Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მდელოს ძაღლი

| მდელოს ძაღლი |
| --- |
|  შავკუდა მდელოს ძაღლი (Cynomys ludovicianus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ციყვისებრნი |
| გვარი:  |
მდელოს ძაღლი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Cynomys (Rafinesque, 1817) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180183 |
| NCBI   | 45478 |
| EOL   | 39393 |
| FW   | 41496 |

 |

 |

**მდელოს ძაღლი** (ლათ. Cynomys < ძვ. ბერძნ. κῠνο- +μῦς — „ძაღლთაგვა“) — ძუძუმწოვართა გვარი ციყვისებრთა ოჯახისა. გარეგნულად ყვითელ თრიას (Spermophilus fulvus) წააგვანან; მათი სხეულის სიგრძეა 40 სმ-მდე, კუდისა 7–11 სმ-მდე; შეფერილობა ღიაა, მურა-ქვიშისფერი. ცნობილია 5 სახეობა. ბინადრობენ ჩრდილოეთ ამერიკის ცენტრალური და სამხრეთი რაიონების სტეპისა და უდაბნო-სტეპის ლანდშაფტებში ვაკეებისა და მთების ტერიტორიაზე; ვერტიკალურად ადიან ზღვის დონიდან 3200 მეტრამდე. სახლობენ დიდ კოლონიებად, ღრმა სოროებში. გამოსცემენ თავისებურ მყეფარა ყმას, საიდანაც მოდის მათი სახელწოდება. ზამთარში მათი აქტიურობა მცირდება, შეიძლება ძილქუშს მიეცნენ. იკვებებიან მცენარეთა მიწისზედა ნაწილებით. წელიწადში ერთხელ ყრიან 2–10 ნაშიერს. წარმოადგენენ მტაცებელი მხეცების ნადავლს. ზიანს აყენებენ სათიბ სავარგულებს. მათი ხორცი საკვებად ვარგისია. შავი ჭირის გამომწვევის ბუნებრივი მატარებლები არიან. 2 სახეობა შეტანილია IUCN-ის წითელ წიგნში.

## ლიტერატურა

* მდელოს ძაღლი // დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია [30 ტომად], მთ. რედ. პროხოროვი ა. მ., III გამოც., მოსკ.: გამომც. „საბჭოთა ენციკლოპედია“, 1969.

## სქოლიო
# თახვი

თახვი
**თახვი** (ლათ. Castor fiber) — ძუძუმწოვარი ცხოველი მღრღნელების რიგისა. შეგუებულია წყალში და ხმელეთზე არსებობას. მისი სხეულის სიგრძე 100 სმ აღწევს, წონა - 30 კგ. აქვს მასიური სხეული, შედარებით პატარა თავი, მოკლე და მსხვილი კისერი. ყურის პატარა ნიჟარები ჩაყვინთვის დროს გასწვრივ იკეცება და ფარავს ყურის ხვრელს. თვალებიც პატარა აქვს, კუდი - ბრტყელი, 15 სმ სიგანისა, თითქმის უბეწვო, რქოვანი ფარებით დაფარული; კიდურები - მოკლე, უკანა კიდურების თითებს შორის განიერი საცურავი აპკია.

თახვი ძვირფასბეწვიანია. უმეტესობა ღია წაბლისფერია, მუქი მურა, ზოგჯერ - შავიც. ანალურ ხვრელთან მოთავსებული წყვილი ჯირკვლიდან გამოყოფს ბეწვის გასაპოხ ცხიმოვან ემულსიას. მამალს სასქესო ორგანოსთან წყვილი მუშკის ჯირკკვალი აქვს, რომელიც გამოყოფს სეკრეტს - თახვის ყაირს. ბინადრობს ტყის მდორე მდინარეებში. იკვებება რბილმერქნიანი ხეების აღმონაცენითა და ქერქით. სახლობს სოროებში. ხის ტოტებისაგან, ლომისა და მიწისაგან აშენებს 2,5 მ სიმაღლის „ფაცხებს“, პატარა მდინარეებში აგებს ჯებირებს. მონოგამიური ცხოველია. მაკეობის ხანგრძლივობა 105-107 დღეა. შობს 3-4 ნაშიერს.

