Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მორფინი

მორფინის მოლეკულის სტრუქტურა. ბურთულებით აღნიშნულია ატომები:
შავი\_ნახშირბადი,
წითელი\_ჟანგბადი,
ლურჯი\_აზოტი,
თეთრი\_წყალბადი.
**მორფინი**, *მორფიუმი* — ოპიუმის ალკალოიდი, ტკივილგამაყუჩებელ საშუალებათა ჯგუფის სამკურნალო პრეპარატი. სამედიცინო პრაქტიკაში იხმარება (მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით) მორფინის ჰიდროქლორიდი ტრავმისა და ისეთი დაავადების დროს, რომელსაც დაერთვის ძლიერი ტკივილი, ხმარობენ აგრეთვე ოპერაციის მოსამზადებელ და ოპერაციის შემდეგ პერიოდებში; ზოგჯერ იყენებენ გულის უკმარისობასთან დაკავშირებული ძლიერი ქოშინის დროს. მორფინის ხანგრძლივი ხმარებისას შეიძლება განვითარდეს მორფინისადმი ავადმყოფური ლტოლვა ანუ მორფინიზმი.

## იხილეთ აგრეთვე

* ნარკომანია

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 128.
# კირკიტა

| კირკიტა |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ფრინველები |
| კლასი:  |
ქორდიანები |
| რიგი:  |
შავარდნისნაირნი |
| ოჯახი:  |
შავარდნისებრნი |
| გვარი:  |
შავარდენი |
| სახეობა:  | **კირკიტა** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Falco tinnunculus (Linnaeus, 1758) |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 22696362 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 175620 |
| NCBI   | 100819 |
| EOL   | 1049167 |
| FW   | 365943 |

 |

 |

**კირკიტა** (ლათ. Falco tinnunculus) — ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 31-38 სმ აღწევს, მასა 250 გრამამდე. შეფერილობაში ჭარბობს წითური ფერი. გვხვდება ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. საკმაოდ ბევრია საქართველოში. ბინადრობს ტყეში, ველზე, ნახევრად უდაბნოშიც. ბუდეს იკეთებს ხეზე, კლდის ან ფლატის ნაპრალებში. დებს 4 კვერცხს. იკვებება პატარ-პატარა მღრღნელებითა და მწერებით, რითაც დიდი სარგებლობა მოაქვთ სოფლის მეურნეობისათვის.

## ლიტერატურა

* *კუტუბიძე მ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 531.
# წიწილოვანი ფრინველები

| წიწილოვანი ფრინველები |
| --- |
| ქათმის წიწილები  |
| აღწერა |
|
ცხოველთა ჯგუფი |
| სახელის სტატუსი |
|
მოძველებული ტაქსონომია |
| სამეცნიერო სახელი |
| Autophagae, Insessores, Nidifugae ან Praecoces |
| მშობლიური ტაქსონი |
|
კლასი ფრინველები |
| წარმომადგენლები |
| * ბატისნაირნი (Anseriformes)
* ქათმისნაირნი (Galliformes)
* სირაქლემასნაირნი (Struthioniformes)
* ტინამუსნაირნი (Tinamiformes)
* სავათისნაირნი (Otididae)
* წინტალები (Charadrii)
 |

**წიწილოვანი ფრინველები** (ლათ. Nidifugae ანუ Praecoces) — ფრინველები, რომელთა მართვებს, ბარტყოვანი ფრინველებისაგან განსხვავებით, თითქმის გამოჩეკისთანავე შეუძლიათ დამოუკიდებელი მოძრაობა (სიარული, სირბილი, ცურვა). იჩეკება თვალახელილი, შებუმბლული, სმენის უნარის მქონე მართვე, რომელსაც ადრე უწესრიგდება თერმორეგულაცია. ზოგი წიწილოვანი ფრინველი გამოჩეკისთანავე სრულიად დამოუკიდებელია (დიდფეხა ქათმები), შეუძლებელია გადაფრენა, დამოუკიდებლად საკვების მოპოვება (წეროები, იხვები). ზოგი საკვების მოსაპოვებლად მიჰყვება მშობელს (ზოგიერთი ქათმისნაირი), ზოგს მშობლები კვებავენ (ლაინები, მურტალები).

