Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# მღრღნელები

| მღრღნელები |
| --- |
|  Tamias sibiricus |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  | **მღრღნელები** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Rodentia |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180130 |
| NCBI   | 9989 |
| EOL   | 8677 |
| FW   | 41370 |

 |

 |

**მღრღნელები** (ლათ. Rodentia), ხერხემლიან ცხოველთა რიგი ძუძუმწოვრების კლასისა. აერთიანებს ძუძუმწოვრების სახეობათა საერთო რაოდენობის მესამედზე მეტს. დამახასიათებელია გრძელი საჭრელი კბილები, რომლებსაც ფესვები არა აქვთ, ცხოველის მთელი სიცოცხლის განმავლობაშიი იზრდება და შესაბამისად ცვდება. ეშვები არა აქვთ. საჭრელებსა და ძირითად კბილებს შორის თავისუფალი არეა, რომელსაც დიასტემა ეწოდება. მღრღნელები გავრცელებული არიან მთელ მსოფლიოში, მრავალ ოკეანურ კუნძულზეც კი. ბინადრობენ ტყეში, ველზე, ალპურ მდელოზე, უდაბნოში წყალსატევის სანაპიროსთან და ა. შ. ხშირად გვხვდებიან კულტურულ ლანდშაფტში, ადამიანის საცხოვრებელ ადგილებში და სხვა. ზოგიერთი (ციყვი, ძილგუდა, მეხეური მაჩვზღარბი და სხვა) მეხეური ცხოვრების ნირისადმი შეგუებული, ზოგი (თახვი, ონდატრა, წყლის მემინდვრია და სხვა) ნახევრად წყლის ბინადარია, რიგი სახეობები (ბრუცა, ცოკორი და სხვა) სიცოცხლის მეტ ნაწილს სოროში ატარებენ, უმრავლესობა კი მიწის ზედაპირზე ცხოვრობს. ცნობილია მღრღნელების 30-მდე ოჯახი, რომელთა შორის აღსანიშნავია მაჩვზღარბასებრნი, ნუტრიისებრნი, თახვისებრნი, ციყვისებრნი, ძილგუდასებრნი, მიწის კურდღლისებრნი, თაგვისებრნი, ბრუცასებრნი და სხვა.

მღრღნელების უმრავლესობა წელიწადში 2-4-ჯერ მრავლდება. თითოეულ ჯერზე შობენ 2-10 (ზოგი 18-მდე) ნაშიერს. მღრღნელების უმრავლესობას სახალხო მეურნეობისათვის დიდი ზიანი მოაქვს - ანადგურებენ მარცვლოვანებსა და სხვა კულტურულ მცენარეებს. ბევრი მათგანი საწყობებში აზიანებს საკვებ პროდიქტებსა და ნაირგვარ საქონელს. ზოგს გადააქვს სხვადასხვაგვარი ჰელმინთი, აგრეთვე ტულარემიისა და შაცი ჭირის ვირუსები. მღრღნელების მავნე სახეობებს ებრძვიან ყველგან, ყოველთვის და ყველა ხერხით. მღრღნელებს შორის გვხვდება მაღალხარისხოვანი ბეწვეულის მომცემი სახეობებიც (ციყვი, თახვი და სხვა). მღრღნელების ბევრი სახეობა (ციყვი, ბურუნდუკი, ძილგუდა, მემინდვრიები და სხვა) ძვირფასი ბეწვის მომცემი ცხოველების ძირითად საკვებს შეადგენენ.

საქართველოში გავრცელებული მღრღნელებიდან აღსანიშნავია კავკასიური ციყვი, ძილგუდა, ჩვეულებრივი, საზოგადოებრივი და პრომეთეს მემინდვრიები და სხვა. უკანასკნელი 50 წლის განმავლობაში ჩვენს რესპუბლიკაში ძვირფასი ბეწვის გამო აკლიმატიზებულია ალთაური და თელეუთური ციყვი, ნუტრია.