თახვი გავრცელებული იყო ევროპის, სამხრეთ ციმბირის დიდ ნაწილში, შუა აზიის ნაწილსა და მთელ ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში, ზოგიერთ ადგილას (ხრამის ხეობაში, კოლხეთის დაბლობზე) ნაპოვნია თახვის ძვლოვანი ნაშთები. მტაცებლური ნადირობის შედეგად თახვების რიცხვი ძლიერ შემცირდა. ამჟამად ცდილობენ მათ რეაკლიმატიზაციას.

## იხილეთ აგრეთვე

* მელანიზმი

## ლიტერატურა

* *ელიავა ი.*, ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 3, თბ., 2014. — გვ. 487.

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 594-595.
# ზაზუნები

| ზაზუნები |
| --- |
|  Phodopus roborovskii |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| ქვეტიპი:  |
ხერხემლიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
ზაზუნისებრნი |
| ქვეოჯახი:  |
ზაზუნები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Cricetinae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 632545 |
| NCBI   | 10026 |
| FW   | 91459 |

 |

 |

**ზაზუნები** (ლათ. Cricetinae) — ძუძუმწოვრების ქვეოჯახი მღრღნელების რიგისა. შეიცავს 57 გვარს. სახეობებიდან ყველაზე ცნობილია ჩვეულებრივი ზაზუნა (Cricetus cricetus), რომელიც სამხრეთ ციმბირსა და ჩრდილოეთ ყაზახეთში გავრცელებულია. საქართველოში პირველი 2 გვარის სახეობები გვხვდება: ამიერკავკასიური ზაზუნა (Cricetinae auratus), დაღესტნური ზაზუნა (Cricetinae raddei) და რუხი ომანა (Cricetulus migratorius). ზაზუნები წელიწადში 2-3-ჯერ მრავლდებიან, შობენ 8-8, 10-10 წრუწუნას. ზიანს აყენებენ სახალხო მეურნეობას. გადააქვთ ზოგი ინფექციური დაავადება (ტულარემია და სხვა).

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 471-472.
# კურდღელი

| კურდღელი |
| --- |
|  რუხი კურდღელი (Lepus europaeus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
კურდღლისნაირნი |
| ოჯახი:  |
კურდღლისებრნი |
| გვარი:  |
კურდღელი |

 |
| ლათინური სახელი |
| Lepus (Linnaeus, 1758) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180111 |
| NCBI   | 9980 |
| EOL   | 10840 |
| FW   | 42176 |

 |

 |

**კურდღელი** (ლათ. Lepus) — ძუძუმწოვართა გვარი კურდღლისებრთა ოჯახისა. ცნობილია 30-მდე სახეობა. მათი სხეულის სიგრძეა 44–47 სმ, მასა 5 კგ-მდე. ყურები დინგზე გრძელი აქვთ. უკანა კიდურები სიგრძით წინას მნიშვნელოვნად აღემატება. ბეწვი ხშირი და რბილია. გავრცელებული არიან ევრაზიაში, აფრიკაში, ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში. საქართველოში გვხვდება რუხი კურდღელი (*Lepus europaeus*). კურდღელთა უმრვლესობა ღია ბალახოვან ვაკეებზე ბინადრობს, რამდენიმე სახეობა — ანთროპოგენურ ლანდშაფტებსა და ტყეებში. ახასიათებთ რიცხოვნობის მნიშვნელოვანი ცვალებადობა. გადააქვთ ინფექციური დაავადებები (ტულარემია, ტაქსოპლაზმოზი და სხვ.).

## ლიტერატურა

* *Щипанов Н. А.* Зайцы // Большая российская энциклопедия. т. 10. — М., 2008. — стр. 183.

