Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ძილგუდასებრნი

| ძილგუდასებრნი |
| --- |
|  სავანის ძილგუდა (Graphiurus murinus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  | **ძილგუდასებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Gliridae (Muirhead, 1819) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 951282 |
| NCBI   | 30650 |
| EOL   | 8699 |
| FW   | 41578 |

 |

 |

**ძილგუდასებრნი** (ლათ. Gliridae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი მღრღნელების რიგისა (ზოგჯერ მათ ცალკე ქვერიგადაც გამოყოფენ). მათი სხეულის სიგრძეა 9–20 სმ. ზურგის მხარეს ცვილისფერ-მურა ან ნაცრისფერია. გავრცელებულნი არიან ევროპისა და აზიის ტყეებსა და ველებში, აფრიკის ტყეებსა და სავანებში, იაპონიაში.

უმრავლესობა მეხეური ცხოველია, ბინადრობს ფუღუროებში და ბუდეებში, კარგად დაცოცავს ხეებზე. ძილგუდასებრნი აქტიური არიან ღამით, იკვებებიან მცენარეეთა ნაყოფით და თესლით. ზამთრობით ეძლევიან ძილქუშს. ოჯახში გაერთიანებულია 9 გვარი. საქართველოში გვხვდება 2 გვარის 2 სახეობა (ძილგუდა და ღნავი). ძილგუდასებრნი ზოგან ზიანს აყენებენ ბაღის კულტურებს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 274.

## სქოლიო
# ციყვისებრნი

| ციყვისებრნი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Sciuridae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180135 |
| NCBI   | 55153 |
| EOL   | 8703 |
| FW   | 41486 |

 |

 |

**ციყვისებრნი** (ლათ. Sciuridae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი მღრღნელების რიგისა. მსხვილი ფორმების სხეულის სიგრძე 70 სმ, მასა 9 კგ-ს აღწევს. უკანა კიდურები წინას თითქმის ორჯერ აღემატება. გვხვდებიან ყველგან ავსტრალიის, ახალი გვინეის, ტასმანიის, მადაგასკარის, ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკის და სამხრეთი ამერიკის სამხრეთ ნაწილის გარდა. ოჯახში ერთიანდება ორი ქვეოჯახის 47 გვარი. საქართველოში გვხვდება 2 გვარის 3 სახეობა. ზოგიერთი მათგანი ძვირფასი სარეწაო მნიშვნელობისაა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 234.
# Paleobiology Database

| Paleobiology Database |
| --- |
|  |
| საიტი | საიტი |
| კომერციულობა |
არა |
| საიტის ტიპი |
ონლაინ-მონაცემთა ბაზა |
| რეგისტრაცია |
არჩევითი |
| ხელმისაწვდომი ენა |
ინგლისური |
| ამჟამინდელი სტატუსი |
მოქმედი |

**Paleobiology Database** (ქართ. პალეობიოლოგიის მონაცემთა ბაზა), აბრევიატურა **PBDB**) — ონლაინ-მონაცემთა ბაზა, სადაც წარმოდგენილია ინფორმაცია ნამარხი ცხოველების, მცენარეებისა და მიკროორგანიზმების გავრცელების, აღმოჩენის ადგილის, დათარიღებისა და კლასიფიკაციის შესახებ.

მონაცემთა ბაზა ჩამოყალიბდა ეკოლოგიური ანალიზისა და სინთეზის ეროვნული ცენტრის დაფინანსებით (ინგლ. National Center for Ecological Analysis and Synthesis, NCEAS). 2000-2015 წლებში ეროვნული სამეცნიერო ფონდის მიერ ფინანსდებოდა. პროექტმა აგრეთვე მიიღო ავსტრალიის კვლევითი საბჭოს მხარდაჭერა.