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა.,* საქართველოს ცხოველთა სამყარო, ტ. 3 - ხერხემლიანები, თბ., 1963

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 237.
# ბიოლოგიური კლასიფიკაცია

ხერხემლიანთა განვითარება კლასების დონეზე
**ბიოლოგიური სახეობების მეცნიერული კლასიფიკაცია** შემოკლებით **ბიოლოგიური კლასიფიკაცია** ან **მეცნიერული კლასიფიკაცია** – ცოცხალი ორგანიზმების იერარქიულ პრინციპზე დაფუძნებული სისტემატური კლასიფიკაცია. მეცნიერებას ამ კლასიფიკაციის შესახებ ეწოდება **ტაქსონომია**, სიცოცხლის თანამედროვე კლასიფიკაცია საფუძვლებს ძველი ბერძენი არისტოტელეს შრომებიდან იღებს. (ბერძნ. *tassein* – კლასიფიცირება და *nomos* – კანონი) .

ცხოველების მეცნიერული კლასიფიკაციის ძირითადი იერარქიული საფეხურებია (ტაქსონები): სამეფო, ტიპი, კლასი, რიგი, ოჯახი, გვარი და საკუთრივ სახეობა. მცენარეთა კლასიფიკაციისას ტიპის შესატყვისია განყოფილება. ხანდახან იყენებენ შუალედურ ტაქსონებსაც: ქვეტიპი, სუპერკლასი, ქვეკლასი, ინფრაკლასი, ქვერიგი, ქვესახეობა და სხვა. ბოტანიკაში ქვეოჯახსა და გვარს შორის ასევე გამოიყოფა ტაქსონი ტრიბა.

## იხილეთ აგრეთვე

* ტრინომიალური ნომენკლატურა

## ლიტერატურა

* Larson, J. L. (1971). *Reason and experience. The representation of Natural Order in the work of Carl von Linne*. Berkeley, California:  University of California Press,   გვ. VII+171 pages.
* Schuh, R. T. and A. V. Z. Brower. (2009). *Biological Systematics: principles and applications (2nd edn.)* Cornell University Press xiii+311 pages. ISBN 978-0-8014-4799-0
* Species 2000 & ITIS Catalogue of Life 2008 დაარქივებული 2009-08-28 საიტზე Wayback Machine.
* Stafleau, F. A. (1971). *Linnaeus and the Linnaeans. The spreading of their ideas in systematic botany, 1753–1789*. Utrecht:  Oosthoek,   გვ. xvi+386 pages.
# ტიპი (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკის რვა ძირითადი ტაქსონომიურ რანგში. შუალედური კატეგორიები არ არის ნაჩვენები.

**ტიპი** (ლათ. phylum) — ტაქსონომიური იერარქიის ერთ-ერთი უმაღლესი რანგი ზოოლოგიის ტაქსონომიურ იერარქიაში. ბოტანიკურ კალსიფიკაციებში მას შეესაბამება განყოფილება (ლათ. divisio). ტაქსონომიური კატეგორიების იერარქიაში ტიპი და დანაყოფი იმყოფება კლასზე მაღლა და სამეფოზე დაბლა. XIX საუკუნის დასაწყისამდე ტაქსონომიური კატეგორიების უმაღლესი რანგი იყო კლასი, რომელიც საკმარისი იყო იმდროინდელი სისტემის დაბალი დეტალიზაციის გათვალისწინებით. ცხოველთა სამეფო შეიცავს მიახლოებით 40 ტიპს, ხოლო მცენარეთა - 12-ს.

## რესურსები ინტერნეტში

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 დაარქივებული 2002-12-12 საიტზე Wayback Machine. , Vienna Code, 2006(ინგლისური)შემოწმდა 2008 წლს 18 აგვისტოს
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) დაარქივებული 2006-08-22 საიტზე Wayback Machine. (ინგლისური)შემოწმდა 2008 წლის 18 აგვისტოს
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(ინგლისური)შემოწმდა 2008 წლს 18 აგვისტოს
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) დაარქივებული 2011-09-16 საიტზე Wayback Machine. (ინგლისური)შემოწმდა 2008 წლს 18 აგვისტოს
# ქორდიანები

| ქორდიანები |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Chordata |
| ქვეტიპები |
| * გარსიანები
* ხერხემლიანები
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 158852 |
| NCBI   | 7711 |
| EOL   | 694 |
| FW   | 273393 |

