Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Josephoartigasia monesi

| Josephoartigasia monesi |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Josephoartigasia monesi |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 283969 |

 |

 |

**Josephoartigasia monesi** — განამარხი მღრღნელების სახეობა. იგი აღმოჩენილია ურუგვაიში. ცხოვრობდა პლიოცენსა და პლეისტოცენში და იყო ერთ-ერთი უდიდესი მღრღნელი, რომლის მასაც ერთ ტონას აღემატებოდა. მისი თავის ქალა კი 53 სმ იყო.

## ლიტერატურა

* „NATIONAL GEOGRAPHIC“, დეკემბერი, 2015, გვ.11

## რესურსები ინტერნეტში

* (ინგლისური)
# ნუტრია

| ნუტრია |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ნუტრიასებრნი |
| სახეობა:  | **ნუტრია** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Myocastor coypus |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 14085 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180402 |
| NCBI   | 10157 |
| EOL   | 328471 |
| FW   | 231489 |

 |

 |

ნუტრიას თავის ქალა
**ნუტრია** (ლათ. Myocastor coypus) — ძუძუმწოვარი ცხოველი მღრღნელების რიგისა. მისი მასა 12 კგ-ს აღწევს. აქვს მომრგვალო, გრძელვიბრისებიანი ცხვირი. უკანა კიდურების თითები აპკითაა შეერთებული. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკის ზომიერ და სუბტროპიკულ სარტყელში. საქართველოში შემოყვანილია 1932 წელს და ამჟამად გვხვდება აფხაზეთიდან ქობულეთამდე, აღმოსავლეთით კი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტამდე აღწევს. ბინადრობს მდინარეებისა და ტბების დაჭაობებულ სანაპიროებზე, მურყნიან-ლაქაშიან ჭაობებში. კარგად ცურავს და ყვინთავს. იკვებება როგორც მცენარეული, ისე ცხოველური საკვებით. შობს 4-6, იშვიათად 1-12 ნაშიერს.

აქვს ძვირფასი ბეწვი, იყენებენ ხორცსაც (გემოთი კურდღლისას წააგავს).

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 489.
# ქარცი მემინდვრია

| ქარცი მემინდვრია |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ზაზუნასებრნი |
| ქვეოჯახი:  |
მემინდვრიები |
| გვარი:  |
ტყის მემინდვრია |
| სახეობა:  | **ქარცი მემინდვრია** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Clethrionomys glareolus (Schreber, 1780) |
| სინონიმები |
| * Myodes glareolus (Schreber, 1780)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 970613 |
| NCBI   | 447135 |
| EOL   | 1179604 |
| FW   | 104937 |

 |

 |

**ქარცი მემინდვრია** (ლათ. Clethrionomys glareolus) — მღრღნელი ზაზუნასებრთა ოჯახისა. მცერე ზომის მემინდვრიაა, სხეულის სიგრძე 11,2 სმ-მდეა, კუდისა — 6 სმ-მდე. ზურგი სხვადასხვა ელფერით ყავისფერ-ჟანგისფერია; მუცელი ბაცი რუხია. კუდი მკაფიოდ ორფეროვანია: მისი ზედა მხარე მუქია, ქვედა მხარე მოთეთრო, მოკლე ბეწვითაა დაფარული და მის ქვეშ ჩანს ქერცლოვანი კანი. ფეხები შავია. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, კავკასიაში; საქართველოში გავრცელებულია გურია-აჭარის ქედზე, ზღვის დონიდან 1600 მ სიმაღლემდე. ბინადრობს ფოთლოვან და წიწვოვან ტყეებში, მაღალი ბალახით დაფარულ ველობებზე. შემოდგომით და ზამთრობით გვხვდება თივის ბულულებში და ნაგებობებში. იკვებება უმთავრესად ბალახოვანი მცენარეების მწვანე ნაწილებით და თესლებით; ჭამს აგრეთვე ხეების ქერქს, კვირტებს, სოკოებს, ლიქენებს. ბუდეს იკეთებს მოკლე და ვრცელ სოროში, რომელსაც რამდენიმე გამოსასვლელი ხვრელი აქვს. მრავლდება წელიწადში 3–4-ჯერ: თითოეულ ჯერზე შობს 2–5 ნაშიერს. აზიანებს ტყის ახალგაზრდა ნარგავებს, ტყის ჯიშთა სანერგეებს, ხეხილის ბაღებს, პროდუქტების მარაგს.

