Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მკითხავი

**მკითხავი**, მისანი, წინასწარმეტყველი, ნიშთმჭვრეტელი, მარჩიელი, გამომცნობელი, ნიშთმზმელი, ტყირპის მსტური, ქადაგი, მეენე, მუცლით მეზღაპრე, მსახვრალი, შემლოცველი და სხვ. ხალხური რწმენით მომავლის ჭვრეტის ზებუნებრივი უნარით დაჯილდოებული, ღვთაების რჩეული, მისი ნების განმცხადებელი პირი, რომელსაც ძალუძს გაიგოს მავედრებლის გაჭირვება, გამოიცნოს ავადმყოფობა, შეულოცოს, წინასწარ დაინახოს პიროვნებისა და მთელი სოციალური ჯგუფის მომავალი, იწინასწარმეტყველოს ომი თუ მშვიდობა, მოსავლიანი თუ მწირი წელი, ამოიცნოს რომელი ღვთაებაა განრისხებული და რით შეიძლება მისი გულის მოგება; მკითხავები ხშირად „საიქიოს“ არიან ნამყოფნი და ამდენად „სულეთის“ ამბების თხრობაც შეუძლიათ.

## ისტორია

ისტორიულად მკითხავის ინსტიტუტი სათავეს იღებს გვარის ჯადოსნისგან, შამანისაგან, რომელთაგან, ერთ მხარეს წარმოადგენენ ოფიციალური კულტის მსახურნი, ქურუმები, ორაკულები, ქადაგები და „ხატის მეენეები“, ხოლო მეორე მხარეს — არაოფიციალური „წინასწარმეტყველი“, რომელთა ასპარეზი გაუნათლებელი და სოციალურად დაბალი მასა იყო. ოფიციალურ ორაკულებს დიდი ძალა ჰქონდათ და ძველ მსოფლიოში სერიოზულ გავლენას ახდენდნენ პიროვნების, სოციალური ჯგუფისა და მთელი საზოგადოების ბედზე.

მკითხავები პრაქტიკული მოქმედებისას სხვადასხვა მეთოდებით სარგებლობდნენ; მაგ. მისანი ჯადოსნურ ძალებს „იხმობდა“, ნიშთმჭვრეტელი ფრინველთა და ცხოველთა გამოჩენით, დაძახილით მკითხველობდა და ა.შ. ტყირპის მსტური, მსგავსად რომაულ ჰარუსპიკებისა, ცხოველთა შიგნეულის განლაგებით ირკვევდა მომავალს და ა.შ. შუა საუკუნეებში მკითხავებს ეკლესია დევნიდა, როგორც ეშმაკის მსახურებს. თანამედროვეობაში მკითხავის ინსტიტუტი ცრუმორწმუნეობასთან ერთად გაქრა, გასართობად იქცა და ყოველგვარი პრაქტიკული მნიშვნელობა დაკარგა.

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ.7 გვ. 50, თბ 1984 . *ირ. სურგულაძე*
# Wayback Machine

| Wayback Machine |
| --- |
|  ოფიციალური ლოგო |
| საიტი | web.archive.org |
| კომერციულობა |
არა |
| საიტის ტიპი |
არქივი |
| პროგრამირების ენა |
C, Perl |
| მფლობელი |
Internet Archive |
| გაეშვა |
24 ოქტომბერი, 2001 (2001-10-24) |
| Alexa-ს რეიტინგი |  262 (ნოემბერი, 2016) |
| ამჟამინდელი სტატუსი |
აქტიური |

**Wayback Machine** — ციფრული არქივი, რომელიც გაეშვა არაკომერციული ორგანიზაციის, Internet Archive-ის მიერ 2001 წელს. იგი შექმნა ბრიუსტერ კეილმა და ბრიუს გილიატიმ და Alexa Internet-ისგან აქვს კონტენტ მხარდაჭერა. სერვისი მომხმარებლებს აძლევს ვებ-გვერდების დაარქივებული ვერსიების ხილვის საშუალებას, რასაც Internet Archive უწოდებს „სამგანზომილებიან ინდექსს“.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი
* Wayback Machine დაარქივებული 2009-03-18 საიტზე Wayback Machine.  — ბიბლიოთეკა ალექსანდრინა
* Tool to retrieve a backup from the Wayback Machine

