Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 6. öldin

|  |  |
| --- | --- |
| **Árþúsund:** | 1. árþúsundið |
| **Aldir:** | 5. öldin · 6. öldin · 7. öldin |
| **Áratugir:** |
501–510 ·
511–520 ·
521–530 ·
531–540 ·
541–550
551–560 ·
561–570 ·
571–580 ·
581–590 ·
591–600 |
| **Flokkar:** | Fædd · Dáin · Stofnað · Lagt niður |

**6. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 501 til enda ársins 600.

## Ár og áratugir 6. aldar

* s
* r
* b

 6. öldin: Ár og áratugir

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **491–500** | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 | 500 |
| **501–510** | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 | 510 |
| **511–520** | 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 | 520 |
| **521–530** | 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 | 530 |
| **531–540** | 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 | 540 |
| **541–550** | 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 | 550 |
| **551–560** | 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 | 560 |
| **561–570** | 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 | 570 |
| **571–580** | 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 | 580 |
| **581–590** | 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 | 590 |
| **591–600** | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 | 600 |
| **601–610** | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 | 610 |
# Október

|  |
| --- |
| Sep – **Október** – Nóv |
| Su | Má | Þr | Mi | Fi | Fö | La |
|  |  |  |  | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
|
| 2026 Allir dagar |

**Október** eða **októbermánuður** er tíundi mánuður ársins og er nefndur eftir latneska töluorðinu *octo* sem þýðir „átta“. Október var áttundi mánuðurinn í latneska dagatalinu, en janúar og febrúar voru 11. og 12. mánuður ársins, sem þá hófst 1. mars.
# Vændi

Vændislög 2019.
**Grænn**: Vændi löglegt og lýtur reglum.
 **Blár** Vændi er löglegt en óskipulagt. Vændishús og hórmang er ólöglegt.
**Rauður**: Vændi ólöglegt.
 **Appelsínugulur**: Ólöglegt að kaupa og fyrir 3. aðila að vera viðriðinn. Löglegt að selja.
 **Grár**: Lýtur staðbundnum lögum.
**Ljósblár**: Vændi afglæpavætt.
Vændiskonur til sýnis á Meiji-tímabilinu í Japan.
**Vændi** nefnast þau viðskipti þegar einhver leyfir öðrum einstaklingi að eiga við sig kynmök gegn gjaldi. Vændi er einnig haft um skipulagða atvinnustarfsemi þar sem melludólgur (eða hórmangari) lifir á því að selja aðgang að líkama skjólstæðinga sinna, og veita þeim einhverskonar vernd og/eða húsnæði í staðinn.

Árið 2009 var hegningarlögum á Íslandi breytt og tók landið upp kerfi líkt og þekktist í Svíþjóð og Noregi þar sem ekki er refsivert að selja vændi, en refsivert er að kaupa vændi.

## Tengt efni

* Klámvæðing
* Símavændi

## Heimildir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1950

Árið **1950** (**MCML** í rómverskum tölum)

## Atburðir á Íslandi

* 29. janúar - Sveitarstjórnarkosningar fóru fram.
* 12. febrúar - Íþróttafélagið Breiðablik var stofnað.
* 28. febrúar - Olíuskipið MS Clam strandaði við Reykjanes.
* 11. mars - Kvikmyndin Síðasti bærinn í dalnum var frumsýnd.
* 20. apríl - Þjóðleikhúsið tók til starfa.
* maí - Nýr Gullfoss kom til landsins.
* 25. júní - Heiðmörk var gerð að friðlandi.
* 6. júlí - Landsmót hestamanna fór fyrst fram.
* 14. september - Geysisslysið: Flugvél Loftleiða með 6 manna áhöfn brotlenti á Vatnajökli. Áhöfnin fannst á lífi 4 dögum síðar.
* Nóvember - Jöklarannsóknafélag Íslands var stofnað.
* 27. nóvember - Flugbjörgunarsveitin í Reykjavík var stofnuð.
* 3. desember - Minnihlutastjórn Sjálfstæðisflokksins fellur á vantrausti á Alþingi.
* 23. desember - Bruni varð í bænum á Málmey. Eyjan fór í eyði eftir atburðinn.

### Ódagsett

* 1. deild karla í handknattleik var stofnuð.
* Bandalag íslenskra leikfélaga var stofnað.
* Samvinnufélag Ísfirðinga lagðist af.
* Varðskipið María Júlía var tekið í notkun.