## სქოლიო
# მიწის კურდღლისებრნი

| მიწის კურდღლისებრნი |
| --- |
|  Jaculus jaculus |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  | **მიწის კურდღლისებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Dipodidae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180399 |
| NCBI   | 30648 |
| EOL   | 8689 |
| FW   | 41695 |

 |

 |

**მიწის კურდღლისებრნი** (ლათ. Dipodidae) — ძუძუმწოვარი ცხოველების ოჯახი მღრღნელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 5-26 სმ-ია. გავრცელებული არიან ევროპის, აზიის, ჩრდილოეთ აფრიკისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ველებზე, ნახევრად უდაბნოებსა და უდაბნოებში. ზოგიერთი სახეობა მთაში 2000 მ-მდე ადის. ოჯახში 11 გვარის 26 სახეობაა. საქართველოში გავრცელებულია 2 სახეობა (მცირეაზიური მთიური მიწის კურდღელი და მცირე მიწის კურდღელი). აქტიური არიან ღამით. კარგად აქვთ განვითარებული სმენა, მხედველობა და შეხება. მოძრაობენ დიდი ნახტომებით, იკვებებიან მცენარის ბოლქვით, გორგლით, ნაყოფით, თესლით, ზოგჯერ მწერებითაც. ზამთარში ეძლევიან ძილქუშს. შობენ 1-8 ნაშიერს (ჩვეულებრივ 2-5-ს). მიწის კურდღლისებრნი უდაბნოს მრავალი მტაცებელი ცხოველის საკვებია.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 38.
# აგუტი

| აგუტი |
| --- |
|  აგუტი |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
აგუტისებრნი |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Dasyprocta |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 584623 |
| NCBI   | 34845 |
| EOL   | 14083 |
| FW   | 105149 |

 |

 |

**აგუტი** (ლათ. Dasyprocta) — მღრღნელების გვარი აგუტისებრთა ოჯახისა. აერთიანებს 20-მდე სახეობას. სხეულის სიგრძე 50 სმ აღწევს, სიმაღლე 20 სმ. ზურგი ამობურცული აქვს, რის გამოც „კუზიან კურდღელს“ უწოდებენ. უკანა კიდურები წინაზე გრძელია. სხეულის შეფერილობა მერყეობს ოქროსფერიდან (ამ ფერის აგუტი ცნობილია „ოქროსფერი კურდღლის“ სახელითაც) ასპიდისფრამდე. გავრცელებულია სამხრეთ და ცენტრალურ ამერიკაში, მცირე ანტილის კუნძულებზე 2 ათას მ სიმაღლემდე. ბინადრობს ტროპიკულ ტყეებში მდინარეების ახლოს. ზიანს აყენებს შაქრის ლერქმის პლანტაციებს.

## ლიტერატურა

* *კოხია ს.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 77.
# პაწია თაგვი

| პაწია თაგვი |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
თაგვისებრნი |
| გვარი:  |
პაწია თაგვი |
| სახეობა:  |
პაწია თაგვი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Micromys minutus (Pallas, 1771) |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 13373 |
| გავრცელება |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 585369 |
| NCBI   | 13151 |
| EOL   | 1179217 |
| FW   | 55014 |

 |

 |

**პაწია თაგვი** (ლათ. Micromys minutus) — ძუძუმწოვარი ცხოველი თაგვისებრთა ოჯახისა, ამავე დასახელების გვარის ერთადერთი წარმომადგენელი.

მისი სხეულის სიგრძეა 7 სმ, კუდი დაახლოებით სხეულის სიგრძისაა. თავი დამოკლებულია, დინგი წინიდან დაბლაგვებული, ყურები შედარებით მცირე ზომის და მომრგვალებული. ბეწვი ხშირი და რბილი. ზურგი მოყვითალო ან მოწითუროა, იშვიათად შემოსაზღვრულია თეთრი (ზოგჯერ მოყვითალო-რუხი) მუცლით და ფეხების შიდა ნაწილებით. აქვს მოძრავი კუდი, შეუძლია მისი მცენარეთა ღეროებზე შემოხვევა.

