უძლებს ძლიერ ქარსა და წვიმას, ნაყოფის სიმძიმეს. ეს ქსოვილი ბევრია მსხლისა და კომშის წვნიან და თხილსა და კაკლის მშრალ ნაყოფში [*წყარო არ არის მითითებული 1327 დღე*]

მექანიკური ქსოვილის ძირითადი სახეობებია კოლენქიმა და სკლერენქიმა.

## იხილეთ აგრეთვე

* წარმომშობი ქსოვილები
* მფარავი ქსოვილები
* ძირითადი ქსოვილები
* გამტარი ქსოვილები
* ქსილემა
* ფლოემა

## სქოლიო
# კაკალი (ნაყოფი)

თხილი წაბლი
**კაკალი** (ლათ. nux) — ერთთესლიანი მშრალი თვითუხსნელი ნაყოფი, რომლის ნაყოფსაფარი მეტნაკლებად გახევებულია (მაგ., თხილი). კაკალს ხშირად უმართებულოდ ეძახიან ზოგი ფიჭვის თესლს („კედრის კაკალი“), ჩვეულებრივი კაკლის და ქოქოსის პალმის კურკიანას („ქოქოსის კაკალი“).

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 324.
# ზოოპარკი

ვეფხვი თბილისის ზოოპარკში
**ზოოპარკი**, *ზოოლოგიური პარკი* — სამეცნიერო-საგანმანათლებლო დაწესებულება, სადაც ვოლიერებში ან გალიებში, ან ბუნებრივ გარემოს მიმსგავსებულ დიდ ფართობებზე სადემონსტრაციოდ, სამეცნიერო მიზნით ან გასამრავლებლად ჰყავთ გარეული ცხოველები. ზოგიერთ ზოოპარკში შინაური ცხოველებიც არიან. ზოოლოგიური ბაღისაგან განსხვავებით ზოოპარკი დიდი ტერიტორიითა და ცხოველების მრავალრიცხოვანი კოლექციით განსხვავდება. ზოოპარკებში სწავლობენ ცხოველთა ბიოლოგიას, სამეურნეო მნიშვნელობას, პროპაგანდას უწევენ მათ დაცვას, გარდა ამისა, დიდი ყურადღება ექცევა გადაშენების გზაზე მდგომი ცხოველების დაცვასა და მოშენებას. მაგ., ზოოპარკის პირობებში გადაურჩა ამოწყვეტას პრჟევალსკის ცხენი (მისი ერთი ეგზემპლარი დღეს თბილისის ზოოპარკშიც ჰყავთ), ჰავაიური ღერღეტი და სხვ. ზოოპარკებში ტარდება ექსკურსიები, ეწყობა ლექციები და სხვ.

ზოოპარკების წინამორბედად ითვლება სამხეცეები. დიდი ზოოპარკები ჰქონდათ ძველ ეგვიპტეში ჯერ კიდევ 3500 წლის წინათ. 3000-ზე მეტი წლის წინათ ჩინეთში იყო ზოოპარკი, რომელსაც „ცოდნის ბაღს“ უწოდებდნენ. 2010 წლის მონაცემებით მსოფლიოში დაახლოებით 1300 ზოოპარკია, რომელთა ნახევარი ევროპაში, ხოლო 20% ჩრდილოეთ ამერიკაში მდებარეობს. ევროპაში უძველესია ვენის ზოოპარკი (1752), შემდეგ მადრიდის (1774), პარიზის (1793), ლონდონის (1828), ამსტერდამის (1838), ბერლინის (1844), ჰამბურგის (1863), მოსკოვის (1864), სანქტ-პეტერბურგის (1865), ნიუ-იორკის (1865), ბუდაპეშტის (1887) და სხვ. ზოგიერთ ქალაქში რამდენიმე ზოოპარკია.

## საქართველო

თეთრი მარტორქა თბილისის ზოოპარკში
### თბილისის ზოოპარკი

საქართველოში პირველი — თბილისის ზოოპარკი 1927 წლის 10 თებერვალს დაარსდა. თავდაპირველად ამისათვის გამოიყო 70 ჰა მიწის ნაკვეთი, ხოლო შემდგომ ხანებში 120-მდე გაფართოვდა. მისი პირველი დირექტორი იყო გ. ა. ჰანსონი. 90-იან წლებში სახეობათა რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემცირდა ეკონომიკური და პოლიტიკური კრიზისის გამო.

2015 წლის 13 ივნისის წყალდიდობამ მეტწილად დატბორა ზოოპარკის ტერიტორია, რამაც ცხოველების ზოოპარკის ტერიტორიიდან გაქცევა გამოიწვია. თბილისის ქუჩებში 5 ლომი, 6 ვეფხვი, 6 დათვი და 13 მგელი აღმოჩნდა. გმირთა მოედანზე შენიშნეს ბეჰემოთი. საპატრულო პოლიცია იძულებული გახდა, რამდენიმე მტაცებელი ცეცხლსასროლი იარაღით მოეკლა, ცხოველების უმრავლესობის წინააღმდეგ დასაძინებელი სპეციალური საშუალებები გამოიყენეს. მოკლეს ვეფხვი, ლომი, აფთარი.

სტიქიის შემდეგ თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორიაზე ახალი ზოოპარკის მშენებლობა დაიწყო. მისი დირექტორის, ზურა გურიელიძის განცხადებით, ზოოპარკის სრულყოფილად ასაშენებლად საჭიროა 50 მილიონამდე ლარი, რაზეც მოლაპარაკებები მიდის მერიასთან და სხვადასხვა ფონდებთან.

დღეისათვის თბილისის ზოოპარკში 200-დან 300-მდე სახეობის ცხოველია თავმოყრილი, მათ შორის ბუნებაში იშვიათი სახეობები. მიმდინარეობს საფრთხეში მყოფი სახეობების კოსერვაციისა და ველურ ბუნებაში დაბრუნების აქტიური სამუშაოები.

### სხვა

სვავი გორის ზოოპარკში
წლების წინ ზოოპარკი ფუნქციონირებდა ქალაქ რუსთავში. მცირე ზომის ზოოპარკი (ზოოლოგიური ბაღი) მდებარეობს ქალაქ გორში, ბათუმში — ზოოპარკი და დელფინარიუმი.

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 535.
* *Л. С. Скуратова*, История развития зоопарков, ВЕСТНИК АлтГТУ им. И.И. Ползунова, 2010, № 1—2, გვ. 64–67.

## სქოლიო