 |

 |

**ქორდიანები** (Chordata) — მეორეულღრუიანი ცხოველების უმაღლესი ტიპი. მათ განეკუთვნებიან გარსიანები, უქალოები, ხერხემლიანები. ქორდიანებისთვის დამახასიათებელია ქორდა, ზურგის ნერვული მილი და ლაყუჩის ნაპრალები. ქორდიანების ერთ ნაწილს ქორდა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში აქვს, ზოგს კი — განვითარების ადრეულ პერიოდში. ხერხემლიანების ზურგის ნერვული მილის წინა ნაწილი ქმნის თავის ტვინს, მოზრდილ ასციდიებში კი ნერვულ მილს ნერვული განგლიონი ცვლის. ლაყუჩის ნაპრალები ხმელეთის ქორდიანებს მხოლოდ ლარვის ან განვითარების ადრეულ საფეხურებზე გააჩნიათ, ხოლო წყლის ფორმებს — მთელი სიცოცხლის მანძილზე. ქორდიანებს ახასიათებთ მეტამერია, რაც კარგად აქვთ გამოხატული უქალოებსა და ხერხემლიანებს მათი ჩანასახოვანი განვითარების პერიოდში.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 548.
# ხერხემლიანები

| ხერხემლიანები |
| --- |
|  თინუსი (Thunnus thynnus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| ქვეტიპი:  |
ხერხემლიანები |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Vertebrata |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 331030 |
| NCBI   | 7742 |
| EOL   | 2774383 |
| FW   | 67149 |

 |

 |

**ხერხემლიანები**, *ქალიანები* (ლათ. Vertebrata ან Craniota) — ცხოველების ქვეტიპი ქორდიანების ტიპისა. ხერხემლიანების როგორც სხეულის აგებულება, ისე ფიზიოლოგიური მოქმედება განვითარების მაღალ დონეზეა. სხეული დაფარული აქვთ კანით, რომელიც უშუალო კონტაქტშია გარემოს ფაქტორთან,მონაწილეობს აირთა ცვლაში, ორგანოებიდან ნივთიერებათა დაშლის პროდუქტების გამოყოფაში. კანის წარმონაქმნებია ქერცლი, ბუმბული, თმა (და მისი სახეცვლილებანი), ბრჭყალები, ჩლიქები, ფრძხილები, რქები და სხვა. კანში ბევრია ლორწოს გამომყოფი, სპეციფიკური თებოს, ოფლისა და სხვა ჯირკვალი. კანის ძირითად ნაწილს შეადგენს ეპიდერმისის ქვეშ მდებარე კორიუმი. კუნთოვანი სისტემა მძლავრი და დიფერენცირებულია.

ხერხემლიანებს აქვთ სამი ტიპის ჩონჩხი: შემაერთებელქსოვილოვანი, ხრტილოვანი და ძვლოვანი. ჩონჩხი შედგება ხერხემლის, ქალას, კიდურების სარტყლებისა და თავისუფალი კიდურების ჩონჩხისაგან. გამოყოფილია ხერხემლის განყოფილებები: კისრის, მკერდის, წყლის, გავის და კუდისა. ზოგს ესა თუ ის განყოფილება არ გააჩნია. მალათა როგორც აგებულება, ისე რაოდენობა განსხვავებულია კლასების მიხედვით. ქალა შედგება ტვინის ქალას და სახის ქალასაგან.

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა.*, ქსე, ტ. 11, გვ. 472, თბ., 1987
# კლასი (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკის რვა ძირითადი ტაქსონომიურ რანგში. შუალედური კატეგორიები არ არის ნაჩვენები.

 **კლასი** (ლათ. classis – თანრიგი, ჯგუფი) — ცხოველთა და მცენარეთა სისტემატიკაში ერთ-ერთი ძირითადი ტაქსონომიური კატეგორია. კლასი აერთიანებს მონათესავე რიგებს. მაგ., მღრღნელების, მტაცებლების, ხელფრთიანების და სხვა. რიგები შეადგენენ ძუძუმწოვართა კლასს. თავის მხრივ მონათესავე კლასები გაერთიანებულია ტიპად. მაგ., თევზების, ამფიბიების, ფრინველებისა და ძუძუმწოვართა კლასები შედიან ქორდიანთა ტიპში. ტერმინი „კლასი“, სისტემატიკაში პირველად ფრანგმა ბოტანიკოსმა ჟოზეფ ტურნეფორმა შემოიღო და შემდგომში კარლ ლინემ დაამკვიდრა თავის „ბუნების სისტემაში“ (1835).