2000-2010 წლებში ის განთავსებული იყო ეკოლოგიური ანალიზისა და სინთეზის ეროვნულ ცენტრში, რომელიც დისციპლინათშორისი კვლევითი ცენტრია სანტა ბარბარას კალიფორნიის უნივერსიტეტის ფარგლებში. ამჟამად ის განთავსებულია ვისკონსინ-მედისონის უნივერსიტეტში.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
# მებულულე

| მებულულე |
| --- |
|  დიდყურა მებულულე (Ochotona macrotis) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
კურდღლისნაირნი |
| ოჯახი:  |
მებულულესებრნი |
| გვარი:  |
მებულულე |

 |
| ლათინური სახელი |
| Ochotona (Link, 1795) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180107 |
| NCBI   | 9977 |
| EOL   | 10826 |
| FW   | 42159 |

 |

 |

**მებულულე** (ლათ. Ochotona) — ძუძუმწოვართა გვარი კურდღლისნაირთა რიგისა. მებულულესებრთა ოჯახის ერთადერთი თანამედროვე გვარი. ცნობილია 30-მდე სახეობა.

მათი სხეულის სიგრძეა 12–28 სმ, მასა 170–240 გ. გარეგნულად მემინდვრიებს წააგვანან; კიდურები მოკლეა, უკანები ოდნავ გრძელი, ტერფები მოკლე. პატარა კუდი შეუმჩნეველია. ყურები მცირე ზომის, მომრგვალებული. წინა კიდურებზე 5 თითია, უკანაზე — 4. ფეხისგულები დაფარულია თმით. ბეწვი ხშირი, საკმაოდ გრძელი და რბილია. ზურგი მოწითალო ან მურაა, მუცელი უფრო ღია. ზამთარში შეფერილობა ჩვეულებრივ ღიავდება, დაჰკრავს რუხი ელფერი. ახასიათებთ გრძელი ვიბრისები, რომლებიც ზოგიერთ სახეობას სხეულის მესამედზე უფრო გრძელი აქვს.

გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ ამერიკის მთებში (ალასკის ცენტრალური ნაწილიდან კალიფორნიის ცენტრალურ რაიონებსა და ნიუ-მექსიკოს შტატამდე), სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ ურალში, აზიაში ჩრდილოეთით არქტიკულ სანაპიროებამდე, აღმოსავლეთით ანადირის ყურემდე, კუნძულ ჰოკაიდოზე, კორეის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილამდე, სამხრეთით — ჩრდილოეთ ირანის, ავღანეთის, პაკისტანის, ინდოეთის, მიანმარის მთებამდე, ცენტრალური ჩინეთის მთებამდე, ტიბეტში. უპირატესად ბინადრობენ ღია ლანდშაფტებში, თითქმის ზღვის დონიდან 4000 მეტრამდე ჩრდილოეთ ამერიკაში და 6000 მეტრამდე აზიაში.

აქტიურები არიან დღის ნათელ დროს. ცხოვრობენ ოჯახურ ჯგუფებად, ზოგიერთი სახეობა — მარტოდ. ახასიათებთ ბგერებით კომუნიკაცია — წრიპინი (წრუწუნის) მსგავსი გადაძახილები. მაღალმთიანი სახეობები თავშესაფარს პოვებენ ნაპრალებში, ვაკეებსა და მთისწინეთში. თხრიან რთულ სოროებს, სიღრმეში 50 სმ-მდე, რომლებსაც მრავალი გასასვლელი აქვთ. ძილს არ ეძლევიან. ზამთრისათვის მცენარეთა მწვანე ნაწილების სახით იმარაგებენ საკვებს. მთის სახეობათა წარმომადგენლები ბალახს ქვებს შორის არსებულ ნაპრალებში აშრობენ, სტეპის სახეობები კი ერთგვარ ბულულებად აწყობენ (აქედან სახელწოდება), რომელშიც შეიძლება 60 სახეობის მცენარე შედიოდეს.

