Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# უმაღლესი მცენარეები

| უმაღლესი მცენარეები |
| --- |
|  გვიმრის ფოთოლი |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| ქვესამეფო:  |
უმაღლესი მცენარეები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Embryophyta |
| განყოფილებები |
| * ხავსისნაირნი (Bryophyta)
* ჭურჭლოვნები (Tracheophyta)
	+ გვიმრანაირნი (Pteridophyta)
	+ თესლოვნები (Spermatophyta)
		- ფარულთესლოვნები (Angiospermae)
		- შიშველთესლოვნები (Gymnospermae)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 954900 |
| NCBI   | 3193 |
| EOL   | 47170524 |
| FW   | 250231 |

 |

 |

**უმაღლესი მცენარეები**, *ჩანასახოვანი მცენარეები* (Embryobionta, Embryophyra), *ღეროიანი მცენარეები* (Cormophyta, Cormobionta), *ტელომური მცენარეები* (Telomophyta, Telomobionta) — მცენარეული სამყაროს მაღალორგანიზებული ჯგუფი. მოიცავს ხავსისნაირებს, გვიმრანაირებს, შიშველთესლოვან და ფარულთესლოვან მცენარეებს. უმაღლესი მცენარეების სახეობათა რაოდენობა 300 ათასზე მეტია.

უმაღლესი მცენარეები რთულად დიფერენცირებული მრავალუჯრედიანი ორგანიზმებია; უმრავლესობა შეგუებულია ხმელეთზე ცხოვრებას. მათი სასიცოცხლო ციკლი შედგება 2 მონაცვლე ფაზისა ან თაობისაგან: სქესობრივი (გამეტოფიტი), რომელზეც მრავალუჯრედიანი სასქესო ორგანოები (გამეტანგიუმები) ვითარდება და უსქესო (სპოროფიტი), რომელზეც სპორანგიუმები ვითარდება. გამეტანგიუმები 2 ტიპისაა: მამრობითი (ანთერიდიუმი) და მდედრობითი (არქეგონიუმი). ანთერიდიუმებში ვითარდება მამრობითი სასქესო უჯრედები (მამრობითი გამეტები), არქეგონიუმებში — მდედრობითი სასქესო უჯრედები (მდედრობითი გამეტები). მდედრობითი გამეტა კვერცხუჯრედი ყოველთვის ერთია და უძრავი. განაყოფიერების შედეგად წარმოიქმნება ზიგოტა, რომელიც საწყისს აძლევს მრავალუჯრედიან ჩანასახს; ზრდისა და დიფერენციაციის შედეგად ვითარდება სპოროფიტი სპორანგიუმებითურთ, რომლებშიც სპორები წარმოიქმნება.

უმაღლესი მცენარეების უმრავლესობას აქვს გამტარი ქსოვილი — ქსილემა და ფლოემა, ეპიდერმისი კუტიკულით და ტიპობრივი ბაგეებით. მათი მაფოტოსინთეზირებელი ორგანოები მწვანეა, ქლოროფილი დამატებით პიგმენტებს არ შეიცავს. უმაღლესი მცენარეების ნამარხები ცნობილია სილურული პერიოდიდან.

## ლიტერატურა

* *ღვინიანიძე ზ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 144.
# ჭურჭლოვნები

თარგი:Automatic taxobox

| ჭურჭლოვნები დროითი დიაპაზონი: სილურული

 |
| --- |
|  |
| მდედრობითი გვიმრა, არათესლოვანი მცენარე |
|  |
| ლიმონისებრი რეჰანი, თესლოვანი მცენარე |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია  |
| სამეფო: | მცენარეები |
| *ქვესამეფო*: | უმაღლესი მცენარეები |
| *ქვესამეფო:* | ჭურჭლოვანი მცენარეები Sinnott, 1935 ex Cavalier-Smith, 1998 |

**ჭურჭლოვანი მცენარეები,** იგივე **ტრაქეოფიტები** - მცენარეთა ზეგანყოფილება, რომლებიც ხავსისნაირებთან ერთად ქმნიან უმაღლესი მცენარეების ქვესამეფოს (დაახლ. 300 000 შესწავლილი სახეობა). მათ აქვთ მკვრივი ქსოვილები (ქსილემა) წყლისა და საკვები ნივთიერებების მცენარეში ტრანსპორტირებისთვის. ჭურჭლოვან მცენარეებს ასევე აქვთ ნაკლებად მკვრივი ქსოვილი (ლაფანი) ფოტოსინთეზისათვის აუცილებელი ნივთიერებების გასატარებლად, ლაფანი ატარებს ორგანულ ნივთიერებებს. ჭურჭლოვან მცენარეებს მიეკუთვნება გვიმრანაირნი, ლიკოპოდიუმები, შვიტასებრნი, შიშველთესლოვნები (წიწვოვანი მცენარეების ჩათვლით) და ყვავილოვანი მცენარეები.