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 547.
# ძუძუმწოვრები

| ძუძუმწოვრები |
| --- |
|   |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| ქვეტიპი:  |
ხერხემლიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |

 |
| ლათინური სახელი |
| Mammalia (Linnaeus, 1758) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 179913 |
| NCBI   | 40674 |
| EOL   | 1642 |
| FW   | 36651 |

 |

 |

**ძუძუმწოვრები** (ლათ. Mammalia) — ცხოველების კლასი ხერხემლიანების ქვეტიპისა. მათი სხეულის სიგრძე 1,5 სმ-იდან (ფუღუ) — 33 მ-ზე მეტია (ლურჯი ვეშაპი), შესაბამისად მასა — 1,5 გ-იდან, 190 ტ აღწევს. ჩვეულებრივ წაგრძელებული სხეული აქვთ, 5-5-თითიან 4 კიდურზე დაყრდნობილი. ზოგს (ცხენებსა და სხვა) ნაკლები თითი აქვს. ხელფრთიანების კიდურები ფრთებადაა გადაქცეული, ხოლო ფარფლფეხიანებისა — ფარფლებად.

ცხოვრების ნირის შესაბამისად, ძუძუმწოვრებს თევზისებური სხეული აქვს, უკანა კიდურები არ გააჩნია. კანი ბალნით აქვთ დაფარული. ვეშაპებს, ბეჰემოთს და ზოგ სხვა ძუძუმწოვრებს ბალნიანი საფარველი მეორეულად რედუცირებული აქვს. კანის წარმონაქმნებია ბრჭყალი, ჩლიქი, ფრჩხილი, რქა, ქერცლი და სხვა. ძუძუმწოვრებს აქვთ მუშკის, თებოს, ოფლისა და სხვა ჯირკვლები. მნიშვნელოვანია სარძევე ჯირკვლები, რომელთა სეკრეტით დედა კვებავს თავის ნაშიერებს.

## რიგები

ძუძუმწოვრების კლასი მოიცავს შემდეგ რიგებს:

* Monotremata — ერთგასავლიანები
* Didelphimorphia — ოპოსუმისნაირნი
* Paucituberculata — ცენოლესტისნაირნი
* Microbiotheria — მიკრობიოთერიუმისნაირნი
* Notoryctemorphia — ჩანთოსანი თხუნელასნაირნი
* Dasyuromorphia — მტაცებელი ჩანთოსნები
* Peramelemorphia — ჩანთოსანი მაჩვისნაირნი
* Diprotodontia — ორმჭრელიანი ჩანთოსნები
* Tubulidentata — მილკბილები
* Sirenia — სირენები
* Afrosoricida — აფროსორიციდები
* Macroscelidea — ხტუნიასნაირნი, ან ხტუნიები
* Hyracoidea — დამანები
* Proboscidea — ხორთუმიანები
* Cingulata — ჯავშნოსნები
* Pilosa — არასრულკბილიანები
* Scandentia — ტუპაიასნაირნი
* Dermoptera — ფრთამატყლიანები
* Primates — პრიმატები
* Rodentia — მღრღნელები
* Lagomorpha — კურდღლისნაირნი
* Erinaceomorpha — ზღარბისნაირნი
* Soricomorpha — ბიგასნაირნი
* Chiroptera — ხელფრთიანები
* Pholidota — პანგოლინები
* Carnivora — მტაცებლები
* Perissodactyla — კენტჩლიქოსნები
* Artiodactyla — წყვილჩლიქოსნები
* Cetacea — ვეშაპისნაირნი

## ლიტერატურა

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ძუძუმწოვრები *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 282.

## სქოლიო
# რიგი (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკის რვა ძირითადი ტაქსონომიურ რანგში. შუალედური კატეგორიები არ არის ნაჩვენები.

**რიგი** (ლათ. ordo) — ტაქსონომიური კატეგორია მცენარეთა და ცხოველთა სისტემატიკაში. აერთიანებს რამდენიმე ოჯახს (მაგ. ჭინჭრისნაირთა რიგში თავმოყრილია თელისებრთა, თუთისებრთა, კანაფისებრთა და ჭინჭრისებრთა ოჯახები), ზოგჯერ მხოლოდ ერთს (მაგ., ტირიფისნაირთა რიგში ტირიფისებრთა ოჯახია). მონათესავე რიგები ქმნიან კლასს. რიგ შემთხვევაში რიგი კლასში ერთიანდება ზერიგის, ქვეკლასისა და სხვათა მეშვეობით. დიდი რიგები ზოგჯერ იყოფა ქვერიგებად (subordo), რომლის მოცულობის შესახებ მეცნიერთა შორის არ არის ერთიანი აზრი. ზოგჯერ ამა თუ იმ რიგს ორად ყოფენ. მაგ., მღრღნელების რიგი ამჟამად ორ რიგადაა გაყოფილი: საკუთრივ მღრნელები და კურდღლისნაირნი. ზოგჯერ კი, პირიქით 2 რიგს-ს აერთიანებენ ერთ რიგში. მაგ., ნახევრად მაიმუნებისა და მაიმუნებს რიგებს ერთ (პრიმატების) რიგში აერთიანებენ.

