# Basa Sangsekerta

| Sangsekerta |
| --- |
| **Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.** |
|  | Gambar:Sanskrtam devanagari javanese.png |
| Pronunciation | [səmskr̩t̪əm] |
| Dituturaké ing | India Agung |
| Gunggung panutur | — |
| Rumpun basa |
| * bahasa manusia (id)
	+ Basa Indo-Eropah
		- Indo-Iran (id)
			* Indo-Arya (id)
				+ Old Indo-Aryan (en)
					- Sangsekerta
 |
| Sistem tulisan | Tanpa aksara asli. Ditulis nganggo manéka aksara saka kulawarga Brahmi. |
| Status resmi |
| Basa resmi ing | India |
| Regulated by | *No official regulation* |
| Kodhe basa |
| ISO 639-1 | `sa` |
| ISO 639-2 | `san` |
| ISO 639-3 | `san` |
|

Cithakan:Infobox Language/Indic |

**Basa Sangsekerta/ Sangskretā** (Jawa: ꦨꦴꦰꦱꦁꦱ꧀ꦏꦽꦠꦩ꧀), (*saṃskṛtam* , asliné ing aksara Déwanagari संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, "basa rinengga") iku basa Indo-Éropa sing lawas dhéwé lan isih disinaoni. Sejarahé kalebu sing dawa dhéwé, tèks tuwa dhéwé ing basa iki, *Rgwéda* dianggit ing watara taun 1500 SM. Basa Indo-Éropa liyané sing bisa nandhingi 'umuré' basa iki saka kulawarga basa Indo-Éropa namung basa Hitit. Basa Sangsekerta iku basa suci utama agama Hindhu lan Buda. Saiki basa iki kalebu salah siji saka 22 basa resmi ing India. Banjur ing praja Uttarakhand.

basa Sangsekerta Klasik iku basa sing wis dibakokaké déning Pāṇini, ing layang paramasastrané ing watara abad kaping 4 SM. Posisi basa iki ing anak bawana India lan Asia Kidul Wétan mèmper karo posisi basa Latin lan Yunani ing Éropa minangka basa Klasik. Basa Sangsekerta ndarbèni pangaribawa sing gedhé marang sapérangan gedhé basa ing anak bawana India lan uga ing Asia Kidul Wétan.

Basa Sangsekerta saka mangsa pra-klasik diarani basa Sangsekerta Wéda. Basa iki sing dienggo ngripta *Rgwéda* lan mbokmanawa wis dienggo wiwit taun 1500 SM.

## Jeneng

Tembung Sangsekerta, ing basa Sangsekerta *Saṃskrtabhāsa* tegesé basa sing sampurna. Tembung kriya sipat *sáṃskṛta-* bisa dipertal minangka "rinoncé, ginawé, diwangun kanthi jangkep, alus, apik, éndah". Tembung iki turunan saka tembung *wod* *saṃ-skar-* "ndokok bareng, ngripta, nyepakaké, nyiapaké, nyedyakaké" kamangka *saṃ-* tegesé "bareng, padha" (kaya ing basa Jawa *sami*) lan *(s)kar-* "makarya, nggawé".

Tembung iki kanthi umum tegesé "digawé rampung, paripurna, bubar" lan bisa tinemu ing Rgwéda. Banjur ing basa Wéda minangka tembung aran nétral *saṃskṛtám*, iku tegesé uga "préparasi, papan sing disiapaké" lan dadi "papan ritus sing katutup, papan kurban".

Minangka tembung kanggo "basa agung" utawa "basa rinengga", tembung sifaté namung muncul ing basa Sangsekerta Wiracarita lan Klasik, kaya ta ing Manusmrti lan *Mahabharata*. Basa sing dirujuk minangka *saṃskṛta* utawa "basa budaya" tegesé mesthi basa "suci" lan "adiluhung" lan namung ditrapaké kanggo kaperlon agama lan diskusi ngèlmiah ing India Kuna.
Karepé, tandhingané basa prākṛta-, utawa basané wong cilik sing ora tau sinau.

## Sajarah

Basa Sangsekerta iku anggota saka sub-rumpun Indo-Iran saka kulawarga basa Indo-Éropa. Saduluré sing cedhak dhéwé iku basa-basa Iran: basa Pèrsi Kuna lan basa *Avesta*. Sajeroning kulawarga basa Indo-Éropa sing luwih amba, basa Sangsekerta raket karo basa-basa Satem, mligi basa Slavik, Baltik saha Yunani.