## სქოლიო
# წელი

**წელი**, *წელიწადი* — დროის შუალედი, რომლის განმავლობაში დედამიწა ერთ სრულ შემოვლას ასრულებს მზის ირგვლივ. დედამიწის მოძრაობის სირთულემ განაპირობა ამ შუალედის განსაზღვრის სიძნელე და წელიწადის ურთიერთგანსხვავებულ ცნებათა წარმოშობაც. ვარსკვლავიერი, ანუ სიდერული წელიწადი, არის დროის შუალედი. რომელსაც ანდომებს მზე ცის თაღზე ვარსკვლავთა მიმართ ერთ სრულ ხილულ გარემოქცევას, გამოწეეულს დედამიწის რეალური მზისირგელივი მოძრაობით. მისი ხანგრძლიეობაა 365,256360 ეფემერიდული დღე-ღამე. ტროპიკული წელიწადი — დროის შუალედი გაზაფხულის ბუნიობის წერტილზე მზის ორ თანმიმდევრულ გავლას შორის (365,242196 დღე-ღამე); ანომალისტური წელიწადი — დროის შუალედი პერიჰელიუმში დედამიწის ორ თანმიმდევრულ გავლას შორის (365,259641 დღე-ღამე); დრაკონული წელიწადი — დროის შუალედი მთვარის ორბიტის ერთსა და იმავე კვანძში მზის ორ თანამიმდევრულ გავლას შორის (346,620047 დღ-ღ). წელიწადის ეს სახეობები დროთა განმავლობაში ნელა იცვლება (საუკუნეში დღ-ღამის 0,11 — 6, 3 და 32 მემილიონედით, შესაბამისად). მთვარის კალენდრებში გამოიყენება 12 ან 13 სინოდური თვის შემცველი მთვარისმიერი წელიწადი. იულიუსის კალენდრის წელიწადის საშუალო ხანგრძლივობას იულიუსის წელიწადი ჰქვია (365,25 დღე-ღამე), გრიგოლის კალენდრის წელიწადისას კი — გრიგოლის წელიწადი (365,2425 დღე-ღამე). სეზონთა ცელის პერიოდი ტროპიკულ წელიწადს ემთხვევა.

წელიწადის საკმაოდ ზუსტი მნიშენელობები ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ძვ. ჩინეთსა და ძვ. ეგვიპტეში. ჰიჰარქემ განსაზდერა წელიწადი, რომლის მნიშენელობა უდრიდა „365 ¼ დღეს დღის 1/300 გამოკლებით“. წელიწადის ამ და თანამედროვე მნიშვნელობებს შორის სხვაობა მხოლოდ 6 ½ წუთია.

## იხილეთ აგრეთვე

* კალენდარი

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 303.
* Витковский В. В., Прозоровский Д. И. Год // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
# აიმარა (ენა)

აიმარას გავრცელების არეალი
**აიმარა** (*Aymar aru*) — ანდებში მცხოვრები ხალხის, აიმარას ენა. მასზე ამჟამად 2 227 642 კაცი ლაპარაკობს. აიმარა, ესპანურთან და კეჩუასთან ერთად, სახელმწიფო ენაა პერუსა და ბოლივიაში. ასევე გავრცელებულია ჩილესა და ჩრდილოეთ არგენტინაში.

ზოგიერთი ლინგვისტი მიიჩნევს, რომ აიმარა მონათესავეა მასზე უფრო ფართოდ გავრცელებულ კეჩუას ენაზე. ფონოლოგიური მსგავსება მართლაც აშკარაა, მაგრამ როგორც ლინგვისტების მეორე, უმრავლესი ნაწილი მიიჩნევს, ეს არა ამ ენების მონათესავეობიდან გამომდინარეობს, არამედ შედეგია ამ ენების ერთსა და იმავე ტერიტორიაზე საკმაოდ ხანგრძლივი ურთიერთობისა.

აიმარა აგლუტინაციური და პოლისინთეზური ენაა, სიტყვათა თანმიმდევრობის სუბიექტ-ობიექტის ტიპოლოგიით.

## რესურსები ინტერნეტში

* www.aymara.org
* The Sounds of the Andean Languages დაარქივებული 2006-10-06 საიტზე Wayback Machine.
* Ethnologue reports for Aymara
* Encyclopedy in Aymara დაარქივებული 2016-03-04 საიტზე Wayback Machine.
* Aymara - English Dictionary დაარქივებული 2004-04-04 საიტზე Wayback Machine.
* Andean language looks back to the future
* JACH'AK'ACHI. Patpatankiri markana kont’awipa დაარქივებული 2011-08-11 საიტზე Wayback Machine.
# ორშაბათი

**ორშაბათი** — დღე კვირადღესა და სამშაბათს შორის. ძველ რომაელებსა და ჩრდილოგერმანულ ტომებში ეს დღე ეძღვნებოდა მთვარეს (გერმანულად Montag: Mond-Tag არის „მთვარის დღე“). ორშაბათი ხან კვირის პირველ დღედ მიიჩნევა (მაგალითად, თანამედროვე ევროპაში), ხან მეორე დღედ (აშშ და სხვა ქვეყნები). ეს თვალსაზრისი ძველი იუდეიდან მომდინარეობს. ამ მიზეზით ქართულში, არაბულში, ებრაულში, ბერძნულში, აგრეთვე პორტუგალიურში მისი მნიშვნელობაა — „მეორე დღე“. თანამედროვე კულტურა ორშაბათს განიხილავს, როგორც კვირის დასაწყისს, ვინაიდან უქმე დღის შემდეგ ხალხი ბრუნდება სამსახურებში და სასწავლებლებში.