## სქოლიო
# მებულულესებრნი

| მებულულესებრნი |
| --- |
|  ამერიკული მებულულე (Ochotona princeps) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
კურდღლისნაირნი |
| ოჯახი:  | **მებულულესებრნი** |

 |
| ლათინური სახელი |
| Ochotonidae (Thomas, 1897) |
| სინონიმები |
| * Lagomina (Gray, 1825)
* Lagomyidae (Lilljeborg, 1866)
* Prolaginae (Gureev, 1960)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180106 |
| NCBI   | 9976 |
| EOL   | 1688 |
| FW   | 42155 |

 |

 |

**მებულულესებრნი** (ლათ. Ochotonidae) — ძუძუმწოვრების ოჯახი კურდღლისნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 25 სმ აღწევს. აქვთ მოკლე და ფართო ყურები, ძალზე მოკლე კუდი. გრძელი ვიბრისები. ოჯახში 1 თანამედროვე გვარის 12 სახეობაა. გავრცელებულია აზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში. ზამთრისათვის იმარაგებენ ბალახს და ტოტებს, რომელთაც პატარ-პატარა ბულულებად აწყობენ (აქედან წარმოდგება მათი სახელწოდება). შობენ 5-6 ნაშიერს. ზოგიერთი სახეობა შავი ჭირის გამომწვევის გადამტანია.

## გვარები

* † Alloptox
* † Amphilagus
* † Bellatona
* † Cuyamalagus
* † Desmatolagus
* † Gripholagomys
* † Hesperolagomys
* † Kenyalagomys
* † Lagopsis
* Ochotona — მებულულე
* † Ochotonoides
* † Ochotonoma
* † Oklahomalagus
* † Oreolagus
* † Piezodus
* † Prolagus
* † Russellagus
* † Sinolagomys
* † Titanomys

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 534.

## სქოლიო
# ლავრაზია

გონდვანა და ლავრაზია
**ლავრაზია** — ორი კონტინენტიდან ჩრდილოეთით მდებარე (სამხრეთით იყო გონდვანა). ამ ორ კონტინენტად დაიშალა პანგეა მეზოზოურ ერაში. ლავრაზიის შემადგენელი ნაწილები იყო ამჟამინდელი ევრაზია და ჩრდილოეთი ამერიკა, რომლებიც თავის მხრივ დაახლოებით 135-200 მილიონი წლის წინ განცალკევდნენ ერთმანეთისგან.

ლავრაზია სუპერკონტინენტი იყო, რომელიც პანგეის გახლეჩით წარმოიშვა და ჩრდილოეთის ნახევარსფეროს დიდ ნაწილს მოიცავდა, ძირითადად კი, ლავრენტიას (კონტინენტი, რომელიც პალეოზოურ ერაში არსებობდა ცენტრალური კანადის ადგილას და კანადის კონტინენტურ ფარს მისცა სახელი), ბალტიკას, ციმბირს, ყაზახეთსა და ჩინეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კონტინენტურ ფარებს.

ლავრაზია ლავრენტიასა და ევრაზიას აერთიანებს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 101.
# ზოონოზი

**ზოონოზი** (ბერძ. zoo + nosos — სიტყვასიტყვით „ცხოველთა დაავადება“) — ინფექციური დაავადება, რომელიც გადადის ცხოველიდან ცხოველზე, ან ადამიანზე და პირიქით. ცხოველი შეიძლება იყოს დაავადებული ან ინფექციის მატარებელი, ასეთ შემთხვევააში ცხოველს ინფექციის რეზერვუარს უწოდებენ. ზოონოზის მაგალითებია: ქოთაო, ციმბირის წყლული და სხვა.

## რესურსები ინტერნეტში

* პუბლიკაციები ზოონოზებსა და ცოცხალი ბუნების დაავადებებზე

## სქოლიო
# ინვაზიური სახეობა

ხევსურის დიყი
*გველის სურო* მოდებულია საზღვრის გასწვრივ.
**ინვაზიური სახეობა** (ლათ. invasio-დან — „შემოჭრა, თავდასხმა, დარბევა, ძალადობა, ძალადობით დაუფლება“) — ადამიანის საქმიანობის შედეგად გავრცელებული ბიოლოგიური სახეობა, რომლის გავრცელებაც ბიოლოგიურ მრავალფეროვნებას საფრთხეს უქმნის. მათი გავრცელების თავდაპირველი მიზეზია წინასწარ განზრახულად ან განუზრახველად ორგანიზმების ინტროდუქცია მათი ბუნებრივი ჰაბიტატის გარეთ.