### Basa Wéda

basa Sangsekerta kaya déné sing direkam déning Panini, iku tumuwuh saka basa Wéda. Wiwitané basa Wéda iku ing watara taun 1500-1200 SM. Basa Wéda iku basa sing kanggo nganggit Rgwéda. Para ngèlmuwan lumrahé mbédakaké basa Wéda saka basa Sangskerta Klasik utawa "basa Panini". Loro-loroné dianggep dhialèk sing séjé. Sanadyan lorone mèmper, nanging ana sawatara prabédané ngenani fonologi, kosakata, paramasastra lan sintaksis.

Mangsa Weda iki miturut para nimpuna dipungkasi nalika kitab Upanisad kaanggit. Ing watara taun 1000 SM, basa Wéda wis ngalami transisi saka basa ibu dadi basa kapindho.

### Basa Sangsekerta Klasik

Kanggo mèh 2000 taun, ana sawijining tlatah kabudayan tunggal ing Asia Kidul, Tengah, Kidul Wétan lan uga Asia Wétan sing nampa pangaribawané basa Sangsekerta. Korpus basa Sangsekerta Pasca-Wéda sing gedhé mligi bisa tinemu ing wiracarita misuwur Hindhu; *Ramayana* lan *Mahabharata*. Sanadyan mangkono, ing pustaangka pustaka iki uga ana wangun-wangun basa sing séjé saka paramasastrané Panini. Nanging iki dudu déné unsur-unsur pra-Panini. Wangun-wangun iku bisa diarani "inovasi" utawa prabawa saka basa Prakreta.

### Suruté Basa Sangsekerta ing India

Pertalan Alkitab ing basa Sangsekerta mawa Aksara Grantha saka abab kaping 19
Ana sawatara studi sosiolinguistik prakara basa Sangsekerta lésan sing mènèhi kesan manawa basa iki olèhé dienggo kanthi lésan iku cupet lan panuwuhané wis mandeg jaman biyèn.

## Pangaribawa basa Sangsekerta ing basa Jawa

*Deleng uga: Pratélan tembung silihan saka basa Sangsekerta ing basa Jawa*
basa Sangsekerta ing kala mbiyèn kanggo nulis sadurungé basa Jawa dienggo. Mula saiki akèh banget tetembungan saka basa Sangsekerta sing kalebu ing kosakata dhasar basa Jawa. Tetembungané iki kaya ta: *utawa*, *jala*, *yuswa*, *kunci*, *griya*, *sirah* lan sabanjuré. Ing basa Jawa Kuna, tetembungan Sangsekerta luwih akèh manèh, miturut Profésor Piet Zoetmulder, kurang luwih saparo saka 25.500 èntri ing bausastra Jawa Kunané, iku asalé saka basa Sangsekerta.

## Fonologi

basa Sangsekerta mbédakaké 48 foném. Ana 13 foném vokal lan ana 36 foném konsonan. Vokal iku diarani *svarāḥ* lan konsonan diarani *Sparśāḥ*.

*Svarāḥ*
**Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.Sparśāḥ*
**Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.Masalah skrip: Fungsi "xlit" ora ana.**
### Vokal

Ing basa Sangsekerta ana vokal tunggal, *a, ā, i, ī, u, ū, ṛ, ḷ* lan vokal dobel: *e, ai, o, au*. Saliyané iku, *ṝ* lan *ḹ* sok-sokan uga ditambahaké.

Miturut Haryati Soebadio, vokal ing basa Sangsekerta diucapaké mèmper ing basa Indonésia. Sing kudu digatèkaké iku vokal-vokal dawa ā, ī lan ū sing kudu didawakaké pocapané mawa tutuk sing luwih kabuka sithik. Banjur ṛ lan ḷ diucapaké *er* lan *el*, kaya ing tembung Indonésia *b**er**main* lan *p**el**bagai*. Ing tradisi Jawa *ṛ* lumrahé dianggep dadi *re*. Miturut Monier-Williams, *ṛ* (Déwanagari ऋ) diucapaké kaya ing tembung Inggris *mer**ri**ly*. Kamangka *ṝ* (Déwanagari ॠ) pocapané mèmper tembung Inggris *ma**ri**ne*. Banjur *ḷ* (Déwanagari ऌ) miturut Monier-Williams kudu diucapaké kaya *reve**lry. Manawa *ḹ* (Déwanagari ॡ) pocapané mèmper sadurungé iki nanging didawakaké uniné.