## ცნობილი ორშაბათები

* **დიდი ორშაბათი** – ვნების კვირის დღე, როდესაც იესომ დაწყევლა უნაყოფო ლეღვი;

## ორშაბათი ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ორშაბათი მეგრული: თუთაშხა
* ლაზური: თუთაჩხა
* სვანური: დო̈შდიშ
* ძველქართული: მთოვარისა
# სამშაბათი

**სამშაბათი** — კვირის დღე ორშაბათსა და ოთხშაბათს შორის. ძველ რომაელებში ეს დღე ეძღვნებოდა ღვთაება მარსს, ძველ გერმანულ ტომებში — ტირუს. აშშ-ში ტრადიციულად სამშაბათს ტარდება არჩევნები. ფედერალური არჩევნები იმართება ნოემბრის პირველი ორშაბათის მომდევნო დღეს.

## ცნობილი სამშაბათები

* **დიდი სამშაბათი** – ვნების კვირის დღე, როდესაც იესომ ტაძარში ახალი მოძღვრება იქადაგა;
* **შავი სამშაბათი** - 1929 წლის 29 ოქტომბერი, აშშ-ს საფონდო ბირჟებზე დაიწყო დიდი პანიკა;

## სამშაბათი ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
სამშაბათი მეგრული: თახაშხა
* ლაზური: იკინაჩხა
* სვანური: თახა̈შ
* ძველქართული: არიასი
# ოთხშაბათი

**ოთხშაბათი** — კვირის დღე სამშაბათსა და ხუთშაბათს შორის. ძველ რომში ეს დღე ეძღვნებოდა ღვთაება მერკურის, ამიტომ იგი შემონახულია ამ დღის ფრანგულ (Mercredi), ესპანურ და იტალიურ სახელწოდებებში. ჩრდილოეთ ევროპაში მერკურის შესატყვისია ოდინი, საიდანაც მომდინარეობს ინგლისური (Wednesday) და ნიდერლანდური (Woensdag) სახელწოდებანი. იმ შემთხვევაში, თუ კვირადღეს განვიხილავთ საწყის დღედ, მაშინ ოთხშაბათი იქნება კვირის შუა დღე. აქედან მომდინარეობს ოთხშაბათის რუსული (Среда) და გერმანული (Mittwoch) სახელწოდებანი.

## ცნობილი ოთხშაბათები

* **დიდი ოთხშაბათი** – ვნების კვირის დღე, როდესაც მოწაფეებმა იესოს სერობა მოუწყვეს;

## ოთხშაბათი ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ოთხშაბათი მეგრული: ჯუმაშხა
* ლაზური: ჯუმაჩხა
* სვანური: ჯჷმა̈შ
* ძველქართული: ერმისა
# ხუთშაბათი

**ხუთშაბათი** — კვირის დღე ოთხშაბათსა და პარასკევს შორის. ძველ რომაელებში ეს დღე ეძღვნებოდა ღვთაება იუპიტერს, ძველ გერმანულ ტომებში - თორს. აქედან უნდა მომდინარეობდეს ამ დღის ინგლისური სახელწოდება (Thursday). ზოგიერთ ხელშეკრულებებში ხუთშაბათი არის დღე, რომელიც განსაზღვრავს კვირების ნუმერაციას: წლის პირველ კვირად მიიჩნევა ის კვირა, რომელიც შეიცავს წლის პირველ ხუთშაბათს. ტრადიციისამებრ, დიდ ბრიტანეთში არჩევნები ტარდება ხუთშაბათობით.

## ცნობილი ხუთშაბათები

* **დიდი ხუთშაბათი** – ვნების კვირის დღე, როდესაც იესომ თვითონ გაუმართა მოციქულებს სერობა, ამხილა იუდა და დაადგინა ზიარების საიდუმლო.

## ხუთშაბათი ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ხუთშაბათი მეგრული: ცაშხა
* ლაზური: ჩაჩხა/უმქისერთი
* სვანური: ცა̄̈შ
* ძველქართული: აფროდიტისა
# პარასკევი

**პარასკევი** — კვირის დღე ხუთშაბათსა და შაბათს შორის. უმრავლეს ქვეყნებში, სადაც მიღებულია 5-დღიანი სამუშაო კვირა, პარასკევი წარმოადგენს უკანასკნელ სამუშაო დღეს.

