Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fosil

Tuladha fosil kodhok
*Isocrinus nicoleti*
**Fosil** yaiku kabèh sisa, tipak, utawa cethakan saka manungsa, kéwan, tuwuhan, kang kaawetake ing sajeroning watu saka wektu géologi utawa prasajarah ing jaman biyèn. Isa diarani fosil yèn umuré wis ewunan taun.
Kanggo dadi fosil, sisa kéwan lan tuwuhan iku mau kudu katutup sedimen.

## Jinise Fosil

Fosil ana pirang-pirang jinis, antarané yaiku:

1. Fosil kang wujud **fragmen**

Fosil jinis iki wujudé fragmen kang bisa owah lan ana uga kang tetep ora owah saka wujud asliné.

2. Fosil kang ora malih

Jinis fosil iki ora ana owah-owahane, tetep kaya wujud awalé.

3. Fosil kang owah

Ing fosil iki, wis ana owah-owahane, owah-owahane mau wujud:

* Permineralisasi: péranganing organisme ana kang kaisi mineral sekunder saka njaba.
* Replacement: material kang asli wis diganti déning material sekunder ing sajeroning fosil.
* Rekristalisasi: material kang alus ing mineral asli nyusun manèh ing njero kristal kang luwih gedhé tinimbang material sadurungé.

4. Fosil tipak

Fosil tipak dibedake dadi:

* *rack, trail* lan *burrow*

*Track* yaiku tipak kang wujud telapak, *trail* iku tipak kang wujud seretan, *burrow* iku tipak kang wujud dhudhukan saka organisme.

* Mold, Cast, dan Imprint

Mold iku cethakan saka fosil kang larut kabèh, cast iku *mold* kang diisi mineral sekunder kang mbentuk mirib kaya fosil asli.

* Cuprolite

Cuprolit iku fosil kang wujud telek kéwan. Saka telek iki bisa diteliti apa panganan, panggon urip, lan ukurane.

* Fosil kimia

Fosil kimia iku fosil kang wujud wujud kima ing jaman purba, kaya tipak asem organik.

5. Fosil indeks
Fosil indek iku fosil kang minangka nuduhaké wektu géologi. Fosil iki ana 2, yaiku:

* Fosil kang duwé wektu dawa: fosil ana ing jaman-jaman watu kang urut.
* Fosil kang duwé wektu cendhak: fosil kang ana mung sawatara wektu, utawa ing sajaman watu, utawa mung ana ing sapérangan jaman.

## Cathetan suku
# Uwang

Uwang ngisor manungsa
**Uwang** (basa Indonésia: Rahang), iku saka loro struktur kang mbentuk utawa dumunung ing cedhak dalan lumebu menyang cangkem. Ing sapérangan gedhé vertebrata, kaloro uwang adhep=adhepan kanthi vertikal, mbentuk uwang ndhuwur lan ngisor, déné sajeroning arthropoda, uwang silih adhep=adhepan kanthi lateral. Fungsi utama uwang yaiku kanggo nglebokaké panganan, lawang lumebu menyang cangkem, lan utawa pamrosèsan awal panganan (mamah). Istilah uwang uga kanthi umum dipigunakaké tumrap sakabèhé struktur kang mbentuk gronggongan cangkem lan duwé fungsi mbukak lan nutup cangkem.
# Ultraviolet

**Ultraviolet** utawa **ultraungu** iku salah sijiné gelombang elektromagnetik sing ora kasat mata lan kapancar saka srengéngé. Gelombang iki bisa mbebayani tumraping kaséhatan manungsa, kaya ta bisa njalari *sunburn* utawa gosong kang bisa ngakibataké kanker kulit. Sinar ultraviolet indhustri sing kapancar saka mesin sinar roentgen (ronsen), bisa nuwuhaké lelara kanker lan ngurangi kasuburan (vertilitas).

|  |
| --- |
| **Spektrum elektromagnetik**
Gelombang radhio | Gelombang mikro | Infraabang | Spektrum optik | Ultraungu | Sinar-X | Sinar gamma

