# ხახვი

| ხახვი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| განყოფილება:  |
ფარულთესლოვნები |
| კლასი:  |
ერთლებნიანები |
| რიგი:  |
სატაცურისნაირნი |
| ოჯახი:  |
ამარილისისებრნი |
| ქვეოჯახი:  |
ხახვისებრნი |
| გვარი:  | **ხახვი** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Allium |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 42634 |
| NCBI   | 4678 |
| EOL   | 17858 |
| IPNI  |  23957-1 |

 |

 |

ილუსტრაცია: ხახვის აღნაგობა (*Allium carinatum*).
ხახვის ნათესი, ახმეტის მუნიციპალიტეტი.
**ხახვი** (ლათ. Állium) — ორწლოვან და მრავალწლოვან მცენარეთა გვარი, მიეკუთვნება სატაცურისნაირთა (ლათ. Asparagales) რიგის ამარილისისებრთა (ლათ. Amaryllidaceae) ოჯახის ხახვისებრთა (ლათ. Alliaceae) ქვეოჯახს (ადრე მიეკუთვნებოდა შროშანისებრთა ოჯახს).

მეცნიერული ლათინური სახელი მისცა კარლ ლინეიმ, — ლათ. allium — წარმოშობილია ლათინული სიტყვა ნიორისაგან, რომელიც თავის მხრივ, ალბათ დაკავშირებულია, კელტურ სიტყვასთან **all** — *მშუშხავი*; მეორე ვერსიით — წარმოშობილია ლათ. halare — *სურნელება*.

არსებობს რამდენიმე ასეული სახეობა, რომლებიც ჩვეულებრივ იზრდება ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში. ხახვის სამშობლოდ ითვლება — სამხრეთ-დასავლეთი აზია.

ამ გვარის სხვადასხვა სახეობები იზრდებიან მინდვრებზე, სტეპებში, ტყეებში.

## ბოტანიკური აღწერა

ყვავილედის მწვრილი ყვავილები
გვარის წარმომადგენლებს აქვთ დიდი, ცოტათი დაპრესილი სფეროსმაგვარი ხახვი, რომელიც დაფარულია მოწითალო, თეთრი ან იისფერი საფარველით.

ფოთლები ხაზოვანია ან სარტყელისმაგვარი, ძირისმიერი, მილისებური, ღერო 1 მ-მდე აღწევს. ყვავილები წვრილია, უსახური, განლაგდება გრძელ ღეროზე. ყვავილედის დიამეტრი ზოგ სახეობებში 40 სმ-ს აღწევს.

ყვავილობს ივნის-აგვისტოში. ნაყოფს იძლევა აგვისტო-სექტემბერში.

მცენარის ყველა ნაწილს აქვს იოლად ცნობადი მკვეთრი «ხახვისებური» ან «ნიორის» სუნი.

## ქიმიური შემადგენლობა

ბოლქვები შეიცავენ აზოტის შემცველ ნივთიერებებს ( 2,5 %-მდე), სხვა და სხვა შაქრებს (10—11 %) (გლუკოზას, ფრუქტოზას, სახაროზას, მალტოზას), ინულინის პოლისახარიდს, ფიტინს, ფლავონოიდ კვერცეტინი და მისი გლუკოზიდები, ცხიმები, სხვა და სხვა ფერმენტები, კალციუმის, ფოსფორის მარილები, ფიტონციდები, ლიმონისა და ვაშლის მჟავები, ვიტამინები A (3,75 მგ %), B1 (60 მგ %), B2 (50 მგ %), PP (0,20 მგ %), C (10,5—33 მგ%), ასევე ეთერზეთები მკვეთრი განსაკუთრებული სუნით, ცხვირისა და თვალის ლორწოვანი გარსის გამაღიზიანებლებით. ეთერზეთების მთავარ შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს დისულფიდები და სულფიდები.

## ხახვის სახეობები

ხახვისებრთა ოჯახში ასობით სახეობებია. ხახვები პირობითად შეიძლება დაიყოს ორ კატეგორიად: დეკორატიულად და საჭმელად, თუმცა ზოგი მათგანი ორივე კატეგორიას მიეკუთვნება.

საჭმელი ხახვების ყველაზე ცნობილ სახეებს წარმოადგენენ:

* **Allium cepa L**. ხახვი ჩვეულებრივი
* **Allium fistulosum L.** თათარკა
* **Allium hierochuntinum** Boiss.
* **Allium ascalonicum L.** ხახვი შალოტი
* **Allium nutans L.** მჭკნარი ხახვი
* **Allium moly L.** ხახვი მოლი
* **Allium porrum L.** პრასა
* **Allium ramosum L.** ტოტებიანი ხახვი, ჯუსაი, ჩინური ხახვი, ტყიური ხახვი
* **Allium odorum L.** სურნელოვანი ხახვი
* **Allium schoenoprasum L.** ტაფე ხახვი, ხახვი-შნიტი
* **Allium sibiricum L.** ციმბირული ხახვი
* **Allium ursinum L.** ჩერემშა, დათვის ხახვი, ტყიური ნიორი
* **Allium sativum L.** ნიორი

დეკორატიული ხახვებია (ალიუმი):

* **Allium aflatunense** აფლატუნერული ხახვი
* **Allium cernuu** დახრილი ხახვი
* **Allium cristophii** ქრისტოფის ხახვი
* **Allium flavum** ყვითელი ხახვი
* **Allium giganteum** გიგანტური ხახვი
* **Allium karataviense** კარატავური ხახვი
* **Allium macleanii** მაკლეანის ხახვი
* **Allium oreophilum** მთამოყვარული ხახვი
* **Allium sphaerocephalon** მრგვალთავიანი ხახვი
* **Allium siculum** სიცილიური ხახვი
* **Allium shubertii** შებერტის ხახვი

## ლიტერატურა

* *სოროკოლეტოვა ე., სოროკოპუდოვა ო.* „დეკორატიული ხახვები“ ჟურნალი „მეყვავილეობა“ N3, მაისი—ივნისი, გვ. 12—14, 2009

## რესურსები ინტერნეტში

* ხახვი — სამკურნალო საშუალება დაარქივებული 2010-09-25 საიტზე Wayback Machine.
* ხახვის ზოგიერთი სახეობები დაარქივებული 2009-05-12 საიტზე Wayback Machine.
* დეკორატიული ხახვების სახეები (რუსული)