* ძველ რომაელებში ეს დღე ეძღვნებოდა ქალღმერთ ვენერას, ძველგერმანულ ტომებში - ქალღმერთ ფრიას (ფრიგი), ამიტომ ჰქვია მას ინგლისურ ენაში „Friday“.
* ისლამში პარასკევი არის მეჩეთებში საეკლესიო მსახურის დღე.
* ებრაული შაბათი იწყება პარასკევს მზის ჩასვლის შემდეგ.
* პარასკევა არის ველური კაცის სახელი, რომელიც რობინზონ კრუზოს მსახური იყო.

## პარასკევს მომხდარი გახმაურებული შემთხვევები

* **დიდი პარასკევი** - ვნების კვირის დღე, როდესაც იესო აწამეს და ჯვარს აცვეს;
* **წითელი პარასკევი** - 1925 წლის 31 ივლისი, ინგლისელ მაღაროელთა გამარჯვების დღე შახტების მფლობელებზე, რომლებიც ცდილობდნენ ხელფასების შემცირებას.
* **წმინდა პარასკევა** - აღმოსავლურ სლავურ მითოლოგიაში წმინდანი, ქალთა და დედათა მფარველი.
* **პარასკევი, 13** - გავრცელებული ცრურწმენა

## პარასკევი ანდაზებში

* „მას კვირაში ცხრა პარასკევი აქვსო“.
* „პარასკევია დღესაო, კატა ვერ შესწვდა ძეხვსაო“

## პარასკევი ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
პარასკევი მეგრული: ობიშხა
* ლაზური: ობიჩხა/პარასკა
* სვანური: უ̂ებიშ
* ძველქართული: დიოსისა
# შაბათი

**შაბათი** — კვირის დღე პარასკევსა და კვირადღეს შორის. ძველ რომაელებში ეს დღე ეძღვნებოდა ღვთაება სატურნს. ტრადიციის თანახმად, რომელიც იუდაიზმიდან მომდინარეობს, ეს კვირის ბოლო დღეა. ეს შეთანხმება ძალაში რჩება ისრაელსა და აშშ-ში, მაგრამ თანამედროვე ევროპაში მას განიხილავენ როგორც კვირის მე-6 დღეს. ქართულ ენაში, ისევე როგორც ბევრ ენაში, ამ დღის სახელწოდება მომდინარეობს იუდაისტური დღესასწაულის „შაბათის“ სახელიდან.

## ცნობილი შაბათები

* **დიდი შაბათი** - ვნების კვირის დღე, როდესაც იესო დაკრძალეს.

## შაბათი ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
შაბათი მეგრული: საბატონი (შურიშხა)
* ლაზური: საპ(ბ)ატონი
* სვანური: საფტინ
* ძველქართული: კრონოსისა
# კვირა

**კვირა (კვირადღე)** — კვირის დღე შაბათსა და ორშაბათს შორის. ძველ გერმანულ ტომებში ეს დღე ეძღვნებოდა მზეს, აქედანაა ინგლისური (Sunday). ბევრ სლავურ ენაში კვირადღეს ჰქვია „неделя“, ე.ი. დღე, როდესაც არ მუშაობენ („не делают“). კვირადღე ხშირად კვირის უკანასკნელი დღეა (განსაკუთრებით ევროპასა და სამხრეთ ამერიკაში), სხვაგან — კვირის პირველი დღე. ეს ტრადიცია მომდინარეობს ძველი ებრაელებისა და ძველი ეგვიპტელებისაგან. სტანდარტიზაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის გადაწყვეტილებით 1976 წლის 1 იანვრიდან კვირადღე დადგინდა კვირის ბოლო დღედ.

კვირადღე ქრისტიანთა უმრავლესობისათვის დასვენების დღეა. მართლმადიდებელ ქრისტიანებში ამ დღეს არ შეიძლება საოჯახო, სასოფლო-სამეურნეო და საზოგადოებრივი საქმიანობა, რაიმეს კეთება, რაც სხვისგან მოითხოვს შრომის გაწევას (მაგ. ყიდვა, მომსახურების მიღება, საზოგადოებრივი ტრანსპორტით სარგებლობა და ა.შ.). გამონაკლისს წარმოადგენს გადაუდებელი სამედიცინო და სხვა სახის მომსახურება.

## კვირა ქართველურ ენებზე

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
კვირა მეგრული: ჟაშხა
* ლაზური: ბჟაშხა
* სვანური: მიშლადეღ
* ძველქართული: მზისა
# საათი (ერთეული)

ერთი საათი ციფერბლატზე
**საათი** (ქართული აღნიშვნაა სთ, საერთაშორისო — h) — დროის სისტემის გარეშე ერთული. უდრის 60 წუთს ან 3600 წამს.