## Atburðir erlendis

* 8. febrúar -
	+ Austurþýska leynilögreglan Stasi var stofnuð.
	+ Diners Club, fyrsta kreditkortið var notað.
* 12. febrúar - Samband evrópskra sjónvarpsstöðva var stofnað.
* 14. febrúar - Sovétríkin og Kína gerðu varnarsamning.
* 23. mars - Alþjóðaveðurfræðistofnunin var stofnuð.
* 6. maí - Tollund-maðurinn, varðveitt lík frá 4. öld f. Kr. fannst í Danmörku.
* 24. júní - Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950 hófst.
* 25. júní - Kóreustríðið hófst.
* 3. september - Ítalinn Giuseppe Farina vann fyrstu Formúla 1-kappaksturskeppnina.
* 26. október - Gústaf 6. Adólf varð konungur Svíþjóðar.
* 13. nóvember - Forseti Venesúela Carlos Delgado Chalbaud var myrtur í Karakas.
* 17. nóvember - Tenzin Gyatso var vígður sem 14. Dalai Lama.
* 14. desember - Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna var stofnuð.

## Fædd

* 28. apríl - Jay Leno, þáttastjórnandi.
* 3. október - Sigmar B. Hauksson, matgæðingur (d. 2012).
* 2. desember - Paul Watson, kanadískur aðgerðarsinni.

## Dáin

* 12. janúar - Pedro Calomino, argentínskur knattspyrnumaður (f. 1892).
* 8. mars - Alberto Ohaco, argentínskur knattspyrnumaður (f. 1889).
* 25. apríl - Guðjón Samúelsson, húsameistari ríkisins (f. 1887)
* 2. nóvember - George Bernard Shaw, írskt leikritaskáld og nóbelsverðlaunahafi (f. 1856).
* 25. nóvember - Johannes V. Jensen, danskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. 1873).

## Nóbelsverðlaunin

* Eðlisfræði - Cecil Frank Powell
* Efnafræði - Otto Paul Hermann Diels, Kurt Alder
* Læknisfræði - Edward Calvin Kendall, Tadeus Reichstein, Philip Showalter Hench
* Bókmenntir - Earl (Bertrand Arthur William) Russell
* Friðarverðlaun - Ralph Bunche
# Samheiti

**Samheiti** (skammstafað sem *samh.* eða *sh.*) eða **samnefni** eru ólík orð sem þýða það sama (eða nær það sama) andstæðan við þau eru andheiti. Samheiti eru m.a. notuð í rituðu máli til að forðast endurtekningar, í krossgátum og öðrum orðaleikjum og í skáldamáli. Samyrði er aftur á móti orð sem hefur fleiri en eina merkingu.

## Tengt efni

* Listi yfir samheiti í stærðfræðið

## Ytri krækjur

* Einfalt próf úr samheitum, af nýbúavefi Grunnskólans í Þorlákshöfn Geymt 28 september 2007 í Wayback Machinetaminn
# Loft

**Loft** er heiti gasblöndu í andrúmslofti jarðar. Oftast er átt við **þurrt loft**, þ.e. loft án vatnsgufu. Loft, sem inniheldur vatnsgufu, nefnist **rakt loft**.

## Samsetning þurrs lofts

Í röð, samkvæmt rúmmáli, samanstendur loft mest megin af:

| Efnasamband | Efnatákn | Hlutfall |
| --- | --- | --- |
| Nitur | N2 | 78.084% |
| Súrefni | O2 | 20.947% |
| Argon | Ar | 0.934% |
| Koltvísýringur | CO2 | 0.033% |
| Neon | Ne | 18,2 milljónarhlutar |
| Helín | He | 5,2 milljónarhlutar |
| Metan | CH4 | 2.0 milljónarhlutar |
| Krypton | Kr | 1,1 milljónarhluti |
| Brennisteinstvíoxíð | SO2 | 1,0 milljónarhluti |
| Vetni | H2 | 0,5 milljónarhlutar |
| Nituroxíð | N2O | 0,5 milljónarhlutar |
| Xenon | Xe | 0,09 milljónarhlutar |
| Óson | O3 | 0,07 milljónarhlutar |
| Niturtvíoxíð | NO2 | 0,02 milljónarhlutar |
| Joð | I2 | 0,01 milljónarhluti |
| Kolsýringur | CO | Snefill |
| Ammoníak | NH3 | Snefill |

## Útværir tenglar

Upplýsingar um samsetningu lofts
# Tom Waits

Tom Waits (1974-1975)
Tom Waits í Prag árið 2008.
**Tom Waits** (fæddur Thomas Alan Waits 7. desember 1949 í Kaliforníu) er bandarískur tónlistarmaður og leikari. Hann er þekktur fyrir sérstæða rödd sína. Waits dregur áhrif sín úr frumdjass og hráum blús. Hann spilar aðallega á píanó en einnig gítar, banjó og ásláttarhljóðfæri.