გავრცელებულია ევრაზიაში დიდი ბრიტანეთიდან, პირენეს ნახევარკუნძულიდან და კავკასიიდან იაპონიის კუნძულებამდე, ტაივანსა და სამხრეთ ჩინეთამდე. ვერტიკალურად ადის ზღვის დონიდან 2000 მეტრამდე. ბინადრობს ტყის ან ტყესტეპის ზონაში, უპირატესობას ანიჭებს მდინარის ჭალების მაღალბალახიან მდელოებს. შემოდგომასა და ზამთარში შესაძლოა, ზვინებში მოგროვდნენ, სადაც მრავალრიცხოვნად იმყოფებიან. აქტიურია მთელი დღის განმავლობაში. ზაფხულში აშენებს სფეროსებრ ბუდეს, დიამეტრით 6–13 სმ, რომელიც ჩამოკიდებულია ბალახის ღეროზე ან ბუჩქის ტოტზე, მიწიდან 1–1,3 მეტრის სიმაღლეზე. ზამთარში უბრალო ბუდეს აწყობს თავშესაფრებში ან მოკლე სწორ სოროებში.

იკვებება სხვადასხვა თესლებითა და მწერებით. ზამთრისთვის მცირე მარაგებსაც აკეთებს. წელიწადში სამჯერ შობს 5–8 (12-მდე) ნაშიერს. მაკეობა 21 დღე გრძელდება. სქესობრივ სიმწიფეს მიმდინარე წელსვე აღწევენ. რიცხობრიობა ჩვეულებრივ არც ისე მაღალია, მაგრამ ცალკეულ წლებში შესაძლოა, შესამჩნევად მოიმატოს. პაწია თაგვს ზიანის მოტანა შეუძლია მარცვლეული კულტურებისთვის. არის ტაიგის (ტკიპისმიერი) ენცეფალიტის, ლეპტოსპიროზის, ლიმფოციტური ქორიომენინგიტის, ტულარემიის გამომწვევთა ბუნებრივი მატარებელი.

შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში.

## ლიტერატურა

* *Щипанов Н. А.* МЫШЬ-МАЛЮТКА // Большая российская энциклопедия. т. 21. — М., 2013. — стр. 562.

## სქოლიო
# ვიბრისი

ვიბრისი
**ვიბრისი** (ლათ. vibrissae < vibro — ვირხევი, ვიგრიხები), დიდი ზომის ძუძუმწოვრების მგრძნობიარე ბეწვი. ვიბრისები ჩვეულებრივ განლაგებულია ჯგუფებად თავზე (ცხვირზე, თვალებს ზემოთ, ლოყაზე და სხვა), ზოგჯერ სხეულის სხვა ნაწილებზეც. ვიბრისები სპეციალიზებული გრძნობის ორგანოებია, რომლებიც აღიქვამენ გარემოს უმცირეს რხევებს. ვიბრისების ფუძე ჩაფლულია თმის ჩანთაში და ირგვლივ ვენური ღრუ აქვს. ნამარხი მხეცისნაირი ქვეწარმავლების ქალას ძვლების აგებულებიდან ჩანს, რომ ვიბრისები ჰქონიათ ძუძუმწოვართა წინაპრებსაც, ე. ი. ვიბრისი თმაზე უფრო ძველი წარმოშობისაა. ზოგჯერ ვიბრისს უწოდებენ ადამიანნის ცხვირის ღრუს დიდ ბალნებს და მწერების სხეულის ჯაგრებს.

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ. 4, გვ. 395, თბ., 1979
# ნახშირწყლები

ლაქტოზა რომელიც რძეშია.
**ნახშირწყლები** — რთული ორგანული ნაერთები, რომელთა შედგენილობაში შედის ნახშირბადის, ჟანგბადისა და წყალბადის ატომები. განასხვავებენ მარტივსა და რთულ ნახშირწყლებს. მარტივ ნახშირწყლებს მონოსაქარიდები ეწოდება. რთული ნახშირწყლები არის პოლიმერები, რომლებშიც მონოსაქარიდები მონომერის როლს ასრულებენ. ორი მონოსაქარიდისაგან წარმოიქმნება დისაქარიდი, სამისაგან - ტრისაქარიდი, მრავლისაგან — პოლისაქარიდი. ყველა მონოსაქარიდი უფერო ნივთიერებაა, წყალში კარგად იხსნება; თითქმის ყველას აქვს ტკბილი, სასიამოვნო გემო. ყველაზე გავრცელებული მონოსაქარიდებია გლუკოზა, ფრუქტოზა, რიბოზა და დეზოქსირიბოზა. ისინი შედიან ნუკლეინის მჟავებისა და ატმოსფეროს შემადგენლობაში.