* 1 წმ = 1/3600 სთ;
* 1 წთ = 1/60 სთ;
* 1 დღე-ღამე = 24 საათს.

## იხილეთ აგრეთვე

* დრო

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 534.
# კვირა (ერთეული)

**კვირა** — შვიდდღიანი დროის შუალედი, რომელშიც თითოეულ დღეს საკუთარი სახელწოდება აქვს; აგრეთვე მეშვიდე დღე — კვირის სახელწოდება.

## ისტორია

შვიდდღიანი კვირა პირველად ძველ აღმოსავლეთში შემოიღეს; ახალი წელთაღრიცხვის I საუკუნეში რომშიც დაკანონდა, იქიდან კი მთელ დასავლეთ ევროპაში გავრცელდა. კვირის დღეებს ციურ სხეულთა სახელწოდებანი შეარქვეს, მაგ: შაბათს უწოდეს სატურნის დღეს, კვირას და დანარჩენ დღეებს შესაბამისად — მზის, მთვარის, მარსის, მერკურის, იუპიტერისა და ვენერას დღეები. ძველ ქართულში ამ ციურ სხეულთა შესაბამისად კვირის დღეებს ერქვა: კრონოსისა, მზისა ან საუფლო, მთოვარისა, არიასი, ერმისა, აფროდიტესა და დიოსისა. ზოგ ხალხში გავრცელებული იყო ხუთ- და ათდღიანი კვირებიც.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 499.
# წამი

| წამი |
| --- |
|  წამები ციფერბლატზე |
| სტანდარტი: |
SI სისტემის ძირითადი ერთეული. |
| სიდიდე: |
დრო |
| სიმბოლო (ქართ): |
წმ |
| სიმბოლო (საერთ): |
s |
| ეკვივალენტები: |
| *ჯერად ერთეულებში* |
1/60 წთ. 1/3600 სთ. |
|  სურათები ვიკისაწყობში |

**წამი** (აღნიშვნა: **წმ**, **s**) — დროის ძირითადი საზომი ერთეული, ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში.

## ისტორია

1967 წელს ზომა-წონათა XIII გენერალურ კონფერენციაზე მიღებულია წამის შემდეგი განსაზღვრა: „წამი არის დრო, რომელიც ტოლია ცეზიუმის 133 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ატომის ძირითადი მდგომარეობის ორ ზენაზ დონეს შორის გადასვლის შესაბამისი გამოსხივების 9192631770 პერიოდისა“. ასე განსაზღვრულ წამს უწოდებენ ატომურს. მისი აღწარმოება ხდება სიხშირისა და დროის ცეზიუმის ეტალონების მეშვეობით, რომლებიც საშუალებას გვაძლევენ განვსაზღვროთ 133 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ცეზიუმის ატომების გამოსხივების სიხშირე ორ ფიქსირებულ ენერგეტიკულ დონეს შორის.

წამის წილობითი და ჯერადი ერთეულებია: წუთი (წთ, min), საათი (სთ, h) და ასე შემდეგ.

* 1 წთ = 60 წმ;
* 1 სთ = 3600 წმ;

## ჯერადი და წილობითი ერთეულები

„წამის“ საზომი ერთეულისათვის, როგორც წესი, გამოიყენება მხოლოდ სტანდარტული სი თავსართები (გამონაკლისია დეცი- და სანტი-). დიდი დროის ინტერვალების გასაზომად გამოიყენება ერთეულები წუთი, საათი, დღე და ა. შ.

| ჯერადი | წილადი |
| --- | --- |
| სიდიდე | სახელწ. | აღნიშვნა | სიდიდე | სახელწ. | აღნიშვნა |
| 101 წმ | დეკაწამი | დკწმ | das | 10−1 წმ | დეციწამი | დწმ | ds |
| 102 წმ | ჰექტოწამი | ჰწმ | hs | 10−2 წმ | სანტიწამი | სწმ | cs |
| 103 წმ | კილოწამი | კწმ | ks | 10−3 წმ | მილიწამი | მწმ | ms |
| 106 წმ | მეგაწამი | მეგწმ | Ms | 10−6 წმ | მიკროწამი | მკწმ | µs |
| 109 წმ | გიგაწამი | გწმ | Gs | 10−9 წმ | ნანოწამი | ნწმ | ns |
| 1012 წმ | ტერაწამი | ტწმ | Ts | 10−12 წმ | პიკოწამი | პწმ | ps |
| 1015 წმ | პეტაწამი | პაწმ | Ps | 10−15 წმ | ფემტოწამი | ფწმ | fs |
| 1018 წმ | ექსაწამი | ეწმ | Es | 10−18 წმ | ატოწამი | აწმ | as |
| 1021 წმ | ზეტაწამი | ზაწმ | Zs | 10−21 წმ | ზეპტოწამი | ზწმ | zs |
| 1024 წმ | იოტაწამი | იაწმ | Ys | 10−24 წმ | იოქტოწამი | იწმ | ys |
| 1027 წმ | რონაწამი | რაწმ | Rs | 10−27 წმ | რონტოწამი | რწმ | rs |
| 1030 წმ | ქვეტაწამი | ქაწმ | Qs | 10−30 წმ | ქვექტოწამი | ქწმ | qs |
|   რეკომენდირებულია გამოსაყენებლად   გამოყენება არაა რეკომენდირებული   არ გამოიყენება ან გამოიყენება პრაქტიკაში ძალზედ იშვიათდ
* მუქი კურსივით მონიშნული ქართული შემოკლებები საჭიროებს წყაროებს
 |