## ლიტერატურა

* *ჟორდანია რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 335.
# ლომი

| ლომი |
| --- |
|  ხვადი ლომი |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მტაცებლები |
| ოჯახი:  |
კატისებრნი |
| გვარი:  |
პანთერა |
| სახეობა:  | **ლომი** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Panthera leo |
| დაცვის სტატუსი |
| მოწყვლადი IUCN 3.1 *Vulnerable* : 15951 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 183803 |
| NCBI   | 9689 |
| EOL   | 328672 |
| FW   | 49734 |

 |

 |

**ლომი** (ლათ. Panthera leo) — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახის, პანტერათა გვარის წარმომადგენელი. მისი სხეულის სიგრძე (ხვადისა) 180-240 სმ, მასა 180-227 კგ აღწევს. ძუ ტანად ხვადზე უფრო პატარაა. ლომს აქვს ძლიერი მოქნილი სხეული, მასიური თავი, გრძელი დინგი, შავი ფუნჯით დაბოლოებული გრძელი კუდი. მოზრდილ ხვადს ფაფარიც აქვს, დანარჩენი ბალანი მოკლეა და მოყვითალო. ბოკვერი ხალებიანია. ცნობილია ლომის 2 ქვესახეობა - აფრიკული და აზიური.

ლომი გავრცელებულია ეკვატორულ აფრიკაში (დაცულია ნაკრძალებში) და ინდოეთში (გუჯარეთის შტატი). VIII-X საუკუნეებში ლომი კავკასიაშიც ბინადრობდა. ცხროვრობს სავანებში, ნახევრად უდაბნოებში, იშვიათად უდაბნოებში. იკვებება ხერხემლიანი ცხოველებით, ჭამს აგრეთვე ლეშს, ნადირობს შებინდებისას და ღამით. ადამიანს იშვიათად ესხმის თავს. ბუნაგს იკეთებს გამოქვაბულში, ნაპრალში, ორმოში. აქვს ძლიერი ხმა, რომელიც საკმაოდ შორს ისმის. მაკეობა 105-112 დღემდე გრძელდება. შობს 3-4 თვალახელილ (ზოგჯერ თვალაუხილავ) ბოკვერს, მათი სხეულის სიგრძე 30 სმ, ხოლო მასა 400 გ აღწევს. სქესობრივად მწიფდება მე-4 წელს. ცოცხლობს 30-35 წელს (იშვიათად მეტს). ადვილად იწვრთნება, ტყვეობაშიც (ზოოპარკი, ზოობაღი) მრავლდება.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 285.
# ალპური ვირზაზუნა

| ალპური ვირზაზუნა |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ციყვისებრნი |
| გვარი:  |
ვირზაზუნა |
| სახეობა:  |
ალპური ვირზაზუნა |

 |
| ლათინური სახელი |
| *Marmota marmota* |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 12835 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 632383 |
| NCBI   | 9993 |
| EOL   | 312651 |
| FW   | 47899 |

 |

 |

**ალპური ვირზაზუნა** (ლათ. Marmota marmota) — ძუძუმწოვარი ცხოველი ციყვისებრთა ოჯახისა. ბინადრობს ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპის მაღალმთიან ნაწილში, უმეტესწილად ალპებში. ზომით ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი მღრღნელია. მყინვარული პერიოდის ფაუნის ტიპური წარმომადგენელია, რომელიც პლეისტოცენში ევროპის დაბლობზე ბინადრობდა. ამჟამად წარმოადგენს იმ პერიოდის რელიქტურ სახეობას, რომლის გავრცელების არეალია მაღალმთიანი რაიონები. ალპური ვირზაზუნა გვხვდება ალპის, კარპატებისა და ტატრის მთების გარკვეულ ადგილებში. აღმოსავლეთ ალპებში, ცენტრალურ მასივზე, იურაში, ვოგეზებსა და პირენეებში ალპური ვირზაზუნა რამდენიმე წლის წინ იყო ინტროდუცირებული. შვარცვალდზე არის ალპური ვირზაზუნების მცირე კოლონია. ბინადრობს კლდოვან ფერდობებზე, ზღვის დონიდან 600-3200 მ სიმაღლეზე. ხელსაყრელ პირობებში 1 კვადრატულ კილომეტრზე ბინადრობს 40-იდან 80-მდე სახეობა.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ალპური ვირზაზუნა“** ვიკისაწყობში.
* ალპური ვირზაზუნა დაარქივებული 2012-10-15 საიტზე Wayback Machine. (გერმანული)
* ალპური ვირზაზუნა (რუსული)
# დიდი ვაკეები