არეალის ჩრდილოეთ ნაწილში წელიწადში შთამომავლობას ერთხელ იძლევიან, სამხრეთში — 2–3-ჯერ. მაკეობა 25–30 დღე გრძელდება, შობენ 2–6 ხშირი ბეწვით დაფარულ ნაშიერს. ბუნებრივ საზოგადოებაში ზოგჯერ საკვანძო სახეობების ფუნქციას ასრულებენ. მაღალი რიცხოვნობის შემთხვევაში შესაძლოა ზიანი მიაყენონ საძოვრებს; მონღოლური მებულულე (O. pallasi) ადამიანის ბუნებრივ-კეროვანი დაავადებების გამავრცელებელია. IUCN-ის წითელი ნუსხის მიხედვით სახეობათა უმრავლესობას საფრთხე არ ემუქრება, 1 სახეობა (O. argentata) კრიტიკულ მდგომარეობაშია, 2 — საფრთხის ქვეშ.

## ლიტერატურა

* *Щипанов Н. А.* ПИЩУХИ // Большая российская энциклопедия. т. 26. — М., 2014. — стр. 312.

## სქოლიო
# კლადი

კლადები არის ლურჯი და წითელი ფერებით აღნიშნული ჯგუფები. მწვანე და ლურჯი ჯგუფები ერთად, თავის მხრივ, აგრეთვე ქმნიან კლადს
**კლადი** (ბერძ. κλάδος (კლადოს) *შტო*), აგრეთვე ცნობილი როგორც მონოფილეტური **ჯგუფი** ან **ბუნებრივი ჯგუფი** — ორგანიზმთა ჯგუფი, რომელიც შედგება საერთო წინაპრისა და მისი ყველა პირდაპირი შთამომავლისგან. კლადები წარმოადგენენ კლადისტიკის ფუნდამენტურ ქვაკუთხედს. კლადისტიკა არის ტაქსონომიის თანამედროვე მიდგომა, რომელიც აღიარებულია ბიოლოგიის უმეტესი დარგის მიერ.

ტერმინი „კლადი“ 1957 წელს ბიოლოგმა ჯულიან ჰაქსლიმ შემოიღო. ტერმინი კლადი მსგავსი მნიშვნელობით გამოიყენება ბიოლოგიის გარდა სხვა სფეროებშიც, მაგალითად, ისტორიულ ლინგვისტიკაში.

საერთო წინაპრად შეიძლება გვევლინებოდეს ინდივიდუალური ორგანიზმი, პოპულაცია, ან სახეობა, მიუხედავად იმისა, გადაშენებულია თუ დღემდე არსებობს. კლადები ერთი მეორეში არიან მოთავსებული, რადგან თითოეული განშტოება, თავის მხრივ, იყოფა უფრო პატარა განშტოებებად. ეს დაყოფები ევოლუციურ ისტორიას ასახავს, რადგან პოპულაციები განცალკევდნენ და დამოუკიდებლად იწყეს განვითარება. კლადებს მონოფილეტურ ჯგუფებს უწოდებენ.

გასული ათწლეულის განმავლობაში, კლადისტიკამ რევოლუცია მოახდინა ბიოლოგიურ კლასიფიკაციაში, რამაც ორგანიზმებს შორის გასაოცარი ევოლუციური კავშირები გამოავლინა. ტაქსონომისტები სულ უფრო ხშირად ცდილობენ თავი აარიდონ იმ ტაქსონების დასახელებას, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან კლადებს; ანუ იმ ტაქსონებს, რომლებიც არ არიან მონოფილეტურები.

კლადისტიკის მოლეკულურ-ბიოლოგიურმა დარგმა ორგანიზმებს შორის ისეთი კავშირები გამოავლინა რომელთა მიხედვითაც, სოკოები ცხოველებთან უფრო ახლოს დგანან, ვიდრე მცენარეებთან; არქეები დღეისთვის ბაქტერიებისგან განცალკევებულად ითვლება; და მრავალუჯრედიანი ორგანიზმები, შესაძლოა, არქეებისგან განვითარდნენ.