Hann byrjaði feril sinn þegar hann var dyravörður á þjóðlagabúllu í San Diego. Tók Waits þátt í hæfileikakeppni í Los Angeles og fékk í kjölfarið útgáfusamning. Fyrsta platan, Closing Time, kom út árið 1973 . Waits hefur unnið tvenn Grammy verðlaun. Var það fyrir plöturnar Bone Machine og Mule Variations. Tímaritið Rolling Stone setti hann á lista 100 bestu lagahöfunda allra tíma.

Waits býr í Sonoma-sýslu í Kaliforníu með konu sinni Kathleen Brennan sem hefur samið með honum lög. Þau eignuðust þrjú börn.

## Breiðskífur

* Closing Time (1973)
* The Heart of Saturday Night (1974)
* Nighthawks at the Diner (1975)
* Small Change (1976)
* Foreign Affairs (1977)
* Blue Valentine (1978)
* Heartattack and Vine (1980)
* Swordfishtrombones (1983)
* Rain Dogs (1985)
* Franks Wild Years (1987)
* Bone Machine (1992)
* The Black Rider (1993)
* Mule Variations (1999)
* Blood Money (2002)
* Alice (2002)
* Real Gone (2004)
* Orphans: Brawlers, Bawlers & Bastards (2006)
* Bad as Me (2011)

## Tilvísanir
# 1312

Skjaldarmerki Eiríks Magnússonar hertoga.
Árið **1312** (**MCCCXII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Lárentíus Kálfsson gerðist kennari við Munkaþverárklaustur að beiðni Þóris Haraldssonar ábóta en þeir höfðu áður átt í hörðum deilum.

### Fædd

### Dáin

* 19. júní - Loftur Hálfdanarson, riddari á Grund í Eyjafirði (f. um 1233).
* Erlendur Ólafsson sterki, lögmaður.

## Erlendis

* 29. september - Eiríkur Magnússon hertogi af Södermanland gekk að eiga Ingibjörgu dóttur Hákonar háleggs. Um leið gekk Valdimar Magnússon bróðir has að eiga Ingibjörgu dóttur Eiríks prestahatara, bróður Hákonar.
* 13. október - Klemens V páfi leysti upp reglu Musterisriddara og lagði hana niður.
* Bændur á Sjálandi gerðu uppreisn sem var barin niður með harðri hendi.

### Fædd

* 13. nóvember - Játvarður 3., Englandskonungur (d. 1377).

### Dáin

* 1. maí - Evfemía, drottning Noregs, kona Hákonar háleggs.
* 19. júní - Piers Gaveston, vildarvinur Játvarðar 2. Englandskonungs.
* 27. ágúst - Arthúr 2., hertogi af Bretagne (f. 1262).
* 7. september - Ferdínand 4., konungur Kastilíu (f. 1262).
# Píanó

Steinway stofupíanó.
Henriëtte Ronner-Knip (1897)
**Píanó** (einnig stundum nefnt **slagharpa**, fyrst nefnt *fortepíanó* og *píanóforte*) er stórt hljóðfæri sem flokkast getur sem hljómborðshljóðfæri, ásláttarhljóðfæri og strengjahljóðfæri. Orðanefnd Verkfræðifélagsins mælti til þess árið 1926 að píanó yrði kallað *yman* á íslensku (af ymur). Það orð náði takmarkaðri útbreiðslu, og er nú oftast kallað píanó, slagharpa eða flygill (þegar strengirnir liggja lárétt).