დიდი ვაკეები
დიდი ვაკეები
ბლეკ-ჰილზი
**დიდი ვაკეები** (ინგლ. Great Plains) — ვრცელი პლატო ჩრდილოეთ ამერიკის კორდილიერების აღმოსავლეთ მთისწინეთში, კანადისა და აშშ-ის ტერიტორიებზე. გადაჭიმულია სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით. სიგრძე 3600 კმ, სიგანე 500-800 კმ. გეოლოგიური თვალსაზრისით დიდი ვაკეები ჩრდილოეთ ამერიკის ბაქნის განაპირა ნაწილია, რომლის საფუძველი კამბრიულისწინა კრისტალური ქანებითაა აგებული და ზემოდან პალეოზოური, ცარცული და პალეოგენ-ნეოგენური დანალექი წყებებით (კირქვები, ქვიშაქვები) არის დაფარული. დანალექი ქანების საფარი ზოგან გარღვეულია ახალგაზრდა ინტრუზიებით, რომელთა შორის ყველაზე მაღალია ბლეკ-ჰილზი (2207 მ).

დიდი ვაკეების შუა და სამხრეთ ნაწილში მეოთხეული ასაკის ლიოსისებრი თიხნარია, ჩრდილოეთ ნაწილში — ძველმყინვარული (მორენული) ნალექები. დიდი ვაკეების ზედაპირი დახრილია დასავლეთიდან (1600-1700 მ) აღმოსავლეთისაკენ (500 მ) და ინტენსიურადაა დანაწევრებული ეროზიული ხეობებით.

დიდი ვაკეების ჰავა ძირითადად კონტინენტურია, ჩრდილოეთში — ზომიერი, სამხრეთში — სუბტროპიკული. იანვრის საშუალო ტემპერატურა ჩრდილოეთში -28°C, სამხრეთში 12°C, ივლისში შესაბამისად, 13°C და 28°C. ნალექების წლიური რაოდენობა კლებულობს აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ 500-იდან 200 მმ-მდე ჩრდილოეთში და 600 მმ-იდან 300 მმ-მდე სამხრეთში. კორდილიერების მთათა სისტემა კლიმატური ზღუდეა, რომელიც გზას უღობავს წყნარი ოკეანიდან მქროლავ ნოტიო ქარებს. ზამთარი მცირეთოვლიანია, ზაფხული — გვალვიანი; დროდადრო იცის თავსხმა და ძლიერი ქარები (ტორნადო). მდინარეები ჩქარი და მცირეწყლიანია, მიედინებიან ღრმა ხეობებში. ზაფხულობით ხშირია წყალმოვარდნა, ზამთრობით შრებიან; ჩრდილოეთში იყინებიან 5-6 თვით. დიდი მდინარეებია მისური, არკანზასი, პლატი, კოლორადო. იყენებენ სარწყავად.

დიდი ვაკეები ძირითადად მშრალი სტეპით არის დაფარული, კანადის ნაწილში ტყესტეპია (ვერხვის ტყის კორომები და მდელოს სტეპი), რომელიც ჩრდილოეთით ტაიგაში (თეთრი ნაძვი, ლარიქსი, არყი) გადადის; ედუარდზისა და ლანო-ესტაკადოს პლატოებზე — სუბტროპიკული სავანა (აკაცია, კაქტუსები და სხვა). დიდ ვაკეებზე ძირითადად წაბლა ნიადაგია; ჩრდილოეთში შავმიწა, ტყის ნაცრისფერი და კორდიან-ეწერი ნიადაგია, უკიდურეს სამხრეთში — ყავისფერი და რუხ-ყავისფერი. ცხოველთა სამყარო ადამიანის ზეგავლენით არის სახეშეცვლილი. ბინადრობს კოიოტი, მდელოს ძაღლი, ზაზუნა, თრია, ჩხრიალა გველი და სხვა. ნაკრძალებში შემორჩენილია ბიზონი.