## ლიტერატურა

* Harmon, Luke J. 11.2: Clade Age and Diversity. *Biology LibreTexts: Evolutionary Developmental Biology*. University of California Davis (3 January 2021). ციტირების თარიღი: 7 July 2021

## რესურსები ინტერნეტში

* კლადი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)

## სქოლიო
# მწერიჭამიები

| მწერიჭამიები |
| --- |
|  ჩვეულებრივი თხუნელა (Talpa europaea) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  | **მწერიჭამიები** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Eulipotyphla (Waddell, Okada & Hasegawa, 1999) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI   | 9362 |
| FW   | 57530 |

 |

 |

**მწერიჭამიები** (ლათ. Eulipotyphla ან Lipotyphla, ძველად Insectivora) — ძუძუმწოვრების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 3-იდან (მცირე თეთრკბილა) 39 სმ (ტანრეკი) აღწევს. აქვთ წაგრძელებული თავი, რომელიც მეტწილად მოძრავი სხეული შემოსილია ნაზი ბალნით (თხუნელა, მთიხვი, ბიგა და სხვა), ზოგისა — ჯაგრით (ტანრეკი) ან რქოვანი ეკლებით (ზღარბი). ზოგს (ზღარბი) ძალზე მოკლე კუდი აქვს, ხოლო ზოგის (მთიხვი) კუდი თითქმის სხეულის საერთო სიგრძის ტოლია. ცნობილია ყოფილი მწერიჭამიების 9 ოჯახი: კბილნაპრალასებრნი, ტანრეკისებრნი, წავისებრი ბიგები, ოქროს თხუნელასებრნი, ზღარბისებრნი, ხტუნიები, ბიგასებრნი, თხუნელასებრნი, მთიხვისებრნი (დღეს აღარ არსებობს), რომლებშიც გაერთიანებულია 300-მდე სახეობა, დღეისათვის აერთიანებს 4 თანამედროვე ოჯახს (იხ. კლასიფიკაცია). გავრცელებული არიან თითქმის მთელ მსოფლიოში, გარდა ავსტრალიისა, სამხრეთ ამერიკის უმეტესი ნაწილისა და ანტრაქტიდისა. იკვებებიან მწერებით, პატარ-პატარა ხერხემლიანი ცხოველებით. მრავლდებიან წელიწადში 2—3 ჯერ. სარგებლობა მოაქვთ მავნე მწერების განადგურებით. არიან ტკიპების — საში დაავადებათა გადამტანების — შუამავალი მასპინძლები. ზოგიერთის (მთიხვი, თხუნელა და სხვა) ბეწვი ძვირფასია. ზოგი სახეობის (მთიხვი, კბილნაპრალა) რაოდენობა ძალზე შემცირებულია, რის გამოც მათ ყველგან იცავენ.

## კლასიფიკაცია

* მწერიჭამიები
	+ კბილნაპრალასებრნი
	+ თხუნელასებრნი
	+ ზღარბისებრნი
	+ ბიგასებრნი

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 263.
* *Дзержинский Ф. Я., Васильев Б. Д., Малахов В. В.*, Зоология позвоночных. 2-е изд, М.: Издат. центр «Академия», 2014. — 464 გვ, ISBN 978-5-4468-0459-7.

## სქოლიო
# კურდღლისებრნი

| კურდღლისებრნი |
| --- |
|  თეთრი კურდღელი (Lepus timidus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
კურდღლისნაირები |
| ოჯახი:  | **კურდღლისებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Leporidae (Fischer, 1817) |
| გვარები |
| * Pentalagus
* Bunolagus
* Nesolagus
* Romerolagus
* Brachylagus
* Sylvilagus
* Oryctolagus
* Poelagus
* Caprolagus
* Pronolagus
* Lepus
* †Aztlanolagus
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180110 |
| NCBI   | 9979 |
| EOL   | 1689 |
| FW   | 42163 |