## Gerð og saga

Píanó hefur strengi sem slegið er á með hömrum, en hömrunum er stjórnað af hljómborði. Tvær helstu gerðir píanós eru upprétt píanó, þar sem strengirnir liggja lóðrétt, og flygill, þar sem strengirnir liggja lárétt. Nafnið píanó er stytting á ítalska orðinu *pianoforte*, sem er aftur stytting á *gravicembalo col piano e forte* en það þýðir semball sem hægt er að spila á bæði veikt og sterkt. Píanóið var fundið upp af harpsíkordasmiðnum Bartolomeo Cristofori, nákvæmt ártal er ekki vitað, en vitað er að píanó sem hann smíðaði var í eigu Mediciættarinnar árið 1700. Ein helsta nýjungin við píanóið var demparapedallinn en hann var þó ekki í upprunalegu píanóum Cristoforis heldur var það Gottfried Silberman, orgelsmiður. Píanóið var lítið þekkt til að byrja með, en á sígilda tímabilinu, og enn frekar því rómantíska, sló það í gegn, svo að segja, og varð fljótlega eitt vinsælasta hljóðfærið.

## Tengt efni

* Flygill

## Tilvísanir

## Tenglar

### Saga

* *History of the Piano Forte* Geymt 10 desember 2010 í Wayback Machine, Association of Blind Piano Tuners, UK
* *The Frederick Historical Piano Collection*

### Bjargráð

* *Discover a Hobby: Online guide to learn the Piano* Geymt 18 janúar 2008 í Wayback Machine
* *Piano Chords and Scales made easy*
* *Piano Room* chords and scales
* *Martha Beth Lewis' Piano Page* Geymt 24 janúar 2008 í Wayback Machine Really useful information about buying, learning, playing piano

### Framleiðsla

* *Steinway Pianos*
* *Baldwin Pianos* Geymt 12 október 2007 í Wayback Machine

### Hönnun

* *The Architectural Piano* Geymt 7 febrúar 2008 í Wayback Machine A grand piano designed by architect Daniel Libeskind

### Upplýsingar

* *Grand Piano information and images* Geymt 16 janúar 2008 í Wayback Machine
* *The Piano Page* Lots of information from the Piano Technicians Guild*]*
# Rökfræðileg raunhyggja

**Rökfræðileg raunhyggja** var heimspekistefna á fyrri hluta 20. aldar sem sameinaði framstefnu („pósitívisma“) — sem segir að einungis vísindaleg þekking sé réttnefnd þekking — eða raunhyggju — sem segir að reynsla sé uppspretta allrar þekkingar — og apriorisma, þ.e. þá hugmynd að ákveðna þekkingu, svo sem þekkingu í stærðfræði eða rökfræði, sé hægt að öðlast óháð reynslu.

Rökfræðilegir raunhyggjumenn höfnuðu allri frumspeki og ýmsum gátum heimspekinnar og héldu því fram að fullyrðingar um frumspeki, trúarbrögð og siðfræði væru merkingarlausar og væru því ekkert annað en yfirlýsingar um tilfinningar, vonir, ótta og langanir. Einungis fullyrðingar sem hægt væri að sannreyna, ásamt fullyrðingum um stærðfræði og rökfræði, hefðu merkingu.

Uppruna rökfræðilegrar raunhyggju má rekja til Vínarhringsins á 3. áratug 20. aldar. Helstu heimspekingar Vínarhringsins og rökfræðilegrar raunhyggju voru Rudolf Carnap, Otto Neurath, Moritz Schlick, Carl Hempel, Herbert Feigl, Hans Reichenbach og Alfred Jules Ayer.

## Tengt efni

* Berlínarhringurinn
* Vínarhringurinn

## Tengill

* „Hvað er heimspekihugtakið sannreynsla, eða það sem er kallað verification á ensku?“. *Vísindavefurinn*.
# 1677

Árið **1677** (**MDCLXXVII** í rómverskum tölum) var 77. ár 17. aldar sem hófst á föstudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en mánudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

## Ísland

### Fædd

### Dáin

* 4. mars - Sigurður Jónsson, lögmaður (f. 1618)
* 15. desember - Þorkell Arngrímsson, læknir og prestur í Görðum á Álftanesi (f. 1629).