დიდი ვაკეების ფარგლებში არის ნავთობის, ქვანახშირის, მურა ნახშირის, ბუნებრივი აირის, სუფრის მარილის საბადოები.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„დიდი ვაკეები“** ვიკისაწყობში.
* დიდი ვაკეები — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* დიდი ვაკეები — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# ბიზონი

| ბიზონი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
წყვილჩლიქოსნები |
| ოჯახი:  |
ძროხისებრნი |
| გვარი:  |
ბიზონები |
| სახეობა:  |
ბიზონი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Bison bison Linnaeus, 1758 |
| სინონიმები |
| * Bison americanus
* Bos bison
 |
| დაცვის სტატუსი |
| საფრთხესთან ახლოს მყოფი IUCN 3.1 *Near Threatened* : 2815 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180706 |
| NCBI   | 9901 |
| EOL   | 328109 |
| FW   | 44511 |

 |

 |

ამერიკული ბიზონი
**ბიზონი**, **ამერიკული ბიზონი** (ლათ. Bison bison) — წყვილჩლიქოსანი ძუძუმწოვარი ცხოველი ძროხისებრთა ოჯახისა. გვხვდება ჩრდილოეთ ამერიკაში. ბიზონთა უმრავლესობა ცხოვრობს ველებზე, იშვიათად ტყეში (ტყის ბიზონი — Bison bison athabascae კანადაში). ასაკოვანი ხარის სხეულის სიგრძე 3 მ აღწევს, წონა 1 ტ-მდე. ფური შედარებით მცირე ზომისაა. ბიზონს ამობურცული ნიდაო აქვს. სხეულის წინა ნაწილი შემოსილია გრძელი მატყლით, რომელიც თავსა და კისერზე შესამჩნევ ფაფარს ქმნის. ამერიკის აღმოჩენისას ბიზონების რაოდენობა 30-60 მლნ. აღწევდა. მტაცებლური ნადირობის შედეგად მათმა რაოდენობამ სწრაფად იკლო და უკვე 1870 წელს 5,5 მლნ-მდე შემცირდა. XIX საუკუნის დამლევისათვის კი მხოლოდ 800 ცხოველიღა იყო გადარჩენილი. ისინი მოათავსეს ნაკრძალებში. ამჟამად ბიზონების საერთო რაოდენობა რამდენიმე ათეული ათასია. უმრავლესობა დაცულია იელოუსტონის პარკში (აშშ), ხოლო ნაწილი — ვუდ-ბუფალოს ნაკრძალში (კანადა). ბიზონის მაკეობა გრძელდება 9 თვეს. იგებს ერთ ხბოს. ბიზონი ადვილად ეჯვარება დომბას და იძლევა შთამომავლობის მომცემ ჰიბრიდს — დომბა-ბიზონს. ბიზონისა და დომბას ჰიბრიდიზაციის ცდებს წარმატებით ატარებენ ასკანია-ნოვაში, ზოგიერთ ზოოპარკში. ბიზონი ცოცხლობს 20-25 წლამდე.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 370.

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ბიზონი

## სქოლიო
# რქაფიწალა ანტილოპა

| რქაფიწალა ანტილოპა |
| --- |
|  მამალი |
|  დედალი |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
წყვილჩლიქოსნები |
| ოჯახი:  | რქაფიწალა ანტილოპასებრნი |
| გვარი:  |
რქაფიწალა ანტილოპა |
| სახეობა:  |
რქაფიწალა ანტილოპა |

 |
| ლათინური სახელი |
| Antilocapra americana (Ord, 1815) |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 1677 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180717 |
| NCBI   | 9891 |
| EOL   | 328661 |
| FW   | 44135 |

 |

 |

**რქაფიწალა ანტილოპა** (ლათ. Antilocapra americana) — მცოხნელი ძუძუმწოვარი წყვილჩლიქოსანთა რიგისა, თავისი ოჯახის (Antilocapridae) ერთადერთი წარმომადგენელი.