 |

 |

**კურდღლისებრნი** (ლათ. Leporidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი კუდღლისნაირთა რიგისა. სხეულის სიგრძეა 30-60 სმ, აქვთ ბოლოწაწვეტებული, გრძელი ყურები, მოკლე კუდი. სახეობათა უმრავლესობას უკანა კიდურები წინაზე გრძელი აქვს. ფეხისგულები ხშირი ჯაგრითაა დაფარული. გავრცელებული არიან მთელ დედამიწაზე, გარდა მადაგასკარისა, სამხრეთ ამერიკის სამხრეთ ოლქებისა და ანტარქტიდისა. ბინადრობენ მრავალფეროვან გარემოში. აქტიური არიან მთელი წელი. იკვებებიან ბალახით, ხის ქერქით, კვირტებით, ტოტებით. წელიწადში 4-ჯერ შობენ 2-8 (15-მდე) ნაშიერს, რომელთა უმეტესობას სხეული ბალნით აქვს დაფარული და სიარულიც შეუძლია. ოჯახში 8 გვარია. ყოფილ სსრკ-ში ბინადრობდა 5 სახეობის კურდღლისებრი: ბოცვერი (Oryctolagus cuniculus), მანჯურიული კურდღელი (Caprolagus brachyurus), თეთრი კურდღელი (Lepus timidus), რუხი კურდღელი (Lepus europaeus), კურდღელი-ტოლაი (Lepus tolai). საქართველოში გვხვდება მხოლოდ 1 სახეობა (რუხი კურდღელი). აკლიმატიზებული არიან ავსტრალიასა და მრავალ კუნძულზე. კურდღლისებრთა მრავალი წარმომადგენელი სარეწაო ან სპორტული ნადირობის ობიექტია. ზოგი ზიანს აყენებს საძოვარს, ხეხილის ბაღს, ტყის ნარგავს, ავრცელებს ინფექციურ დაავადებათა გადამტანებს.

კურდღლის ნაშიერს ბაჭია ჰქვია.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 80.
# ჩრდილოამერიკული მაჩვზღარბა

| ჩრდილოამერიკული მაჩვზღარბა |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ამერიკული მაჩვზღარბასებრნი |
| გვარი:  |
ჩრდილოამერიკული მაჩვზღარბა |
| სახეობა:  |
ჩრდილოამერიკული მაჩვზღარბა |

 |
| ლათინური სახელი |
| Erethizon dorsatum (Linnaeus, 1758) |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 8004 |
| გავრცელება |
|  გავრცელების არეალი წარმოდგენილია ნაცრისფერში |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180393 |
| NCBI   | 34844 |
| EOL   | 45293396 |
| FW   | 46320 |

 |

 |

**ჩრდილოამერიკული მაჩვზღარბა** (ლათ. Erethizon dorsatum) — ძუძუმწოვარი ცხოველი მღრღნელების რიგისა. ამერიკულ მაჩვზღარბასებრთა ოჯახის ყველაზე დიდი წარმომადგენელი. ჩვეულებრივ იწონის 7 კგ-მდე, თუმცა ზოგჯერ მამლები მნიშვნელოვნად დიდები ხდებიან. სხეულის სიგრძე 80 სმ-მდეა (უკუდოდ), ლუდისა — 30 სმ-მდე. მთლიანად დაფარულია 30 000-ზე მეტი ღრუ ეკლით. ხმელეთზე მსუბუქი სვლით გადაადგილდება, არ შეუძლია ახტომა; ხეებზე ცოცავს ნელა, თუმცა ბალანსს მშვენივრად ინარჩუნებს; კარგად ცურავს. როდესაც რაიმე უახლოვდება, ტანის უკანა მხარეს გამოწევს ხოლმე. თავდასხმის შემთხვევაში თავის ძლიერ კუდს მიმართავს თავდამსხმელის საპირისპიროდ. მეთევზეები ჩრდილოამერიკულ მაჩვზღარბაზე ნადირობის დროს მუცლის მხარეზე ესხმიან თავს, აგრეთვე ცნობილია, რომ ფოცხვერი და სამურავი წარმატებით ნადირობენ მასზე.

ცხოვრობს ტყეებში, მათ შორის ტყის მასივებში მდინარეთა გასწვრივ, ტუნდრაში, მდელოებზე და უდაბნოებში. მისი არეალი კანადიდან ჩრდილოეთ მექსიკამდე ვრცელდება, თუმცა აშშ-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში წარმოდგენილი არ არის. ზოგჯერ მისი ნახვა დღისითაცაა შესაძლებელი. ერთადერთი მაჩვზღარბაა თავის ოჯახში, რომელიც ბინადრობს როგორც მიწაზე, ისე — ხეზე. ღამეს ათევს ხეებზე, აგრეთვე ხის, მორის, ჯირკის ფუღუროებში, გამოქვაბულებში, კლდის ნაპრალებში, სოროებსა და თოვლის გროვაში. წიწვოვან ტყეებში მცხოვრები ინდივიდები უფრო მეტ დროს მიწაზე ატარებენ, ხოლო ფოთლოვანი და შერეული ტყეების ბინადრები უფრო ხშირად გვხვდებიან ხეებზე, რომლებიც მათ ძირითად საკვების წყაროს წარმოადგენენ.