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 289.

## რესურსები ინტერნეტში

* უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი : (3 ტომად) / შეადგინა ალექსანდრე ელერდაშვილმა. - I-ლი გამოც.. - თბ. : ფანტაზია, 2006. - 28სმ.(MFN: 136149)
# წუთი

**წუთი** (შემოკლ. **წთ**, საერთაშორისო min) — დროის საზომი ერთეული; საათის 1/60-ისა და 60 წამის ეკვივალენტი.

წუთი არ წარმოადგენს სი-ს ნაწილს, მაგრამ მიღებულია სი-სთან გამოსაყენებლად.
# თვე

**თვე** — დროის შუალედი, რომელიც დაკავშირებულია დედამიწის გარშემო მთვარის გარემოქცევასთან.

თვე შეიძლება იყოს სინოდური (მთვარის ფაზების ცვლის პერიოდი ანუ დროის შუალედი ორ მომდევნო სავსემთვარეობას ან ახალმთვარეობას შორის), სიდერული (ვარსკვლავიერი) — ვარსკვლავიურ ცაზე დედამიწის ირგვლივ მთვარის ერთი სრული გარემოქცევის პერიოდი (ეს თვე სინოდურ თვეზე უფრო ხანმოკლეა), აგრეთვე ტროპიკული, ანომალისტური და დრაკონული, რომლებიც ეტოლებიან დროის შუალედებს შესაბამისად ერთსა და იმავე გრძედზე, პერიგეუმსა და ორბიტის ერთსა და იმავე კვანძზე მთვარის ორ თანამიმდევრულ გავლას შორის. ამას გარდა, თვეს უწოდებენ კალენდარულ სისტემებში შემავალ დროის ერთეულს. გრიგორიანული კალენდრით თვის ხანგრძლივობაა 28-31 დღე-ღამე, ამასთან იგი არ არის მთვარის ფაზების ცვლასთან შეთანხმებული.

## თვეების სახელწოდებები საქართველოში

| თანამედროვე სახელწოდებანი | წარმართული სახელწოდებანი | ხალხური სახელწოდებანი |
| --- | --- | --- |
| * იანვარი
* თებერვალი
* მარტი
* აპრილი
* მაისი
* ივნისი
* ივლისი
* აგვისტო
* სექტემბერი
* ოქტომბერი
* ნოემბერი
* დეკემბერი
 | * აპანი, აპნისი
* სურწყუნისი
* მირკანი
* იგრიკა
* ვარდობისა
* მარიალისა
* თიბისა
* ქველთობისა
* ახალწლისა
* სთვლისა
* ტირისკონი
* ტირისდენი
 | *
* განცხადებისთვე
*
*
* ვარდობისთვე
* თიბათვე, ივანობისთვე
* მკათათვე, კვირიკობისთვე
* მარიამობისთვე
* ენკენისთვე
* ღვინობისთვე
* გიორგობისთვე, ჭინკობისთვე
* ქრისტეშობისთვე
 |

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 673.

|  |
| --- |
| * იანვარი
* თებერვალი
* მარტი
* აპრილი
* მაისი
* ივნისი
* ივლისი
* აგვისტო
* სექტემბერი
* ოქტომბერი
* ნოემბერი
* დეკემბერი
 |
# ვიქსიკონი