## ინვაზიური ცხოველები

სასოფლო და სატყეო მეურნეობები უზარმაზარ ზარალს განიცდის მავნე მწერებისგან, რომელთა უდიდესი ნაწილი ინვაზიური სახეობაა.

## ინვაზიური მცენარეები

მცენარეების ინვაზიურ სახეობებად მიჩნევა ხშირად ზიანის ეკონომიკიური თვალსაზრისით შეფასებით ხდება. თუმცა არსებობენ ნეიტრალური ან სასარგებლო ინვაზიური სახეობები, ეგრეთ წოდებული „მსუბუქი ინვაზიური სახეობები“, რომლებიც გარემოს ან ეკონომიკას შედარებით მცირე ზიანს აყენებენ.

დასავლურ კლასიფიკაციბში, ინვაზიურ სახეობათა ერთობლიობათა შორის (რომლებიც მოიაზრება როგორც უცხო სახეობები, რომლებსაც მნიშვნელოვან ტერიტორიაზე გავრცელება შეუძლიათ) გამოყოფენ „ტრანსფორმერები“ (ინგლ. transformers) — სახეობები, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ტერიტორიის ეკოსისტემის შეცვლა შეუძლიათ. ტრანსფორმერების გავლენა შეიძლება მოახდინონ ჭარბმა გამოყენებამ (წყლის, ჟანგბადის, სინათლის) ან რესურსების დონორობამ (აზოტი), მათმა უკუქმედებებმა ან პირიქით, ნიადაგის ეროზიული პროცესების გაძლიერებამ, მავნე ნივთიერებათა აკუმულაციამ და სხვათა ზემოქმედებებმა.

## ასევე იხილეთ

* ყველაზე საშიში ინვაზიური სახეობების სია
* ინტროდუცირებული სახეობა
* ავსტრალიის ინვაზიური სახეობები

## ლიტერატურა

* *Элтон Ч.*, Экология нашествий животных и растений, М.: Издательство иностранной литературы, 1960. — 232 გვ.
* *Тохтарь В. К., Мазур Н. В.* Анализ инвазионных видов Средней России // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: Естественные науки. 2010. № 21 (92). Вып. 13. С. 20-23.

## რესურსები ინტერნეტში

* Майоров, Сергей Робертович.  (31 октября 2012) Инвазионная биология. ИД «ПостНаука». ციტირების თარიღი: 2016-11-21.
* Guidelines for accessing the risk of non-native animals becoming invasive(ინგლისური), ცხოველთა დაცვის საერთაშორისო საზოგადოება, ноябрь 2011.
* Зелёные агрессоры в «Чёрной книге» | Сиб.фм
* В России составили карту растений-оккупантов | Новости от ФОБОС. 23 марта 2018 დაარქივებული 2019-04-07 საიტზე Wayback Machine.

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ეს არის სტატიის ან სექციის **ესკიზი**. თქვენ შეგიძლიათ შეავსოთ იგი.* |
# ავტოქთონი

**ავტოქთონი** (ბერძნ. autochthōn < ავტო და chthōn – მიწა, ქვეყანა, მკვიდრი, ადგილობრივი) — აბორიგენი (ბიოლოგიური) ორგანიზმი, რომელიც ალოქთონისგან განსხვავებით, ცხოვრობს იქ, სადაც წარმოიშვა ევოლუციის პროცესში. მაგალითად: იხვნისკარტა და ევკალიპტი ავსტრალიის ავტოქთონებია. ჭიანჭველაჭამია, ზარმაცა და ველური კარტოფილი — სამხრეთ ამერიკისა.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, თბ., 1975. — გვ. 176.
# თავის ქალა

| *თავის ქალა* |
| --- |
| [[ფაილი:|პქ|]] |
| თაგვის თავის ქალის მოცულობითი რენდერინგი |
| სისტემა | საყრდენ-მამოძრავებელი |
| MeSH | *D012886* |
| კოდი | 54964 |

**თავის ქალა** — ხერხემლიანი ცხოველის ტვინის გარშემო არსებული ძვლოვანი გარსია . ზოგიერთ თევზსა ​​და ამფიბიაში თავის ქალა ხრტილისგან შედგება.