გაზაფხულსა და ზაფხულში მის რაციონში შედის კვირტები, ყლორტები, ფესვები, ღეროები, ფოთლები, ყვავილები, კენკრა, თესლები და კაკლები; ზამთარში — მარადმწვანე გირჩები, კამბიუმის შრე და ხის შიდა ქერქი. ძვლებსა და ირმის რქებს ღრღნის კალციუმისა და სხვა მინერალების მისაღებად. ზამთრის ძილქუში არ ახასიათებს, თავის ბუნაგში რჩება განსაკუთრებით ცივი და მკაცრი ამინდის დროს. როგორც წესი, მარტოდ ცხოვრობს, თუმცა ზოგჯერ ჯგუფებადაც გვხვდება.

## სქოლიო
# ვირთაგვა

| ვირთაგვა |
| --- |
|  რუხი ვირთაგვა (Rattus norvegicus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| ქვეტიპი:  |
ხერხემლიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
თაგვისებრნი |
| გვარი:  |
ვირთაგვა |

 |
| ლათინური სახელი |
| Rattus (Fischer-Waldheim, 1803) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180361 |
| NCBI   | 10114 |
| EOL   | 42343 |
| FW   | 41923 |

 |

 |

**ვირთაგვა** (ლათ. Rattus) — თაგვისებრთა ოჯახის მღრღნელების გვარი. აქვთ 10-30 სმ სიგრძის სხეული, რქოვანი ქერცლით დაფარული კუდი, წაგრძელებული დინგი, დიდი ყურები. გვარში 60-მდე კოსმოპოლიტური სახეობაა. ზოგი მათგანი, კერძოდ, რუხი ვირთაგვა (Rattus norvegicus), ნამდვილი სინანთროპია და ადამიანის მიერ უნებურადაა განსახლებული მთელ მსოფლიოში. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული შავი ვირთაგვა და რუხი ვირთაგვა. ადამიანის სამოსახლოს გარდა ვირთაგვები გვხვდებიან ბუნებრივ პირობებშიც. წელიწადში 3-4-ჯერ მრავლდებიან. შობენ 5-15 ნაშიერს, რომლებიც 3-4 თვის ასაკში იწყებენ გამრავლებას. მრავალჭამიები არიან. გადააქვთ სხვადასხვა ინფექციური დაავადება და ჰელმინთები. მათ ყველგან ებრძვიან და სპობენ.

## იხილეთ აგრეთვე

* სინანთროპული ორგანიზმები
* დერატიზაცია

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 417.
# თაგვანა

| თაგვანა |
| --- |
|  ტყის თაგვანა (*S. betulina*) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
თაგვანასებრნი |
| გვარი:  | **თაგვანა** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Sicista (Gray, 1827) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 609731 |
| NCBI   | 52906 |
| EOL   | 42253 |
| FW   | 41715 |