### Konsonan

Ing ngisor iki kapacak konsonan-konsonan basa Sangsekerta mawa pocapané ing aksara IPA.

|  | Lambé Ōshtya | Lambé untu Dantōshtya | Untu Dantya | Rétroflèks Mūrdhanya | Palatal Tālavya | Velar Kanthya | Glotal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Letupan *Sparśa* | Tanpa aspirasi *Alpaprāna* | p [p] | b [b] |  | t [t̪] | d [d̪] | ṭ [ʈ] | ḍ [ɖ] | c [c͡ɕ] | j [d͡ʑ] | k [k] | g [ɡ] |  |
| Karo aspirasi *Mahāprāna* | ph [pʰ] | bh [bʱ] |  | th [t̪ʰ] | dh [d̪ʱ] | ṭh [ʈʰ] | ḍh [ɖʱ] | ch [c͡ɕʰ] | jh [d͡ʑʱ] | kh [kʰ] | gh [ɡʱ] |  |
| Nasal *Anunāsika* | m [m] |  | n [n̪] | ṇ [ɳ] | ñ [ɲ] | ṅ [ŋ] ṃ [~] |  |
| Sémivokal *Antastha* |  | v [ʋ] |  |  | y [j] |  |  |
| Likwida *Drava* |  |  | l [l] | r [r] |  |  |  |
| Swara desis *Ūshman* |  |  | s [s̪] | ṣ [ʂ] | ś [ɕ] |  | ḥ [h] | h [ɦ] |

Pocapan konsonan Sangsekerta ora béda karo basa Jawa, mligi konsonan rétroflèks ṭ ([ʈ]) lan ḍ ([ɖ]). Sing kudu digatèkaké yaiku manawa aspira h ing konsonan kh, gh lan sapanjuré kudu diunèkaké. Banjur vokal nasal ṅ lan ṃ (*anusvāra*) pocapané mèmper 'ng'.

### Paugeran sandhi

*Artikel utama: Paugeran sandhi ing basa Sangsekerta*
basa Sangsekerta ndarbèni sistém fonologi sing njlimet ngenani *sandhi* utawa panyambungan antar foném. Ing basa Sangsekerta sistém iki dibakokaké lan akèh aturané.

Tuladha:

* a + u → o (*ca uktam*-> *c**o**ktam* "lan kacelathu")
* o + i → avi
* t + j → jj (*tat janma*-> *ta**j** janma* "kalairan iki")

Minangka tuladha, ana wiwitan saka Carita Nala ing *Mahabharata* uniné:

āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī
upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ
(Jarwa: 'Biyèn ana ratu asmané Nala, digdaya putra Wiraséna; asifat rahayu, bagus tur baud ing ngèlmu katuranggan')
Tanpa sandhi tulisané bakal mengkéné:

āsī**t** rājā nal**aḥ** nāma vīrasenasut**aḥ** balī
upapann**aḥ** guṇai**ḥ** iṣṭai**ḥ** rūpavān aśvakovidaḥ
## Sistém panulisan

*Mugi Bathara Siwa ngreksa sadaya siswa basaning para Jawata* (ukara Sangsekerta déning Kalidasa), ing sawetara aksara turunan Brahmi.
Mula-mulané basa Sangsekerta iku ora ditulis nanging namung diapalaké waé kanthi lésan. Tèks katulis kapisan ing kulawarga basa Indo-Arya malah dudu basa Sangsekerta nanging basa Prakreta sing bisa dianggep turunane basa Sangsekerta. Nalika iki kalaksanan, pilihan aksarane gumantung saka aksara sing dienggo déning juru tulisé. Meh kabèh jinis aksara saka Asia Kidul naté dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Ing India, aksara Dewanagari saya akèh dienggo nulisaké basa Sangsekerta wiwit abad kaping 19. Bangsa Éropa nganggo aksara Dewanagari lan Latin kanggo nyithak basa Sangsekerta.

Tulisan tuwa dhéwé ing India sing dienggo basa Indo-Aryaiku diarani aksara Brahmi. Tulisan iki sing kapisan dienggo nulisaké basa Sangsekerta ing abad 1 SM. Nalika basa Sangsekerta ditulisaké, mligi basa kanggo nulis tèks-tèks administrasi, susastra utawa ngèlmiah. Tèks-tèks suci namung dilestarèkaké kanthi lésan lan nalika ditulis namung kanthi "gelem ora-ora" (miturut salah sawijining komentator) lan nalika ditulis uga wis kalebu jaman mutakir.