მისი სხეულის სიგრძეა 100–150 სმ, სიმაღლე მინდაოში 80–100 სმ, მასა 40–60 კგ; საშუალოდ დედლები მამლებზე მცირე ზომისანი არიან. მამლებს აქვთ მოკლე (30 სმ-მდე სიგრძის), სქელი, თავისებური ფორმის რქები, რომელებიც ბოლოში განშტოებულია, წინ აქვს გამოწეული „დეზებით“; ისინი ფორმით ფიწალს წააგავს (აქედან წარმოდგება სახელწოდება). დედალს რქები მნიშვნელოვნად მოკლე აქვს. ძროხისებრთა ოჯახის წარმომადგენლებისაგან განსხვავებით, რომელთაც რქები მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ეზრდება, რქაფიწალებს მისი შალითი პერიოდულად სცვივა შეწყვილების სეზონის შემდეგ და მეორე წელს ახალი ეზრდება. თავის ზედა ნაწილში განლაგებული თვალების საშუალებით მხედველობის კარგი ველი აქვს. მოკლე კუდი და გავის მიდამო თეთრია. მამალს კისრის მიდამოში შავი ზოლები და შავი „ნიღაბი“ ახასიათებს.

სქესობრივ სიმწიფეს 15 თვემდე აღწევენ, მაგრამ მამლები მხოლოდ 3 წლის ასაკიდან იწყებენ შეჯვარებას. წყვილდებიან შუა სექტემბრისათვის; მაკეობა 235 დღემდე გრძელდება; დედალი ყოველწლიურად მაის-ივნისში შობს 2-მდე ხბოს. რქაფიწალა ჯოგური, პოლიგამური ცხოველია. ცხოვრობს 40–100-სულიან ჯოგებად; თუმცა ბებერი მამლები ძირითადად მარტო ცხოვრობენ. დარბის სწრაფად, დაახლ. 80 კმ/სთ სიჩქარით.

ბინადრობს ჩრდილოეთ ამერიკის სტეპებში ჩ. გ. 50°-დან სამხრეთით მექსიკამდე და მისურიდან კლდოვან მთებამდე. იკვებება მცენარეებით, ბუჩქის ფოთლებით, ბალახით, კაქტუსითა და სხვ. ჯერ კიდევ XIX საუკუნეში დიდ ჯოგებად გვხვდებოდა და მათ ხორცისა და ტყავის გამო მოიპოვებდნენ. შემდგომში რაოდენობა ძლიერ შემცირდა, ბევრ ადგილას გაქრა. იმყოფებოდა ძლიერი დაცვის ქვეშ და შედეგად რიცხოვნობა გაიზარდა. ზოგჯერ გალიებშიც ჰყავთ. ცოცხლობს 10–15 წლამდე.

## ქვესახეობები

მოიცავს 5 ქვესახეობას:

* *A. americana americana*
* *A. americana mexicana*
* *A. americana oregona*
* *A. americana peninsularis*
* *A. americana sonoriensis*

## ლიტერატურა

* *ელდერტონი, დევიდ*, „ცხოველების ენციკლოპედია“, მთარგმ. ნ. ბელთაძე, გვ. 35, თბ.: გამომც. „პალიტრა L“, 2018.
* Einarsen A. S., The pronghorn antelope and its management, Wash., 1948, p. 1-238.
* რქაფიწალა ანტილოპა // დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია [30 ტომად], მთ. რედ. პროხოროვი ა. მ., III გამოც., მოსკ.: გამომც. „საბჭოთა ენციკლოპედია“, 1969.