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 386.
# ოჯახი (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკის რვა ძირითადი ტაქსონომიურ რანგში. შუალედური კატეგორიები არ არის ნაჩვენები.

**ოჯახი** (ლათ. familia) — ბოტანიკისა და ზოოლოგიის სისტემატიკური კატეგორია, რომელშიც აერთიანებენ საერთო წარმოშობის მონათესავე გვარებს. მაგალითად, წიფლისებრთა ოჯახში გაერთიანებულია გვარები: წიფელი, მუხა, წაბლი და სხვა; ძაღლისებრთა ოჯახში — გვარები: ძაღლი, მელა, ყარსაღი და სხვა. ზოგ ოჯახში თითო გვარია (ბროწეულისებრნი, იხვნისკარტასებრნი და სხვა). დიდ ოჯახებს ქვეოჯახებად ყოფენ. მონათესავე ოჯახებს რიგში აერთიანებენ.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 627.
# თაგვისებრნი

| ვირთაგვა |
| --- |
|  სახლის თაგვი (Mus musculus) |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| ქვეტიპი:  |
ხერხემლიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
თაგვისებრნი |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Muridae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 180360 |
| NCBI   | 10066 |
| EOL   | 8698 |
| FW   | 41892 |

 |

 |

**თაგვისებრნი** (ლათ. Muridae) — ძუძუმწოვართა ოჯახი მღრღნელების რიგისა. აქვთ 5-50 სმ სიგრძის სხეული. გავრცელებული არიან ყველგან, უმრავლესობა ბინადრობს ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ტყეებში. ამერიკაში ადამიანმა შეიყვანა. ზოგი სინანთროპული ცხოველია (სახლის თაგვი, ზოგიერთი ვირთაგვა). აქტიურნი არიან ღამით, უმრავლესობა ცხოვრობს მარტივ სოროში. სამოსახლო ადგილებში მრავლდებიან მთელი წლის განმავლობაში, მაკეობის ხანგრძლივობა 18-25 დღე; შობენ 2-10 წრუწუნას. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ 1,5-3 თვისა. იკვებებიან მცენარეებით, ზოგჯერ ცხოველებითაც. თაგვისებრთა უმრავლესობა ზიანი მოაქვს სახალხო მეურნეობისათვის. ზოგიერთს ადამიანისა და შინაურ ცხოველთა ინფექციური და ინვაზიური დაავადებანი გადააქვს. *ბრძოლის ღონისძიებანი:*მექანიკური, ქიმიური და ბაქტერიოლოგიური საშუალებები.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 4, თბ., 1979. — გვ. 558.
# მექვიშიები

| მექვიშიები |
| --- |
|  Meriones unguiculatus |
| მეცნიერული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| სამეფო:  |
ცხოველები |
| ტიპი:  |
ქორდიანები |
| კლასი:  |
ძუძუმწოვრები |
| რიგი:  |
მღრღნელები |
| ოჯახი:  |
თაგვისებრნი |
| ქვეოჯახი:  | **მექვიშიები** |

 |
| ლათინური სახელი |
|
Gerbillinae |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  **სისტემატიკა ვიკისახეობებში** |  **სურათები ვიკისაწყობში** |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 632553 |
| NCBI   | 10045 |
| EOL   | 2848704 |
| FW   | 91466 |

 |

 |

**მექვიშიები** (ლათ. Gerbillinae) — ძუძუმწოვარი ცხოველების ქვეოჯახი მღრღნელების რიგისა. ცნობილია 10-12 გვარის 102 სახეობა. ყოფილ სსრკ-ში გვხვდება 2 გვარი: ჩვეულებრივი მექვიშიები (Meriones) და დიდი მექვიშიები (Rhombomys). მათი 9 სახეობიდან საქართველოში გვხვდება 3. გავრცელებული არიან სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში ბინადრობენ უდაბნოებსა და ველებზე. ცხოვრობენ კოლონიებად. იკვებებიან უმთავრესად მცენარეთა მიწისზედა ნაწილებით; მათი მრავალი წარმომადგენელი შავი ჭირის გამომწვევის მატარებელია. აზიანებს ნათესებს.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 6, თბ., 1983. — გვ. 628.
# გვარი (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკის რვა ძირითადი ტაქსონომიურ რანგში. შუალედური კატეგორიები არ არის ნაჩვენები.