ისტორიულად ჭურჭლოვანი მცენარეები ცნობილი იყო, როგორც " **უმაღლესი მცენარეები** ", რადგან ითვლებოდა, რომ ისინი რთული აგებულების გამო უფრო განვითარდნენ, ვიდრე სხვა მცენარეები. თუმცა, დღეს ზოგიერთი მეცნიერის აზრით ეს არის მოძველებული ცნება და არამეცნიერულად ითვლება.

## მახასიათებლები

ჭურჭლოვან მცენარეებს ბოტანიკოსები განსაზღვრავენ სამი ძირითადი მახასიათებლით:

1. ჭურჭლოვან მცენარეებს აქვთ ჭურჭელბოჭკოვანი ქსოვილები, რომლებიც ანაწილებენ რესურსებს მცენარეში. მცენარეში გვხვდება ჭურჭლოვანი ქსოვილის ორი სახეობა: ქსილემა ლაფანი (იგივე ფლოემი). ლაფანი და ქსილემა ერთმანეთთან მჭიდრო კავშირშია, როგორც წესი, ისინი მცენარეში განლაგებულია ერთმანეთის გასწვრივ. ჭურჭლოვანი ქსოვილის ევოლუციამ მცენარეებს უფრო მეტად განვითარების საშუალება მისცა, ვიდრე ეს არაჭურჭლოვანი მცენარეების შემთხვევაში მოხდა.
2. მიუხედავად იმისა, რომ ჭურჭლოვანი მცენარეები სპოროვანი გამრავლებით ხასიათდებიან, ხავსებისაგან განსხვავებით აქვთ ფესვები და გამტარი სისტემა, ახასიათებს კანონზომიერი თაობათა მორიგეობა. კარგად განვითარებულ სპოროფიტზე (უსქესო თაობა) ვითარდება სპორები, რომლებიც გაღვივების შედეგად იძლევა სქესიან თაობას — წინაზრდილს (გამეტოფიტი).
3. ჭურჭლოვან მცენარეებს აქვთ ნამდვილი ფესვები, ფოთლები და ღეროები.

ჭურჭლოვანი მცენარეების ცალკე განყოფილებად გამოყოფის იდეა ბრიტანელ მეცნიერ თომას კავალიერ-სმითს (1998) ეკუთვნის, მისი აღწერით ამ განყოფილების მცენარეებს ახასიათებთ დიპლოიდური ფაზა ქსილემთან და ლაფანთან ერთად).
# თესლოვანი მცენარეები

| თესლოვანი მცენარეები |
| --- |
|  ველვიჩია |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
მცენარეები |
| ქვესამეფო:  |
Embryophyta |
| (რანგის გარეშე):  | **თესლოვანი მცენარეები** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Spermatophyta |
| განყოფილებები |
| * ფარულთესლოვნები (Angiospermae)
	+ ყვავილოვნები (Magnoliophyta)
* შიშველთესლოვნები (Gymnospermae)
	+ წიწვოვნები (Pinophyta)
	+ საგოვანები (Cycadophyta)
	+ Ginkgophyta
	+ Gnetophyta
	+ Pteridospermatophyta†
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 846504 |
| NCBI   | 58024 |
| EOL   | 8665119 |
| FW   | 55350 |

 |

 |

**თესლოვანი მცენარეები**, *სპერმატოფიტები* (ლათ. Spermatophyta) — უმაღლესი მცენარეები, რომლებიც თესლით მრავლდებიან და ვრცელდებიან. განეკუთვნება შიშველთესლოვნები და ფარულთესლოვნები (ანუ ყვავილოვანი მცენარეები).

თესლოვანი მცენარეებში თაობათა მორიგეობა მკვეთრად არ არის გამოხატული; გამეტოფოტი (სქესიანი თაობა) ძალზე ღედუცირებულია და ვითარდება სპოროფიტზე (უსქესო თაობა). თესლით გამრავლება სპორებით გამრავლებასთან შედარებით მცენარეთა პროგრესულ შეგუებად ითვლება. ევოლუციურ პროცესში თესლოვანი მცენარეები წარმოიშვნენ სპოროვანი მცენარეებისაგან, რასაც ცხადყოფს მათი და უმაღლესი სპოროვანი მცენარეების გამრავლების ორგანოების ჰომოლოგია. ტიპური თესლოვანი მცენარეების წინაპრები ალბათ გადაშენებული პრომიტიული თესლოვანი ლიკოპოდიუმები და გვიმრები იყო. თესლოვანი მცენარეები მცენარეთა დიდი ჯგუფია. სახეობათა რაოდენით იგი ბევრად აღემატება სპოროვან მცენარეებს, დიდი მნიშვნელობა აქვს დედამიწაზე მცენარეული საფრის შექმნისა და ადამიანის სამეურნეო საქმიანობაში. ადრე, როდესაც ჯერ კიდევ კარგად არ იცნობდნენ მცენარეთა სქესობრივ პროცესს, თესლოვანი მცენარეებს, სპოროვანი მცენარეებისაგან — ე. წ. ფარულმექორწინეებისაგან განსხვავებით, ცხადმექორწინეებს უწოდებდნენ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 669-670.