ქართული ლოგო ვიქსიკონის პროექტებს შორის ყველაზე გავრცელებული, ე. წ. კლასიკური ლოგოს მაგალითია.
ე. წ. ფილებიანი ლოგო, რომელსაც ფრანგული, ჩინური, ნიდერლანდური, ბერძნული, იტალიური, სპარსული, თურქული და სხვა რამდენიმე ვიქსიკონი გამოიყენებს.
**ვიქსიკონი** — „ფონდ ვიკიმედიის“ ერთ-ერთი პროექტი, თავისუფალი, მრავალენოვანი ლექსიკონი, თეზაურუსი. ვიქსიკონი აერთიანებს გრამატიკულ, განმარტებით, ეტიმოლოგიურს, მრავალენოვან ლექსიკონებსა და თეზისებს. პირველი ვიქსიკონი, რომელიც ინტერნეტსივრცეში 2002 წლის 12 დეკემბერს გამოჩნდა, ინგლისურენოვანი იყო; ერთი წლის შემდეგ ინგლისურს დაემატა ვიქსიკონის ფრანგული და პოლონური ვერსიები. დღეისათვის ვიქსიკონი 170 ენაზეა შექმნილი. 2012 წლის 13 აპრილის მონაცემებით ინგლისურ ვიქსიკონში ყველაზე მეტი — 2,959,781 — სტატიაა, ინგლისურის გარდა პირველ ათეულში შედიან ფრანგული, ჩინური, მადაგასკარული, ლიეტუვური, რუსული, თურქული, პოლონური, ტამილური და ვიეტნამური ვიქსიკონები, თითოეულ მათგანში სტატიების რაოდენობა 200,000-ს აჭარბებს.

აღსანიშნავია, რომ ვიქსიკონის სახელწოდება, ვიკიპედიისაგან განსხვავებით, სხვადასხვა ენაზე სხვადასხვაგვარად ჟღერს. სიტყვის პირველი ნაწილი ვიკისთანაა დაკავშირებული, მეორე კი ლექსიკონთან. მაგალითად, ინგლისურენოვანი პროექტის სახელწოდებაა „Wiktionary“, რაც „wiki“-სა და „dictionary“-ის შერწყმას წარმოადგენს, გერმანულად კი ვიქსიკონს „Wikiwörterbuch“ ჰქვია, რაც „Wiki“-სა და „Wörterbuch“-ის (ლექსიკონი) შეერთებითაა მიღებული.

აღსანიშნავია, რომ ვიქსიკონს არ აქვს ოფიციალური ლოგო, სტანდარტი, რომელსაც ყველაენოვანი ვიქსიკონი გამოიყენებს. სხვადასხვაენოვან ვიქსიკონში სხვადასხვა ლოგო გამოიყენება. არსებობს ლოგოს არაერთი ვარიანტი, რომელთაგან ყველაზე გავრცელებულია ე. წ. კლასიკური და ფილებიანი ლოგოები. ვიქსიკონის ლოგოს ერთი სტანდარტის შესაქმნელად რამდენიმეჯერ რამდენიმე ტურად ჩატარდა კენჭისყრა, თუმცა ყველა მათგანი უშედეგოდ დასრულდა და ლოგოს პრობლემა ვიქსიკონში დღემდე გადაუჭრელი რჩება.

## ქართული ვიქსიკონი

ქართული ვიქსიკონი 2020 წლის 14 ნოემბრისს მონაცემებით 11,000-ზე მეტ სიტყვა-სტატიას შეიცავს და ამ მონაცემით ქართულენოვანი პროექტი 173-ს შორის 83-ე ადგილს იკავებს. დღეისათვის ვერსია ვიქსიკონის ერთ-ერთ აქტიურ პროექტად ითვლება. ქართულ ვიქსიკონში სიტყვების შეტანა უნიფიცირებულია და ერთი შაბლონური თარგი გამოიყენება ყველა ენის ყველა სიტყვისთვის.

## იხილეთ აგრეთვე

* {{მინიდაფა}}

## რესურსები ინტერნეტში

 **ვიკისაწყობში** არის გვერდი თემაზე: ვიქსიკონი ქართული ვიქსიკონის მთავარი გვერდი
* საერთო ვიქსიკონი

## სქოლიო
# დედამიწის ბრუნვა

დედამიწის ბრუნვის მიმართულება თავისი ღერძის გარშემო
ვარსკვლავური ცის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს მრავალსაათიანი ექსპოზიცია — დედამიწის ბრუნვის ილუსტრაცია. ცენტრში მოჩანს პოლარული ვარსკვლავი.
**დედამიწის ბრუნვა** — დედამიწის ერთ-ერთი მოძრაობა. დედამიწის ბრუნვით აიხსნება დღისა და ღამის ურთიერთცვლა, ციურ სხეულთა ხილული დღეღამური მოძრაობა და ზოგი სხვა მოვლენა: დაკიდებული სხეულის რხევის სიბრტყის მობრუნება (ფუკოს ქანქარა), ვარდნილი სხეულის გადახრა აღმოსავლეთისაკენ და სხვა. დედამიწის ბრუნვის შედეგად დედამიწის ზედაპირზე მოძრავ სხეულებზე მოქმედებს კორიოლისის ძალა; მისი მოქმედება ვლინდება მდინარეთა მიერ. ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში მარჯვენა, ხოლო სამხრეთში — მარცხენა ნაპირების უპირატეს ჩამორეცხვასა (ბერის კანონი) და ატმოსფეროს ცირკულაციის ზოგიერთ თავისებურებაში (ციკლონები, ანტიციკლონები, მუსონები, პასატები და სხვა).