Banjur suwé-suwé aksara Brahmi iki dadi tulisan sing séjé-séjé lan akèh ing antarané sing dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Kira-kira sajaman karo aksara Brahmi, aksara Kharosthi dienggo ing tlatah lor kulon India. Banjur ing watara abad kaping 4 nganti abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta minangka turunané aksara Brahmi dadi umum dienggo. Saka abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta nurunaké aksara Sarada. Aksara Sarada banjur diganti déning aksara Déwanagari wiwit abad kaping 11 nganti 12 mawa tahap-tahap antara kaya ta aksara Siddham. Ing India sisih wétan, aksara Bengali lan sawisé iku aksara Oriya dienggo. Banjur ing India sisih kidul, papané basa-basa Drawida dicaturaké, aksara Pallawa lan turunané akèh dienggo nulisaké. Aksara Pallawa iki uga sing bakal nurunake kabèh aksara Nuswantara.

Tulisan ing prasasti Sangsekerta kapisan saka Nuswantara, asalé saka Pulo Kalimantan lan asalé saka sakiwa tengené abad kaping 4, prasasti iki awujud *yupa* lan sing yasa yaiku Prabu Mulawarman.

## Paramasastra

Minangka sawijining basa Indo-Éropa, basa Sangsekerta iku kagolong basa flèksi mèmper basa Latin utawa basa Jerman. Nanging béda karo basa Latin, morfologiné luwih amba. Akèh fungsi-fungsi sajeroning ukara dituduhaké mawa sufiks utawa imbuhan akir (contoné panggonan, arah, asal, pasif, kapénginan, larangan lan sapanjuré). Amerga basa Sangskerta iku kagolong basa flèksi, mula urutan tetembungan sajeroning ukara bisa bébas. Sanadyan mangkono urutan sing lumrah yaiku urutan SOV.

### Tembung aran

Basa Sangsekerta minangka basa flèksi, nrapaké déklinasi marang tembung aran, tembung sipat, tembung ganti lan tembung sipat-pronominal. Déklinasi dilakokake miturut:

1. Telung jinis kelamin
1. Maskulin
2. Féminim
3. Nétral

2. Telung modus cacah
1. Singularis utawa tunggal
2. Pluralis utawa jamak
3. Dualis utawa dobel

3. Wolung kasus
kasus nominatif, kasus vokatif, kasus akusatif, kasus instrumèntalis, kasus datif, kasus ablatif, kasus génitif lan kasus lokatif
Para nimpuna saka Donya Kulon mbédakaké 8 kasus ing basa Sangsekerta, nanging Pāṇini namung mbédakaké 6 *karaka* sing cocog karo kasus nominatif, akusatif, datif, instrumèntalis, vokatif, lokatif, lan ablatif. Déning Pāṇini kasus-kasus iki dipérang kaya mengkéné (Aṣṭadhyayi, I.4.24–54):

1. *Apadana*
2. *Sampradana*
3. *Karana*
4. *Adhikarana*
5. *Karman*
6. *Karta*

#### Kasus

Kanggo nandhani status saben tembung sajeroning ukara, mula kasus dipigunakaké, kasus iki ditandhani mawa imbuhan ing pungkasané tembung.

Ing ngisor iki minangka tuladha kapacak paradigma kasus satunggaling tembung singular *deva* (Déwa, Gusti utawa Raja). Tembung iki tembung kelamin maskulin lan ndarbèni pokok akir-a:

|  | Tunggal | Dualis | Jamak | Jarwa |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nominatif (*Kartā*) | deva-s | dev-au | dev-ā-s | **T**: "Déwa" **D**: "Déwa loro" **J**: "Para Déwa" |
| Vokatif | (he) deva | (he) dev-au | (he) dev-ās | **T**: "Hé Déwa" **D**: "Hé Déwa loro" **J**: "Hé Para Déwa" |
| Akusatif (*Karman*) | deva-m | dev-au | dev-ā-n | **T**: "marang Déwa" lan sabanjuré **D**: "marang Déwa loro" lan sabanjuré **J**: "marang Para Déwa" lan sabanjuré |
| Instrumèntalis (*Karaṇa*) | dev-ena | deva-bhyām | deva-bhis | **T:** "karo Déwa" lan sabanjuré **D**: "karo Déwa loro" lan sabanjuré **J**: "karo Para Déwa" lan sabanjuré |
| Datif (*Sampradāna*) | dev-āya | deva-bhyām | dev-e-bhyas | **T**:"Kanggé Déwa" **D**: "Kanggé Déwa loro" **J**: "Kanggé Para Déwa" |
| Ablatif (*Apādāna*) | dev-āt | deva-bhyām | dev-e-bhyas | **T**:"saka Déwa" **D**: "saka Déwa loro" **J**: "saka Para Déwa" |
| Génitif (*Sambandha*) | deva-sya | deva-y-os | dev-ām | **T**: "gadhah Déwa" **D**: "gadhah Déwa loro" **J**: "gadhah Para Déwa" |
| Lokatif (*Adhikaraṇa*) | dev-e | deva-y-os | deve-ṣu | **T**: "ing Déwa" **D**: "ing Déwa loro" **J**: "ing Para Déwa" |