---

Kasat mata (katon): Abang | Jingga | Kuning | Ijo | Biru | Nila | Ungu |
# Usus buntu

Usus buntu (sekum) ing sistem pancernan manungsa
**Usus buntu** utawa **sekum** (Basa Latin: *caecus*, "wuta") ing istilah anatomi iku siji kantung kang gumandheng marang usus panyerepan sarta pérangan kolon munggah saka usus gedhé. Organ iki ditemoaké ing mamalia, manuk, lan sapérangan jinis reptil. Sapérangan gedhé hèrbivor duwé sekum sing gedhé, éwadéné karnivora eksklusif duwé sekum sing cilik, kang sapérangan utawa kabèh diganti déning umbai cacing.

## Pranala njaba

* Photo at mgccc.cc.ms.us Archived 2006-07-15 at the Wayback Machine.
# Usus

Usus manungsa
**Usus** iku péranganing sistem pencernaan kang diwiti saka lambung nganti anus. Usus kapérang dadi rong pérangan yaiku: usus cilikl lan usus gedhé (kolon). Usus cilik kapérang manèh dadi duodenum, jejunum, lan ileum, déné usus gedhé kapérang dadi cecum, kolon, lan rektum. Sacara makroskopis, usus alus dipérang dadi duodenum, jejunum lan ileum kang sambung sinambung siji lan sijiné lan duwé struktur histologis amèh padha

## Rujukan
# Marmut

| Marmut Kalamangsa: Miosen pungkasan- samenika |
| --- |
|  |
| Marmot alpen (*Marmota marmota*) |
| Klasifikasi ngèlmiah |
| Karajan: | Animalia |
| Filum: | Chordata |
| Klas: | Mammalia |
| Ordho: | Rodentia |
| Famili: | Sciuridae |
| Subfamili: | Xerinae |
| Tribe: | Marmotini |
| Génus: | Marmota Blumenbach, 1779 |
| Species |
| *Marmota baibacina*
*Marmota bobak*
*Marmota broweri*
*Marmota caligata*
*Marmota camtschatica*
*Marmota caudata*
*Marmota flaviventris*
*Marmota himalayana*
*Marmota marmota*
*Marmota menzbieri*
*Marmota monax*
*Marmota olympus*
*Marmota sibirica*
*Marmota vancouverensis* |

Marmut
**Marmut** ya iku jinisé kéwan pengerat saka famili Sciuridae (bajing) kanthi génus Marmota.

Marmut lumrahé urip ing tlatah pagunungan, kaya ta Alpen utawa Pirenia ing Èropah, Pegunungan Rocky utawa Sierra Nevada ing Amérikah Sarékat, lan Kanada ing pérangan lor.
Marmut lumrahé nggawé omah ing njero lemah lan nglakokaké hibernasi nalika mangsa adem. Marmut hibernasi wiwit sasi Oktober nganti sasi Mèi. Marmut kagolongaké dadi kéwan sosial awit marmut komunikasi karo marmut liyané kanthi swara anyul kang banter mligi nalika ana bebaya.

Jeneng marmut asalé saka basa latin *mures monti* ("tikus gunung"), saka basa Latin Klasik *mures alpini* ("tikus Alpen").
Kéwan liyané kang mirib kaya marmut lan nduwéni sipat sosial ya iku asu prairie, kéwan iki ora digolongaké ing génus *Marmota*, nanging kalebu génus *Cynomys*. Saliyané iku ing basa Indonésia ana kéwan kang diarani tikus Walanda (*guinea pig*) uga kena diarani marmut, sanajan kéwan pengerat iki asalé saka famili kang béda.
Pakanané marmut ya iku tuwuhan kaya ta suket-suketan, woh beri, lumut kerak, lumut godhong, oyot tuwuhan lan kembang.

Jinisé marmut warna-warna. Iki bisa dideleng saka ukuran awaké lan warna wulune kang warna-warna. Ana marmut kang wuluné putih, klawu, coklat rada abang. Marmut mirib kaya kelinci nanging kupingé luwih cendhek tinimbang kelinci.

## Cathetan suku