## სქოლიო
# ნაყოფსხეული

დათვისსოკოს ნაყოფსხეული
სოკოს **ნაყოფსხეული** — ჩანთიანი და ბაზიდიუმიანი სოკოების უმეტესობის სპორების მატარებელი ორგანოების სათავსი; წარმოქმნილია მიცელიუმის ჰიფებისაგან, რომლებიც ერთმანეთში მჭიდროდაა გადახლართული. სოკოს ყველაზე თვალსაჩინო ნაწილია. ჩანთიანი სოკოები ნაყოფსხეული ძირითადად 3 ტიპისაა:

* *კლეისტოკარპიუმი* — სფეროსებრი და მთლიანად დახშული, ჩანთები მოთავსებულია ნაყოფსხეულში, ხშირად ყოველგვარი კანონზომიერების გარეშეა განლაგებული;
* *პერითეციუმი* — გარეგნულად ბოთლს ან ყელიან გოგრას წააგავს, ნახევრად დახურულია და ყელზე პატარა ნახვრეტი აქვს;
* *აპოთეციუმი* — ჯამისებრი ან ლამბაქისებრი, ცილინდრული ფორმის ჩანთები განლაგებულია ე. წ. ჰიმენიალურ შრეზე.

უმაღლესი ბაზიდიუმიანი სოკოების ნაყოფსხეული ნაირგვარია: ენისებრი, ბუჩქისებრი, ჩლიქისებრი, ფირფიტისებრი, ქოლგისებრი, ბურთისებრი და სხვა. სპორები მოთავსებულია მილებში, ხორკლებზე, ფირფიტებზე ან ნაყოფსხეულში. თავისი კონსისტენციით ნაყოფსხეული არის მაგარი, კორპისებრი, რქოვანი ან ხორცოვანი. ნაყოფსხეული არ აქვს უმდაბლეს სოკოებს (ქიტრიდიომოცეტები, ზიგომიცეტები, ოომიცეტები), ზოგიერთ ჩანთიან (მაგ., საფუარა სოკოები) და ბაზიდიუმიან სოკოს (გუდაფშუტა და ჟანგა სოკოები), აგრეთვე ყველა უსრულ სოკოს.

## ლიტერატურა

* *ნახუცრიშვილი ი.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 337.
# კომენსალიზმი

**კომენსალიზმი** (ლათ. comensal – საერთო მაგიდა) — სიმბიოზის ფორმა, სხვადასხვა სახეობის ორგანიზმების ურთიერთობა, როდესაც ერთი ცხოვრობს მეორის ხარჯზე ისე, რომ მისთვის არც მავნეა, არც სასარგებლო. მაგალითად, ადამიანისა და ცხოველების პირის ღრუში არსებული არაპათოგენური უმარტივესები მასპინძლის პირის ღრუში არსებულ საკვების ნარჩენებს თავიანთ საკვებად იყენებენ.
# ნუტრიასებრნი

| ნუტრიასებრნი |
| --- |
|  Capromys pilorides |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  | **ნუტრიასებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Capromyidae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180394 |
| NCBI   | 30644 |
| FW   | 42070 |

 |

 |

**ნუტრიასებრნი** (ლათ. Capromyidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი მღრღნელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 20-60 სმ (ყველაზე მოზრდილი სახეობის — ნუტრიისა ზოგჯერ 85 სმ აღწევს); სხეული დაფარული აქვთ უხეში ბეწვით და თივთიკით. საჭრელი კბილები მოზრდილია და დაფარულია ნარინჯისფერი მინანქრით. გავრცელებულია არიან სამხრეთ ამერიკაში. ოჯახში 5 გვარის 11 სახეობაა (მათგან 2 მთლიანად განადგურებულია, ხოლო 1 განადგურების გზაზეა); ყველაზე მეტად ცნობილია ნუტრია და ხუტია.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 489.
# ზღვის გოჭისებრნი

| ზღვის გოჭისებრნი |
| --- |
|  წყლის გოჭი (Hydrochoeris hydrochaeris) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ზღვის გოჭისებრნი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Caviidae (Fischer von Waldheim, 1817) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584576 |
| NCBI   | 10139 |
| EOL   | 8685 |
| FW   | 42108 |