ასტრონომიული დაკვირვებით დადგენილია, რომ დედამიწა გაზაფხულის ბუნიობის წერტილის მიმართ ერთ სრულ შემობრუნებას ანდომებს საშუალო მზისმიერი დროის 23 სთ, 56 წთ, 4.091 წმ. დედამიწა ბრუნავს დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ საათის ისრის მოძრაობის საწინააღმდეგო მიმართულებით (თუ დედამიწას ვუყურებთ ჩრდილოეთ პოლუსიდან). დედამიწის ბრუნვის ღერძი ვარსკვლავების მიმართ ისე გადაადგილდება, რომ ინარჩუნებს ეკლიპტიკისადმი საშუალო დახრას, რომელიც 1900 წელს 66°23′51.74″ იყო და XX საუკუნის განმავლობაში მხოლოდ 0.01″-ით გაიზარდა (პრეცესია). გარდა ამისა, იგი განიცდის მცირე რხევებს საშუალო მდებარეობის მიმართ (ნუტაცია). დედამიწის ბრუნვის ღერძი მდებარეობას იცვლის თვით დედამიწის სხეულშიც (დედამიწის პოლუსების მოძრაობა).

ბოლო დრომდე დედამიწის ბრუნვის სიჩქარე მუდმივი ეგონათ, მაგრამ მზის, მთვარისა და პლანეტების პოზიციურ დაკვირვებათა ზუსტმა ანალიზმა ცხადყო, რომ დედამიწა არათანაბრად ბრუნავს. მოქცევითი ხახუნის (მიქცევა და მოქცევა) გავლენით დედამიწის ბრუნვა ნელდება, რაც იწვევს ვარსკვლავთმიერი დღე-ღამის ხანგრძლივობის ზრდას. უკანასკნელი 2.5 ათასი წლის განმავლობაში ის გაიზარდა 0.0024 წმ-ით. შემჩნეულია აგრეთვე დედამიწის ბრუნვის სიჩქარის მცირე რხევები. როგორც არაპერიოდული, ისე ერთწლიანი, ნახევარწლიანი, ერთთვიანი და ნახევართვიანი პერიოდებით.

დედამიწის ბრუნვის თეორია დაამუშავეს ჯერ კიდევ ი. ნიუტონმა, ჟ. დ'ალამბერმა და ლ. ეილერმა, მაგრამ ისინი ღედამიწას აბსოლუტურად მყარ სხეულად მიიჩნევდნენ. დედამიწის ბრუნვის თეორია დედამიწის შინაგანი აგებულების თანამედროვე მონაცემების გათვალისწინებით, დაამუშავა საბჭ. გეოფიზიკოსმა მ. მოლოდენსკიმ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 428.
# ცირკადული რიტმი

**ცირკადული რიტმები** (ლათ. circa - დაახლოებით და dies - დღე) — ორგანიზმში მიმდინარე ბიოლოგიური პროცესების ციკლური მერყეობა, რომლის პერიოდულობა დაახლოებით 24 საათს შეადგენს. ცირკადული რიტმები წარმოადგენს ორგანიზმის შინაგან „ბიოლოგიურ საათს“, რომელიც არეგულირებს ძილისა და ღვიძილის ციკლს, ჰორმონების გამოყოფას, სხეულის ტემპერატურასა და ნივთიერებათა ცვლას.

მიუხედავად იმისა, რომ ცირკადული რიტმები ენდოგენურია, მათზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს გარემო ფაქტორები, განსაკუთრებით დღის სინათლე და სიბნელე. ძუძუმწოვრებში ამ პროცესების მთავარი რეგულატორია თავის ტვინის ჰიპოთალამუსში მდებარე სუპრაქიაზმული ბირთვი (SCN). ცირკადული რიტმების ქრონიკულმა დარღვევამ შესაძლოა გამოიწვიოს ძილის დარღვევები, მეტაბოლური პრობლემები და სხვადასხვა ფსიქოსომატური დაავადება. 2017 წელს ამ მექანიზმების მოლეკულური საფუძვლების აღმოჩენისთვის მეცნიერებს - ჯეფრი ჰოლს, მაიკლ როსბაშსა და მაიკლ იანგს - მიენიჭათ ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში.

## ლიტერატურა

* Hall, J. C., Rosbash, M., & Young, M. W. (2017). The Molecular Mechanisms Controlling the Circadian Rhythm. Nobel Prize in Physiology or Medicine.
* Foster, R. G., & Kreitzman, L. (2017). Circadian Rhythms: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 978-0198717683.
* Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2020). Biology (12th ed.). Pearson.