 |

 |

**თაგვანა** (ლათ. Sicista) — მღრღნელების გვარი თაგვანასებრთა (*Sminthidae*) ოჯახისა. გავრცელებული არიან ევრაზიის ბორეალურ ნაწილში. გარეგნულად ერთმანეთისგან მცირედ განსხვავდებიან და სახეობების რაოდენობა ბოლომდე დადგენილი არ არის. მოიცავს 20-მდე სახეობას. სხეულის სიგრძეა 5–9 სმ, კუდისა — შესამჩნევად გრძელი — 6,5–11,6 სმ. თავი შედარებით დიდია, ყურები და თვალები ასევე დიდი ზომისაა. უკანა კიდურები წინებს სიგრძეში 2-ზე მეტჯერ აღემატება. ზურგი შეფერილია ყვითელ-ქვიშისფერიდან მუქ ყავისფრამდე, რიგ სახეობებს ზურგია შუაში გასდევს მუქი ზოლი. აქტიურები არიან შებინდებისას და ღამით. თავშესაფრებს პოულობენ მღრღნელების სოროებში, ფესვების ქვეშ არსებულ სიცარიელეებში, ფუტურო ჯირკებში. ტყის თაგვანა (*S. betulina*) თხრის მოკლე და სწორ სოროებს, ამოსასვლელს კი ხმელი ფოთლების „საცობით“ ფარავს. ტემპერატურის დაცემისას და აქტივობის პერიოდებს შორის შესვენებებში ახასიათებთ გაშეშებები. ზამთარს ძილში ატარებენ, გორგალივით დაეხვევიან და კუდს სხეულის გარშემო შემოიტარებენ. იკვებებიან თესლებით, კენკრით, მცენარის წვნიანი ნაწილებით. რაციონში შესამჩნევი ადგილი უკავია მწერებსა და სხვა უხერხემლო ცხოველებს. წელიწადში ერთხელ მრავლდებიან, ერთ დაყრაზე შობენ 3–7 ნაშიერს. რიცხოვნობა ყველგან არც ისე დიდია, მაგრამ სტაბილური. სომხური თაგვანა (*S. armenica*) შეტანილია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის წითელ ნუსხაში, როგორც კრიტიკულ საფრთხეში მყოფი სახეობა. სამი სახეობა — კავკასიური (*S. caucasica*), ქლუხორისა (*S. kluchorica*) და ყაზბეგური (*S. kazbegica*) — შეტანილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“.

## სქოლიო
# მიდუეი

**მიდუეი**| მშობ. სახელი: ინგლ. Midway |
| --- |
|  ატოლ მიდუეის ხედი კოსმოსიდან |
| გეოგრაფია |
| მდებარეობა |
წყნარი ოკეანე |
| კოორდინატები | ﻿ / ﻿ |
| კუნძულთა რაოდენობა |
3 |
| მთავარი კუნძული |
სენდი |
| ფართობი |
6,23 კმ² |
| უმაღლესი წერტილი |
13 მ |
| ქვეყანა |
| **აშშ** |
| აშშ-ის ტერიტორიები |
მიდუეი |
| დემოგრაფია |
| მოსახლეობა |
0 (2014) |
|  |

**მიდუეი** (ინგლ. Midway) — არაინკორპორირებული არაორგანიზებული სტატუსის (ინგლ. unincorporated and unorganized territory) მქონე ამერიკის შეერთებული შტატების დაუსახლებელი ტერიტორია წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნახევარში, ჰავაის არქიპელაგის დასავლეთ ნაწილში.

## გეოგრაფია

ატოლ მიდუეის რუკა.
მარჯნის ატოლი წარმოქმნილია დაშლილი ვულკანის ბაზალტურ საფუძველზე. ატოლის ლაგუნაში რამდენიმე პატარა კუნძულია (მათ შორის უდიდესია სენდი, ისტერნი, სპიტი რომელთა ფართობია 6,23 კმ²). ყველაზე დიდი სიმაღლე ზღვის დონიდან — 13 მეტრი. კლიმატი სუბტროპიკული. მიდუეი აშშ-ისა და აზიის ქვეყნებს შორის საჰაერო გზის შუალედური ბაზაა. კუნძულ სენდზეა ტრანსწყნაროკეანური კაბელის სადგური, აეროდრომი, შუქურა.

| № | კუნძული | ფართობი, კმ² |
| --- | --- | --- |
| 1 | სენდი | 4,86 |
| 2 | ისტერნი | 1,35 |
| 3 | სპიტი | 0,02 |
|  | **მიდუეი** | 6,23 |
|  | ლაგუნა | 60 |

## ისტორია

კუნძულები აღმოაჩინა ამერიკელმა კაპიტანმა ბრუკსმა 1859 წელს და მას დაერქვა „ბრუკსის კუნძულები“. 1867 წლიდან იგი ოფიციალურად ეკუთვნის აშშ-ს. თავისი სახელი (ინგლ. Midway — გზის შუალედი) ატოლმა მიიღო იმიტომ, რომ მდებარეობს შუა გზაზე კალიფორნიასა და იაპონიას შორის.