 |

 |

**ზღვის გოჭისებრნი** (ლათ. Caviidae) — ძუძუმწოვართა ოჯახი მღრღნელების რიგისა. აერთიანებს 6 გვარს, მათ შორისაა: ზღვის გოჭი, კუი, მთის გოჭი, მარა, წყლის გოჭი (ადრე ცალკე ოჯახად გამოყოფდნენ) და მოკო; ცნობილია 18–22 სახეობა. სხეულის სიგრძე 300 გრამის მასის პირობებში 22 სანტიმეტრიდან (მთის გოჭი) 66 კილოგრამის პირობებში 130 სანტიმეტრამდე (წყლის გოჭი) მერყეობს. მარების გარდა ყველას მოკლე კიდური აქვს; თავი მასიურია, კისერი დამოკლებული, თვალები დიდი, კუდი მოკლე, რომელიც ზოგჯერ არ ჩანს. მარები ბოცვრებს წააგვანან. ყველა ზღვის გოჭისებრის წინა თათები სამთითიანია აქვს, უკანები — ოთხთითიანი. თმის საფარველი, როგორც წესი, უხეშია, მარებისა — ხშირი და რბილი. ზურგი ფერად მორუხო, ზეთისხილისფერი, ზოგჯერ ღია ყავისფერი ან მოწითურო-მურაა. მუცლის მხარე მოთეთრო ან მუქი ყვითელია. გავრცელებული არიან სამხრეთ ამერიკაში. ბინადრობენ სხვადასხვა გარემოში — წყალსატევებისპირა ჭაობებიდან მთის მშრალ მდელოებამდე. იკვებებიან მცენარეულობით. ბევრი თხრის სოროს, თავშესაფარს აწყობს ქვებს შორის. სახეობათა უმრავლესობის წარმომადგენლები სხვადასხვა ორგანიზაციის მქონე ჯგუფებად ცხოვრობენ. მაკეობა ძირითადად 50–90 დღე გრძელდება, შობენ 2-დან 8-მდე ნაშიერს. სქესობრივ სიმწიფეს სიცოცხლის პირველივე თვეებში აღწევენ, წყლის გოჭები — მე-2 წელს. მსხვილი სახეობების სიცოცხლის ხანგრძლივობა დაახლ. 10 წელს შეადგენს, ტყვეობაში — დაახლ. 14-ს. ყველა მათგანი ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან ნადირობის ობიექტია (ხორცის გამო). ზღვის გოჭებს იყენებენ როგორც ლაბორატორიის ცხოველებს; გამოყვანილია სახლის პირობებში საყოლი ჯიშებიც. IUCN-ის წითელი ნუსხის მონაცემებით, ერთი სახეობა გადაშენების კრიტიკული საფრთხის ქვეშაა, ორი — საფრთხესთან ახლოს.

## ლიტერატურა

* *Щипанов Н. А.* СВИНКОВЫЕ // Большая российская энциклопедия. т. 29. — М., 2015. — стр. 548.

## სქოლიო
# შინშილა

| შინშილა |
| --- |
|  შინშილა |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| ოჯახი:  |
შინშილისებრნი |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Chinchilla |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584613 |
| NCBI   | 10151 |
| EOL   | 42072 |
| FW   | 231797 |

 |

 |

**შინშილა** (ლათ. Chinchilla) — ძუძუმწოვართა გვარი მღრღნელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 22-38 სმ, კუდისა — 7-15 სმ აღწევს. აქვთ მოზრდილი თავი, დიდი, შავი თვალები, მომრგვალო ყურები, გრძელი ულვაშები, თეთრი მუცელი, სქელი, თანაბარი, ძალზე რბილი ბეწვი, ზურგსა და გვერდებზე დაყვება მოცისფრო-ნაცრისფერი მუქი ვუალი. აერთიანებს 2 სახეობას: გრძელკუდა და მოკლეკუდა შინშილას. გავრცელებულია ჩილეს, პერუს, ბოლივიის, და არგენტინის ანდების მაღალმთიანეთის უდაბნოებში, ზღვის დონიდან 3000-6000 მ-მდე. იკვებებიან ბალახებით, ბუჩქებით და კაქტუსებით. სეზონური და სქესობრივი დიმორფიზმი არ ახასიათებთ. შინშილას ბეწვი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ძვირფასია, რის გამოც ამ ცხოველს მრავალი ქვეყნის ფერმებში აშენებენ. იყო შინშილას აკლიმატიზაციის ცდები პამირსა და ამიერკავკასიაში.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 6.
# მაჩვზღარბასებრნი