### Opinberar aftökur

* 4. júlí - Þorbjörn Sveinsson (Grenjadals-Tobbi), 37 ára, frá Grenidal í Borgarfjarðarsýslu, tekinn af lífi með brennu á Alþingi, fyrir galdra. Aftakan fór fram að „mörgum góðum mönnum nærstöddum,“ segja annálar.
* 4. júlí - Bjarni Bjarnason, 62 ára, frá Breiðadal í Önundarfirði, Ísafjarðarsýslu, tekinn af lífi fyrir galdra. Honum var gefið að sök valda veikindum Ingibjargar Pálsdóttur. Bjarni var, samkvæmt annálum, brenndur „í margra manna viðurvist“.
* Þorlákur Þorsteinsson hengdur fyrir þjófnað, í Strandasýslu.
* Bessi Eiríksson hengdur fyrir þjófnað, í Húnavatnsþingi.

## Erlendis

Orrustan við Landskrona á málverki eftir Johan Philip Lemke.
* 11. apríl - Stríð Frakklands og Hollands: Filippus 1. hertogi af Orléans sigraði her Hollendinga í orrustunni við Cassel.
* 29. maí - Landnemar í Virginíu gerðu friðarsamkomulag við indíánaættbálka svæðisins.
* 31. maí - Skánska stríðið: Danir undir forystu Niels Juel unnu sigur á Svíum í sjóorrustu milli Femern og Warnemünde.
* 14. júlí - Svíar unnu sigur á Dönum í orrustunni við Landskrona. Áður hafði Dönum mistekist að hertaka Malmö.
* 5. september - Ottómanveldið missti 20.000 hermenn í orrustu við Rússland síðan í ágúst sama ár, við borgina Chigirin (í nútíma Úkraínu). Mehmed 4. tyrkjasoldán sendi þá yfir 200.000 hermenn til að eyða borginni.
* 17. september - Skánska stríðið: Danir hertóku Rügen sem var þá undir stjórn Svía og ráku íbúana burt.
* 4. nóvember - Brúðkaup Maríu Englandsprinsessu og Vilhjálms 3. af Óraníu.
* 16. nóvember - Frakkar lögðu Freiburg undir sig.
* 7. desember - Belgíski trúboðinn Louis Hennepin fann Níagarafossa fyrstur Evrópumanna.
* 9. desember - Franski flotinn lagði eyjuna Tobago í Karíbahafi undir sig og lagði hollenska virkið þar undir sig. Vopnabúr var sprengt upp sem innihélt byssupúður. Yfir 250 létust. Frakkar sukku 4 skipum Hollendinga þar að auki.
* 15. desember - Skánska stríðið: Svíar töpuðu borginni Stettin (Szczecin) fyrir Brandenborgurum.

### Ódagsettir atburðir

* Elias Ashmole gaf Oxford-háskóla náttúrufræðisafn sitt.
* Henry Purcell varð hirðtónskáld Karls 2.
* Antoni van Leeuwenhoek lýsti sæðisfrumum í smásjá.
* Stokkhúsið var byggt í Kaupmannahöfn, síðar notað sem fangelsi borgarinnar og líka íslenska afbrotamenn.

### Fædd

* 25. maí - Françoise-Marie de Bourbon, hertogaynja af Orléans (d. 1749).

### Ódagsett

* Abu'l Abbas Ahmad 2. soldán yfir Marokkó (d. 1729).

### Dáin

* 21. febrúar - Baruch Spinoza, hollenskur heimspekingur (f. 1632).
* 4. maí - Isaac Barrow, enskur stærðfræðingur (f. 1630).
* 11. september - James Harrington, enskur stjórnspekingur (f. 1611).

## Tilvísanir
# 1778

Árið **1778** (**MDCCLXXVIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Landakirkja í Vestmannaeyjum var fullbyggð.
* Bruni varð í Innréttingum Skúla Magnússonar.
* Danir ráku Salthúsið á Þingeyri.
* Danskir ríkisdalir urðu að löggildum gjaldmiðli á Íslandi.
* Fyrsta íbúðarhúsið var reist á Akureyri.

### Fædd

### Dáin

* 20. janúar - Jón Ólafsson, varalögmaður (f. 1729).
* 11. apríl - Miklabæjar-Solveig, vinnukona á Miklabæ í Blönduhlíð (fyrirfór sér).

## Erlendis

* 18. janúar - James Cook fann Hawaii-eyjar í 3. Kyrrahafsleiðangri sínum.
* 24. júní - Sólmyrkvi varð í Norður-Ameríku, sást frá Texas til Virginíu.
* Triglav, hæsta fjall Slóveníu, var klifið fyrst.
* Úlan Bator, höfuðborg Mongólíu var stofnuð á núverandi stað.
* Bandaríska frelsisstríðið geysaði.