დი- და ტრისაქარიდები მონოსაქარიდის მსგავსად, კარგად იხსნება წყალში, აქვთ ტკბილი გემო. მონომერული რგოლების რიცხვის ზრდასთან ერთად პოლისაქარიდების ხსნადობა კლებულობს, ტკბილი გემო ქრება. დისაქარიდებიდან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჭარხლისა და რძის შაქრები. პოლისაქარიდებიდან ფართოდაა გავრცელებული სახამებელი, გლიკოგენი, უჯრედის ცელულოზა. მერქანი თითქმის წმინდა ცელულოზაა. ამ პოლისაქარიდების მონომერი გლუკოზაა.

## რესურსები ინტერნეტში

* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე **„ნახშირწყლები“** ვიკისაწყობში.
* (გერმანული) რა არის ნახშირწყლები?
* (ინგლისური) Nomenclature of Carbohydrates

## ლიტერატურა

* (გერმანული) Jochen Lehmann: *Kohlenhydrate. Chemie und Biologie.* Thieme, Stuttgart und New York 1996, 2001 (2. Auflage), ISBN 3-13-532902-X
* (ინგლისური) *Structure and Catalysis*. In: A. L. Lehninger, D. L. Nelson, M. M. Cox (Hrsg.): *Principles of Biochemistry*. Worth Publishers, New York 1993, S. 252–252.
# ვირზაზუნა

| ვირზაზუნა |
| --- |
|  ალპური ვირზაზუნა (Marmota marmota) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ციყვისებრნი |
| გვარი:  |
ვირზაზუნა |

 |
| ლათინური სახელი |
| Marmota (Blumenbach, 1779) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180136 |
| NCBI   | 9992 |
| EOL   | 34620 |

 |

 |

**ვირზაზუნა** (ლათ. Marmota) — ძუძუმწოვრების გვარი მღრღნელების რიგისა.
მსოფლიოში ვირზაზუნათა 15 სახეობაა ცნობილი. მათ სამშობლოდ ამერიკა ითვლება. ვირზაზუნები ძალიან განსხვავდებიან სხვა ძუძუმწოვრებისაგან. იმ დროს როდესაც ცხოველები აზიიდან და ევროპიდან ამერიკისაკენ მიემართებოდნენ, ვირზაზუნები პირიქით, ამერიკიდან გავრცელდნენ მთელ მსოფლიოში.

## საინტერესო ფაქტები

* 1886 წლიდან ამერიკაში ალასკაზე 2 თებერვალს პირველად აღნიშნეს ვირზაზუნას დღე. ამ დღისით ვირზაზუნის გამოჩენა განსაზღვრავს, თუ კიდევ რამდენ ხანს გაგრძელდება ზამთარი.
* ვირზაზუნები ხანდახან ძილში ხვრინავენ.
* ვირზაზუნების უმეტესობა ორივე თვალს ერთდროულად არ ახამხამებს.
* ვირზაზუნების შეყვანა იკრძალება ჰავაის კუნძულზე. ის უკანონო ცხოველია.

## გალერეა

*
*
*
*
*
*
*
*
*

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
Marmot The Marmot Burrow დაარქივებული 2012-09-24 საიტზე Wayback Machine.
* ვირზაზუნების საერთაშორის ქსელი
# ძილგუდა

| ძილგუდა |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ძილგუდასებრნი |
| გვარი:  |
ძილგუდა |
| სახეობა:  | **ძილგუდა** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Glis glis (Linnaeus, 1766) |
| დაცვის სტატუსი |
| ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ IUCN 3.1 *Least Concern* : 39316 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 951305 |
| NCBI   | 41261 |
| EOL   | 327942 |
| FW   | 131651 |