| მაჩვზღარბასებრნი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  | **მაჩვზღარბასებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Hystricidae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584571 |
| NCBI   | 10135 |
| EOL   | 8696 |
| FW   | 42009 |

 |

 |

**მაჩვზღარბასებრნი** (ლათ. Hystricidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი მღრღნელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 38-71 სმ, მასა 27 კგ აღწევს. ზურგი, გვერდები და კუდი დაფარული აქვთ გრძელი და მსხვილი რქოვანი ეკლებით, დანარჩენი ნაწილები — ჯაგრით. გავრცელებული არიან აფრიკაში, სამხრეთ ევროპაში, წინა, შუა და სამხრეთ აზიაში. ბინადრობენ უდაბნოებში, სავანებში ტყეებში. ხმელეთის ან ნახევრად მეხეური ცხოველებია. იკვებებიან მცენარეული საკვებით. არეალის ჩრდილოეთ ნაწილში წელიწადში ერთხელ მრავლდებიან, სამხრეთში — 2-ჯერ. ამიერკავკასიაში გავრცელებულია ინდური მაჩვზღარბა (Hystrix indica), რომელიც საქართველოშიც გვხვდება. აზიანებს ბაღჩეულ კულტურებს, ბაღებს, ნათესებს. ზოგან მის ხორცს ჭამენ.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 509.

## სქოლიო
# ბრუცასებრნი

| ბრუცასებრნი |
| --- |
|  თეთრკბილა ბრუცა (Spalax leucodon) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ბრუცასებრნი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Spalacidae (J. E. Gray, 1821) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 970144 |
| NCBI   | 337664 |
| EOL   | 2921945 |
| FW   | 77298 |

 |

 |

**ბრუცასებრნი** (ლათ. Spalacidae) — ძუძუმწოვართა ოჯახი მღრღნელთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა 35 სმ, კუდი მოკლეა. გარეთა ყური და თვალები რუდიმენტირებულია (თვალის კაკალი კანის ქვეშაა დამალული — აქედან სახელწოდება). ბეწვი ხშირი და რბილია; შეფერილობა — რუხ-ჩალისფერიდან მურამდე. შეგუებულები არიან მიწისქვეშა ცხოვრების ნირს (თხრიან მიწისქვეშა გზების რთულ სისტემას). სახლობენ ევროპის, წინა აზიისა და ჩრდილოეთ აფრიკის სტეპის, ტყესტეპის, ნახევარუდაბნოსა და მთა-მდელოს ლანდშაფტებში; მთებში — ზღვის დონიდან 2500 მეტრამდე. საქართველოში, კერძოდ წალკასა და ახალქალაქის პლატოზე გვხვდება თეთრკბილა ბრუცა (Spalax leucodon). აერთიანებს 6–7 გვარის 36–37 სახეობას. ყველაზე ცნობილია ჩვეულებრივი ბრუცა (Spalax microphtalmus). იკვებებიან მცენარეთა მიწისქვეშა ნაწილებით; ზამთრისთვის საკვებს იმარაგებენ. წელიწადში 1–2-ჯერ ყრიან 1–3 ნაშიერს. ზოგჯერ ზიანი მოაქვთ, ღრნიან ტყის ნარგავების ნერგებს, ანადგურებენ ძირხვენებს, ამოჰყრიან მიწის გროვებს და სხვ.

## ლიტერატურა

* ბრუცასებრნი // დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია [30 ტომად], მთ. რედ. პროხოროვი ა. მ., III გამოც., მოსკ.: გამომც. „საბჭოთა ენციკლოპედია“, 1969.

## სქოლიო