### Fædd

* 1. nóvember - Gústaf 4. Adolf Svíakonungur (d. 1837).
* 29. desember - Georg Anton Friedrich Ast, þýskur heimspekingur og fornfræðingur (d. 1841).

### Dáin

* 10. janúar - Carl von Linné, sænskur grasafræðingur og læknir (f. 1707).
* 11. maí - William Pitt eldri, breskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (f. 1708).
* 30. maí - Voltaire, franskur heimspekingur (f. 1694).
* 2. júlí - Jean-Jacques Rousseau, fransk-svissneskur heimspekingur (f. 1712).
# Flatarmál

Í stærðfræði er hugtakið **flatarmál** notað yfir tölugildi tvívíðs afmarkaðs svæðis.

Taka má ferhyrning sem dæmi:
Líta má á beina línu milli tveggja punkta sem einvíðan vigur. Hann hefur aðeins lengd, sé vigurinn ekki skoðaður með tilliti til tví- eða þrívíðs umhverfis. Sé annar vigur leiddur inn í dæmið, sem er einnig einvíður, en situr hornrétt á við hinn fyrrnefnda vigur, þá afmarka vigrarnir tveir tvívíðan flöt, sem finna má flatarmálið á með því að margfalda lengdir vigranna saman.

Að jafnaði er flatarmál gefið upp dags daglega með mælieiningum, gjarnan úr SI kerfinu. Til dæmis er flatarmál landa gefið upp í ferkílómetrum (km²), flatarmál akurlendis í hektörum (eða hektómetrum), (hm²), og flatarmál húsnæðis í fermetrum (m²). Veldisvísinn hjá mælieiningunni má nota til þess að sjá hversu margar svigrúmsvíddir umrætt rúm hefur. T.d. myndu rúmkílómetrar - km³ vera með þrjár svigrúmsvíddir, og lýsir 1km³ þá þrívíðu rúmi.

## Formúlur

Algengar flatarmálsformúlur:| Gerð | Formúla | Breytur |
| --- | --- | --- |
| Jafnhliða þríhyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 er hliðarlengd. |
| Þríhyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 er hálft ummálið, WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 tákna lengd hvers hliðarstriks. |
| Þríhyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 eru einhverjar tvær hliðar og WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 er hornið á milli. |
| Þríhyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_22  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 er grunnlína þríhyrnings og WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 hæð hans. |
| Ferningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_28  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 er lengd einnar hliðar. |
| Rétthyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_32  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 er hæðin og WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 er breidd rétthyrningsins. |
| Tígull |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_38  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 eru hornalínulengdirnar. |
| Samsíðungur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_44  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_46 er grunnlínan og WIKINIUM\_MATH\_PH\_48 er lóðlínan. |
| Trapisa |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_50  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 og WIKINIUM\_MATH\_PH\_54 eru samsíða hliðar og WIKINIUM\_MATH\_PH\_56 er fjarlægðin á milli þeirra (eða „hæð“). |
| Reglulegur sexhyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_58  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_60 er hliðarlengd sexhyrningsins. |
| Reglulegur átthyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_62  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_64 er hliðarlengd átthyrningsins. |
| Reglulegur marghyrningur, reglulegur hyrningur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_66  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_68 er hliðarlengd marghyrningsins og WIKINIUM\_MATH\_PH\_70 er hliðarfjöldinn. |
| Hringur |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_72  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_74 er radíus og WIKINIUM\_MATH\_PH\_76 þvermálið. |

## Tengt efni

* Þrívítt rúm
* Lína
* Vigur
* Hallatala
* Yfirborðsflatarmál
# 1801-1810

|  |  |
| --- | --- |
| **Árþúsund:** | 2. árþúsundið |
| **Öld:** | 18. öldin · **19. öldin** · 20. öldin |
| **Áratugir:** | 1781–1790 · 1791–1800 · **1801–1810** · 1811–1820 · 1821–1830 |
| **Ár:** | 1801 · 1802 · 1803 · 1804 · 1805 · 1806 · 1807 · 1808 · 1809 · 1810 |
| **Flokkar:** | Fædd · Dáin · Stofnað · Lagt niður |

**1801-1810** var 1. áratugur 19. aldar.
# Skáldsaga

Titilsíða skáldsagnasafns frá 1722 þar sem orðið *novel* er notað.
**Skáldsaga** er bókmenntaform sem hefur verið skilgreint sem "frásögn af fólki sem er líkara venjulegu fólki en persónum úr epískum hetjuljóðum". Tímamótaverk í sögu skáldsögunnar er Don Kíkóti eftir Cervantes, en hún er frá um 1600.