 |

 |

**ძილგუდა** (ლათ. Glis glis) — ძუძუმწოვარი ცხოველი მღრღნელების რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა 15–20 სმ. მასა 150–180 გ აღწევს. ზურგის მხარე ბოლისფერ-ნაცრისფერი ან ყავისფერ-ნაცრისფერია და ვერცხლისებრი ელფერი დაკრავს, მუცელი მოთეთრო-მოყვითალოა. აქვს მომრგვალო, უფუნჯებო ყურები. გავრცელებულია ევროპაში, მცირე აზიაში, კავკასიაში. მეხეური ცხოველია. ბინადრობს ფუღუროებში, ზამთრობით ეძლევა ძილქუშს. საქართველოში გვხვდება ძილგუდას 2 ქვესახეობა: ჩვეულებრივი ძილგუდა (Glis glis glis) და კავკასიური ძილგუდა (Glis glis tschetschenicus).

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 273.
# ევსოციალურობა

ევსოციალურობის მაგალითი ფუტკრებში
**ევსოციალურობა** (ძვ. ბერძნ. εὖ [eu] — „კარგი“) — სოციალური ორგანიზების უმაღლესი დონე ცხოველებში. ტერმინი „ევსოციალური“ პირველად სუზან ბატრამ გამოიყენა 1966 წელს, ჰალიქტიდების სოციალური თვისებების დახასიათების დროს. ევსოციალურობა განისაზღვრება შემდეგი მახასიათებლებით: შთამომავლობაზე ერთობლივად ზრუნვა, კოლონიაში რამდენიმე თაობის თანაცხოვრება, შრომის რეპროდუქციულ და არარეპროდუქციულ ჯგუფებად დაყოფა. შრომის განაწილებით იქმნება ცხოველთა სპეციალიზირებული ჯგუფები, რომლებსაც გარკვეული ფუნქცია გააჩნიათ. ასეთ ჯგუფებს ხშირად „კასტებად“ მოიხსენიებენ. ევსოციალურობა გამოირჩევა ყველა სხვა სოციალური სისტემისგან, ვინაიდან კოლონიაში ყველა ფუნქცია გადანაწილებულია, სულ მცირე ერთი კასტის წარმომადგენლები ხშირად კარგავენ იმ თვისებებს, რომლებიც სხვა კასტის ინდივიდებს გააჩნიათ და, შესაბამისად, პირველი კასტის წევრებისთვის ასეთი თვისებები უსარგებლოა. ევსოციალური კოლონიები შეიძლება სუპერორგანიზმებად განიხილებოდეს.

## სქოლიო
# გოფერისებრნი

| გოფერისებრნი |
| --- |
|  *Geomys attwateri* |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  | **გოფერისებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Geomyidae (Bonaparte, 1845) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180213 |
| NCBI   | 10010 |
| EOL   | 8692 |
| FW   | 41651 |

 |

 |

**გოფერისებრნი** (ლათ. Geomyidae) — ძუძუმწოვართა ოჯახი მღრღნელების რიგისა. სხეულის სიგრძე 13–35 სმ, კუდისა — 14 სმ-მდე. მამალი დედალზე დიდია. შეგუებული არიან მიწისქვეშა ცხოვრებას. თვალები და ყურები პატარაა. ძლიერაა განვითარებული საცრემლე ჯირკვლები, რომელთა სეკრეტი წმენდს თვალის რქოვანას. კუდი შიშველი ან თხელი ბეწვით დაფარული, ძლიერ მგრძნობიარე (შესაძლოა შეხების ორგანო იყოს). კიდურები ხუთთითიანი; ბრჭყალები წაგრძელებული, მოღუნული. ტუჩები ძლიერაა მიჯრილი გამოღუნულ საჭრისებზე, რაც პირის ღრუში მიწის მოხვედრისგან იცავს. ლოყებზე ძლიერ განვითარებულია ე.წ. „ტომრები“ ან „ჯიბეები“ (იხსნება გარეთ), რომელიც საჭმლის გადასატანად გამოიყენება. თმის საფარი თივთიკის გარეშეა; შეფერილები არიან შავიდან თითქმის თეთრამდე.