### Tembung kriya

Basa Sangsekerta mbédakaké telung warna tembung kriya sing biyasa diarani aktif, médial lan pasif. Istilah ing basa Sangsekerta dhéwé kanggo aktif iku *parasmaipadam* lan kanggo médial *ātmanepadam*. *Paraismapadam* iku dienggo kanggo wong liya utawa 'transitif' kamangka *ātmanepadam* iku dienggo awaké dhéwé utawa réflèksif.

Mèmper ing tembung aran, tembung kriya uga didéklinasi mawa telung cacah: singularis utawa tunggal,dualis, lan jamak.

### Tembung camboran

Artikel pokok: *Tembung camboran ing basa Sangsekerta*
Kompositum utawa tembung-tembung camboran ing basa Sangsekerta akèh banget ditrapaké, mligi sing magepokan karo tembung aran. Ing basa Wéda tembung-tembung camboran iki isih prasaja. Nanging sawisé iku mligi para pujangga *Kāvya* olèhé nganggo dadi saya ndadra lan tetembungan kaya mengkéné iki bisa dawa banget kasilé. Sacara nomimal tembung majemuk iku wanguné kanthi morfologis sajatiné padha waé, mesthi kabangun saka rong tembung aran. Nanging rong tembung aran iki bisa dadi péranganing kompositum liyané. Saben tembung aran (utawa tembung sipat) ing wujud dhasaré karo unsur pungkasan waé sing didéklinasi miturut kasusé. Miturut Gonda ana lima wangun kompositum, yaiku *Dvandva*, *Avyayībhāva*, *Tatpuruṣa*, *Karmadhāraya* lan *Bahuvrīhi*.. Saliyané iku isih ana *Dvigu*.

Dvandva
Tembung camboran jinis *dvandva* iku lumrahé kawujud saka rong unsur tembung aran lan bisa dipertal mawa tembung 'lan'. Tuladhané *hastyaśvau* "gajah lan jaran" saha *sukhaduḥkam* "suka lan duka, seneng lan sangsara".

Tatpuruṣa
Tembung camboran iki lumrahé gabungan antara tembung aran lan tembung kriya.

Avyayībhāva
Karmadhāraya
Bahuvrīhi
*Bahuvrīhi* iku tembung camboran sing artiné iku wis dadi arti turunan. Contoné tembung *bahuvrīhi* iku kanthi barès tegesé "akèh beras" nanging arti turunané dadi "wong sugih" awit wong sing bisa nduwé beras akèh iku wong sing sugih.

Dwigu
Tembung camboran *dwigu* iku tembung camboran sing dumadi saka rong unsur: tembung wilangan lan tembung aran. Contoné yaiku *dwi-gu* sing tegesé "regané rong lembu". *Dvigu* iku sajatiné kalebu tembung camboran *tatpuruṣa*

## Cathetan suku lan réferènsi

## Pratélan pustaka

* Jan Gonda, 1966, *A Concise Elementary Grammar of the Sanskrit Language*, Tuscaloosa and London: The University of Alabama Press. Translated from the German by Gordon B. Ford, Jr. ISBN 0-8173-0072-4
* Sir Monier Monier-Williams, MA K.C.I.E., 1899, *A Sanskrit-English Dictionary*. Oxford: Oxford University Press
* W.J.S. Poerwadarminta, 1953. *Sarining Paramasastra Djawa*. Djakarta: Noordhoff-Kolff N.V.
* Prof. Dr. Ny. Haryati Soebadio, 1983, *Tatabasa Sanskerta Ringkas*, Jakarta: Djambatan
* P.J. Zoetmulder bekerja sama dengan S.O. Robson, 1995, *Kamus Jawa Kuna-Indonésia*. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Penerjemah Darusuprapta, Sumarti Suprayitna ISBN 979-605-346-4

## Uga delengen

* basa Pali

## Pranala njaba

* Bausastra sajroning jaringan Archived 2008-01-26 at the Wayback Machine.
* Bausastra Monier-Williams kanggo diundhuh Archived 2008-04-18 at the Wayback Machine.