Piltur og stúlka eftir Jón Thoroddsen eldri er oft talin vera fyrsta íslenska skáldsagan gefin út á Íslandi en hún kom út 1850.

## Tilvísanir

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Krabbadýr

| Krabbadýr |
| --- |
|  Kuðungakrabbi (*Pagurus bernhardus*) |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Liðdýr (*Arthropoda*)  |
| Undirfylking: | **Crustacea** Brünnich, 1772 |

 |
| Flokkar & Undirflokkar |
| * Flokkur: Tálknfótar (*Branchiopoda*)
	+ Undirflokkur: Spaðfætlur (*Phyllopoda*)
	+ Undirflokkur: *Sarsostraca*
* Flokkur: *Remipedia*
* Flokkur: Skeifurækjur (*Cephalocarida*)
* Flokkur: Árfætlur (*Maxillopoda*)
	+ Undirflokkur: *Thecostraca*
	+ Undirflokkur: *Tantulocarida*
	+ Undirflokkur: Fiskilýs (*Branchiura*)
	+ Undirflokkur: Tunguormar (*Pentastomida*)
	+ Undirflokkur: *Mystacocarida*
	+ Undirflokkur: Krabbaflær (*Copepoda*)
* Flokkur: Skelkrabbar (*Ostracoda*)
	+ Undirflokkur: *Myodocopa*
	+ Undirflokkur: *Podocopa*
* Flokkur: Stórkrabbar (*Malacostraca*)
	+ Undirflokkur: *Phyllocarida*
	+ Undirflokkur: *Hoplocarida*
	+ Undirflokkur: *Eumalacostraca*
 |

**Krabbadýr** (fræðiheiti: *Crustacea*) eru stór undirfylking liðdýra sem telur um 55.000 tegundir; þar á meðal krabba, humra, rækjur, marflær og hrúðurkarla. Krabbadýr finnast ýmist í vatni eða sjó en nokkrar tegundir lifa eingöngu á þurru landi.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ommejadar

Landvinningar Ommejada:   Landvinningar Múhameðs, 622–632   Landvinningar Rashida, 632–661   Landvinningar Ommejada, 661–750
**Ommejadar** (arabíska: الخلافة الأموية‎, umr. *Al-Ḫilāfa al-ʾumawiyya*), einnig ritað **Ómajadar** eða **Úmmajadar**, var annað í röð þeirra fjögurra kalífadæma sem voru stofnuð eftir lát Múhameðs. Það dregur nafn sitt af ætt Umayya (arabíska: الأمويون‎, *al-ʾUmawiyyūn*, eða بنو أمية, *Banū ʾUmayya*, „synir Umayya“) af Quraysh-ættbálknum frá borginni Mekka. Fyrsti kalífinn af þessari ætt var Uthman ibn Affan sem ríkti frá 644 til 655 en ættarveldið stofnaði Muawiya ibn Abi Sufyan í kjölfar Fyrstu íslömsku borgarastyrjaldarinnar árið 661. Hann var landstjóri í Sýrlandi og gerði Damaskus að höfuðborg kalífadæmisins. Ommejadar héldu landvinningum múslima áfram og lögðu Kákasus, Transoxíönu, Sindh, Magreb og Íberíu undir sig. Á hátindi sínum náði kalífadæmið yfir 15 milljónir ferkílómetra. Það var stærsta heimsveldi mannkynssögunnar fram að þeim tíma og það fimmta stærsta allra tíma.

Eftir lát fyrsta kalífans 680 braust Önnur íslamska borgarastyrjöldin út. Henni lauk þegar Abd al-Malik ibn Marwan náði völdum og tókst að sigra alla keppinauta sína eftir tólf ára átök. Berbauppreisnin 740-743 og Þriðja íslamska borgarastyrjöldin 744-747 veiktu ríkið og árið 750 gerðu Abbasídar uppreisn og steyptu Ommejödum af stóli. Ein grein ættarinnar flúði til al-Andalús í Evrópu þar sem hún stofnaði löngu síðar Kalífadæmið í Córdoba.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*