პირველი მაცხოვრებლები გამოჩნდნენ 1903 წლიდან, როდესაც გაყავდათ ტრანსწყნაროკეანური ტელეგრაფის კაბელი. 1935-იდან 1947 წლამდე იყო საწვავის შევსების პუნქტი საკონტინენტთაშორისო ავიაგადაფრენებისთვის.

1941 წლიდან 1993 წლამდე ატოლზე განლაგებული იყო აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ბაზა.

მეორე მსოფლიო ომის დროს 1942 წლის 4-6 ივნისს მიდუეისთან ახლოს გაიმართა ბრძოლა იაპონიის საზღვაო დამრტყმელ შენაერთსა და ამერიკულ ფლოტს შორის. იაპონელებს განზრახული ჰქონდათ მიდუეიზე ამერიკული ოპერატიული ბაზის ხელში ჩაგდება, მაგრამ ბრძოლაში დამარცხდნენ. იაპონელებმა დაკარგეს 4 ავიამზიდი, 1 კრეისერი და 253 თვითმფრინავი და იძულებული გახდნენ უკან დაეხიათ. ამერიკელებმა დაკარგეს 1 ავიამზიდი, 1 საესკადრო ნაღმოსანი და 150 თვითმფრინავი.

დღეისათვის ატოლს აქვს აშშ-ის ეროვნული ნაკრძალის სტატუსი. საექსპლუატაციო მდგომარეობაშია შენახული ერთი ასაფრენ-დასაფრენი ზოლი (2400 მეტრი) და ავიასაწვავის მარაგი — თვითმფრინავების ექსტრემალური დაშვების შემთხვევისათვის.

## მოსახლეობა

მუდმივი მოსახლეობა არ არსებობს 2006 წლიდან. 1940-1970 წლებში დროებითი მოსახლეობის რაოდენობა (ბაზის პერსონალი) შეადგენდა 2000 ადამიანს. დღეისათვის მიდუეიზე ცხოვრობს ნაკრძალის დაახლოებით 40 მორიგე თანამშრომელი.

## რესურსები ინტერნეტში

* მიდუეი — სტატია დიდი რუსული ენციკლოპედიიდან (რუსული)
* მიდუეი — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან (ინგლისური)
# პოლარული ცულთავა

| პოლარული ცულთავა |
| --- |
|   |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ფრინველები |
| რიგი:  |
მეჭვავიასნაირნი |
| ოჯახი:  |
ალკასებრნი |
| გვარი:  |
ცულთავა |
| სახეობა:  |
პოლარული ცულთავა |

 |
| ლათინური სახელი |
| Fratercula arctica (Linnaeus, 1758) |
| დაცვის სტატუსი |
| მოწყვლადი IUCN 3.1 *Vulnerable* : 22694927 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 177025 |
| NCBI   | 28701 |
| EOL   | 1049938 |
| FW   | 83413 |

 |

 |

**პოლარული ცულთავა**, **პოლარული ცულნისკარტა** ან უბრალოდ **ცულთავა** (ლათ. Fratercula arctica) — ზღვის ფრინველი ალკისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია ატლანტისა და ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის სანაპიროებზე. ბუდობს სოროებში, ჩიტების კოლონიებში. იკვებება თევზით, ძირითადად მექვიშიებით.

## ლიტერატურა

* Козлова Е.В. Птицы СССР. Ржанкообразные. Подотряд чистиковые. — М. — С. 100-109.
* A. Boag и M. Alexander. The puffin. — 1995. — С. 44-65. (англ.)
* В. Е. Соколов и др. Жизнь животных. Птицы / под ред. В. Д. Ильичева, И. В. Михеева. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1986. — Т. 6. — 527 с. — 300 000 экз.

## სქოლიო