ადამიანში თავის ქალა ორი გამორჩეული ნაწილისგან შედგება: ნეიროკრანიუმი და სახის ჩონჩხი, რომლებიც პირველი ფარინგეალური თაღიდან განვითარდა. თავის ქალა აქსიალური ჩონჩხის წინა ნაწილს წარმოადგენს და ტვინის ცეფალიზაციისა და ვეზიკულური გადიდების პროდუქტია, რამდენიმე სპეციალური გრძნობის სტრუქტურით, როგორიცაა თვალები, ყურები, ცხვირი, ენა და თევზებში, სპეციალიზებული ტაქტილური ორგანოებით, როგორიცაა პირის ღრუსთან ახლოს მდებარე წვერა.

თავის ქალა შედგება ძვლის სამი ტიპისგან: თავის ქალას ძვლები, სახის ძვლები და ძვლები, რომლებიც შედგება შერწყმული ბრტყელი და არარეგულარული ძვლების რაოდენობისგან. თავის ქალას ძვლები შეერთებულია მკვრივი ბოჭკოვანი შეერთებებით, რომლებსაც ნაკერები ეწოდება და შეიცავს მრავალ ხვრელს, ფოსოს, წანაზარდს და სინუსს. ზოოლოგიაში თავის ქალაში არსებულ ხვრელებს ფანჯრები ეწოდება, რომელთაგან ყველაზე გამორჩეულია დიდი ხვრელი (foramen magnum), სადაც ტვინის ღერო გადის ზურგის ტვინთან შესაერთებლად .

ადამიანის ანატომიაში ნეიროკრანიუმი (ანუ ტვინის კორპუსი) იყოფა თავის ქალად და ენდოკრანიუმად, რომლებიც ერთად ქმნიან თავის ქალას ღრუს, რომელშიც ტვინია განთავსებული. პერიოსტეუმის შიდა ნაწილი წარმოადგენს მაგარი გარსის, სახის ჩონჩხისა და სპლანქნოკრანიუმის ნაწილს, ხოლო ქვედა ყბა მისი უდიდესი ძვალია. ქვედა ყბა უერთდება ნეიროკრანიუმის საფეთქლის ძვლებს დაწყვილებულ საფეთქელ-ქვედა ყბის სახსრებში. თავის ქალა კი ხერხემალთან უერთდება ატლანტო-კეფის სახსარში . ადამიანის თავის ქალა სრულად ვითარდება დაბადებიდან ორი წლის შემდეგ.

თავის ქალას ფუნქციები მოიცავს ტვინის ფიზიკურ დაცვას, კისრის კუნთების, სახის კუნთებისა და საღეჭი კუნთების მიმაგრებას, თვალის ბუდეებისა და გარეთა ყურის (ყურის არხები და წინაგულები) ფიქსირებას სტერეოსკოპიული ხედვისა და ხმის ლოკალიზაციის უზრუნველსაყოფად, ცხვირისა და პირის ღრუების ფორმირებას, რაც უზრუნველყოფს უკეთეს ყნოსვას, გემოს აღქმას და მონელებას და ფონაციის ხელშეწყობას ღრუებსა და სინუსებში აკუსტიკური რეზონანსის გზით. ზოგიერთ ცხოველში, როგორიცაა ჩლიქოსნები და სპილოები, თავის ქალა ასევე ასრულებს მტაცებლებისგან თავდაცვისა და სქესობრივი შერჩევის ფუნქციას, რადგან ის ქმნის საფუძველს რქებისა და ეშვებისთვის.

ინგლისური სიტყვა „თავის ქალა“ , სავარაუდოდ, ძველი ნორვეგიული სიტყვიდან „skulle“ მომდინარეობს, ხოლო ლათინური სიტყვა „cranium“ ბერძნული ძირიდან κρανίον (კრანიონი) მომდინარეობს.

## სქოლიო