**გვარი** (ლათ. Genus) — ძირითადი ტაქსონომიური კატეგორია, რომელიც აერთიანებს ფილოგენეზურად ახლომდგომ სახეობებს. მაგალითად ფიჭვის გვარი (ლათ. Pinus) აერთიანებს ფიჭვის ყველა სახეობას; კატის გვარი (ლათ. Felis) — გარეული კატის სხვადასხვა სახეობას. ბოტანიკური და ზოოლოგიური ნომენკლატურით ყოველი გვარი ერთი სიტყვით (არსებითი სახელით) აღინიშნება. მაგალითად, ლათ. Pinus — ფიჭვი, ლათ. Felis — კატა.

ჩვეულებრივ, გვარში გაერთიანებულია მრავალი ან რამდენიმე სახეობა. მაგრამ არის ისეთი გვარებიც, რომლებშიც მხოლოდ თითო სახეობაა (გინკგო — ლათ. Ginkgo biloba, იხვნისკარტა — ლათ. Ornithorhynchus anatinus), მათ მონოტიპური გვარი ეწოდებათ. მახლობელი გვარები ქმნიან ოჯახს. მაგალითად ძახველისა (ლათ. Viburnum) და ანწლის (ლათ. Sambucus) გვარები გაერთიანებულია ადოქსასებრთა (ლათ. Adoxaceae) ოჯახში, ძაღლისა (ლათ. Canis) და მელის (Vulpes) გვარები — ძაღლისებრთა ოჯახში. ზოგჯერ გვარში გამოყოფენ ქვეგვარებს; გვარსა და ოჯახს შორის კი შუალედ კატეგორიას — ქვეოჯახსა და ტრიბას. მაგალითად, ქერისა და ხორბლის გვარები შედის ქერისებრთა ტრიბაში, ხოლო ონდატრისა და წყლის მემინდვრიას გვარები ქმნიან მემინდვრიების ქვეოჯახს.

## ლიტერატურა

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 3, თბ., 1978. — გვ. 134.

## სქოლიო
# სახეობა

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკის რვა ძირითადი ტაქსონომიურ რანგში. შუალედური კატეგორიები არ არის ნაჩვენები.

**სახეობა** (ლათ. species) — ცოცხალი ორგანიზმების ბიოლოგიური სისტემატიკის ძირითადი სტრუქტურული ერთეული. სახეობა ისეთ ორგანიზმთა ერთობლიობაა, რომლებიც ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს შინაგანი და გარეგანი ანატომიით, ცხოვრების ნირით, გავრცელების არეალით, კვებით და ა. შ. ისინი ეჯვარებიან იმავე სახეობის სხვა ინდივიდებს და იძლევიან ნაყოფიერ შთამომავლობას. ყოველი ცხოველური, თუ მცენარეული ორგანიზმი განეკუთვნება გარკვეულ სახეობას.

## იხილეთ აგრეთვე

* სისტემატიკა

## რესურსები ინტერნეტში

* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry: *Species*
* Barcoding of species
* Catalogue of Life

## სქოლიო
# ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი

| ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი |
| --- |
| *ფრანგ. Union internationale pour la conservation de la nature* |
|  |
|  |
| აბრევიატურა |
IUCN |
| შეიქმნა |
1948 |
| ტიპი |
საერთაშორისო ორგანიზაცია |
| მიზანი |
ბუნების დაცვა |
| მდებარეობა |
გლანდი, შვეიცარია |
| გენერალური დირექტორი |
ჟულია მარტონ-ლეფევრე |
| ქვეყანა | შვეიცარია |
| ტელეფონი | +41-22-999-00-00  |
| თავმჯდომარე | Razan Khalifa Al Mubarak |
|  |

**ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი** (ინგლ. International Union for Conservation of Nature; **IUCN**) — არაკომერციული საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომლის მიზანიცაა ბუნების კონსერვაცია / დაცვა. დაარსდა 1948 წლის ოქტომბერში საფრანგეთის ქალაქ ფონტენბლოში. მისი შტაბ-ბინა მდებარეობს შვეიცარიის ქალაქ გლანდიში. კავშირი აერთიანებს მსოფლიოს 82 ქვეყანას, 111 სამთავრობო უწყებას, 800 არასამთავრობო ორგანიზაციას და მსოფლიოს 181 ქვეყნის 10 000 მეცნიერსა და ექსპერტს.

## რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:
ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი ოფიციალური საიტი
* IUCN publications დაარქივებული 2010-09-13 საიტზე Wayback Machine.
# ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობები

**ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ მყოფი** (ინგლ. Least Concern, LC) — დაცვის სტატუსი, რომელსაც ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირი (IUCN) ანიჭებს იმ ბიოლოგიურ სახეობებს ან ინფრასახეობრივ ტაქსონებს, რომლებიც არ მიეკუთვნებიან სხვა რომელიმე კატეგორიას. ამ ჯგუფში შედიან ყველაზე მეტად გავრცელებული და სიცოცხლისუნარიანი სახეობები, როგორებიცაა, მაგალითად: გონიერი ადამიანი, ფუტკარი მეთაფლია, რუხი ვირთაგვა და გარეული მტრედი.

როგორც წესი, ეს სახეობები არ არის შეტანილი წითელ წიგნში, თუმცა მათი ცალკეული ინფრასახეობრივი ტაქსონები შესაძლოა საფრთხის წინაშე იმყოფებოდნენ. მაგალითად, ამერიკის კონტინენტზე ფართოდ გავრცელებულ პუმას (ლათ. *Puma concolor*) მინიჭებული აქვს „ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ მყოფის“ სტატუსი, მაშინ როდესაც მის ძალიან იშვიათ ქვესახეობას, ფლორიდულ პუმას (ლათ. *Puma concolor coryi*), გააჩნია სტატუსი „გადაშენების პირას მყოფი“.

2006 წლის მონაცემებით, ამ კატეგორიაში შედიოდა 15 636 ტაქსონი. ცხოველთა სახეობების საერთო რაოდენობა ამ კატეგორიაში შეადგენდა 14 033-ს, სიაში ასევე ირიცხებოდა ცხოველთა 102 ქვესახეობა და მცენარეთა სამეფოს 1 500 ტაქსონი (1 410 სახეობა, 55 ქვესახეობა, 35 ნაირსახეობა). 2008 წელს ამ კატეგორიას ოფიციალურად მიეკუთვნა ადამიანიც.

## ლიტერატურა

* Категории и критерии Красного списка МСОП. Версия 3.1, МСОП — Международный союз охраны природы, 2001. — გვ. 48, ISBN 2-8317-0633-5.

## რესურსები ინტერნეტში

* ყველაზე ნაკლები საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების სია — Iucnredlist.org

## სქოლიო
# გაერთიანებული ტაქსონომიის საინფორმაციო სისტემა

| გაერთიანებული ტაქსონომიის საინფორმაციო სისტემა |
| --- |
|  |
| საიტი |
www.itis.gov |
| კომერციულობა |
არა |
| საიტის ტიპი |
ბიოლოგიური სახეობების მონაცემთა ბაზა |
| გაეშვა |
1996 |
| ამჟამინდელი სტატუსი |
აქტიური |

**გაერთიანებული ტაქსონომიის საინფორმაციო სისტემა** (ინგლ. Integrated Taxonomic Information System, აბრევიატურა **ITIS**) — სახელმწიფოთაშორისი თანამშრომლობა აშშ-ს, კანადასა და მექსიკას შორის, რომლის მიზანია ყველა ბიოლოგიური სახეობისთვის სრული და ყოვლისმომცველი ღია ტაქსონომიური მონაცემთა ბაზის შექმნა და მხარდაჭერა.

შეიქმნა 1996 წელს აშშ-ის ფედერალური სააგენტოების, მათ შორის აშშ-ის გარემოს დაცვის სააგენტოს, აშშ-ის შინაგან საქმეთა სამინისტროსა და ბუნების ისტორიის ეროვნული მუზეუმის მხარდაჭერით.

## რესურსები ინტერნეტში

* ოფიციალური საიტი
* Canada Interface: Integrated Taxonomic Information System (ITIS\*CA)
* Mexico Interface: Sistema Integrado de Información Taxonómica (SIIT\*MX) (დაარქივებული)

## სქოლიო