ცნობილია 2 ქვეოჯახის დაახლ. 6 თანამედროვე გვარი და 40-მდე სახეობა. გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ და ცენტრალური ამერიკის ზომიერ და ტროპიკულ ოლქებში. ბინადრობენ სხვადასხვა ლანდშაფტში: უდაბნოდან მთის ტყეების ზედა საზღვრამდე. ცხოვრობენ მარტოულად. თხრიან 140 მ-მდე სიგრძის რთულ სოროებს, რომლებსაც მრავალი გვერდითი ხვრელი და 90 სმ-მდე სიღრმეზე განლაგებული საბუდარი კამერა აქვს. თხრის დროს იყენებენ საჭრისებს და თათებს. ერთნაირად სწრაფად გადაადგილდებიან როგორც თავის, ისე კუდის გამოყენებით. ზამთრის ძილი არ ახასიათებთ. ძირითადად იკვებებიან მცენარეთა მიწისქვეშა ნაწილებით; აკეთებენ მარაგებს. ბუნებრივ ეკოსისტემებში გოფერები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ნიადაგწარმოქმნაში: წელიწადში ერთი ცხოველი გადააადგილებს 15 კგ-მდე ნიადაგს. ამავდროულად, შეუძლიათ ზიანის მოტანაც: სოროებს თხრიან დამბებში, ჭამენ სასოფლო-სამეურნეო კულტურებს, აზიანებენ ხეების ფესვებსა და ქერქს.

## სქოლიო
# ნეპოტიზმი

ნეპოტიზმი
**ნეპოტიზმი** (ლათ. nepos, ნათ. ბრუნვა nepotis — „შვილიშვილი“, „შთამომავალი“) — მეგობრებისა და ნათესავებისათვის განსაკუთრებული პრივილეგიების მინიჭება მათი დამსახურებისდა მიუხედავად. სიტყვა *ნეპოტიზმი* მომდინარეობს ლათინური სიტყვა *„ნეპოსგან“*, რაც დისშვილს/ძმისშვილს ან შვილიშვილს ნიშნავს.

## ნეპოტიზმის ტიპები

### პაპის

ნეპოტიზმმა სახელწოდება შუა საუკუნეების ეკლესიური გამოცდილებიდან შეიძინა, როდესაც კათოლიკური პაპები და ეპისკოპოსები, რომელთაც უბიწოების აღთქმა ჰქონდათ დადებული და თავიანთი შვილები არ ჰყავდათ, დისშვილებს/ძმისშვილებს ისეთ პრივილეგირებულ თანამდებობეს აძლევდნენ, რომლებიც ჩვეულებრივ მამიდან შვილზე გადადიოდა ხოლმე. ზემოთ ხსენებული ნათესავები ხშირად პაპების არალეგიტიმური შვილები იყვნენ, სწორედ ამიტომ ზოგიერთ ძველ განმარტებით ლექსიკონში „დისშვილი/ძმისშვილი“ განმარტებულია, როგორც სასულიერო პირების უკანონო შვილი. ზოგიერთმა პაპმა ასეთ „ნათესავს“ პოზიცია კარდინალამდე აუმაღლა და ხშირად ასეთი ქმედებები პაპის „დინასტიის“ გაგრძელებას ნიშნავდა. ნეპოტოზმის ასეთი ქმედებები 1692 წელს აიკრძალა პაპ ინოკენტ XII–ის მიერ. გამონაკლისად დაიშვა მხოლოდ კვალიფიციური ნათესავების დანიშნვა წამყვან თანამდებობებზე.

### პოლიტიკური

ნეპოტიზმი დამახასიათებელია პოლიტიკისთვისაც, როდესაც ინიშნება ნათესავები, თანამდებობებზე არასაკმარისი კვალიფიკაციის შემთხვევაშიც კი.

## სქოლიო
# ფერომონები

**ფერომონები** (ბერძ. φέρω [phérō] — „ვატარებ“ და ὁρμάω [hormáō] — „მოძრაობაში მომყავს“, „ავაგზნებ“) — ბიოლოგიერად აქტიური ნივთიერებები, რომელთაც აქვთ სასიგნალო მნიშვნელობა. გამომუშავდებიან ცხოველების სპეციალურ ჯირკვლებში და გამოიყოფიან გარემოში. ფერომონებით ცხოველები გავლენას ახდენენ არა მარტო თავისავე, არამედ სხვა სახეობის ინდივიდებზეც, ცვლიან რა მათ ქცევას, ემოციურ მდგომარეობას, ზრდასა და განვითარებასაც. ზოგჯერ ფერომონებს იყენებენ ცხოველების ქცევის მართვისათვის.

## რესურები ინტერნეტში

* ფერომონები