# Sagnfræði

Fundur Rósettusteinsins markaði upphaf sagnfræðilegra og fornleifafræðilegra rannsókna í Egyptalandi á nýöld.
**Sagnfræði** er fræðigrein sem fæst við rannsóknir á sögu fyrirbæra, atburða, einstaklinga, hópa, svæða og samfélaga. Sagnfræðirannsóknir byggja á markvissri og skipulagðri heimildarýni, þar sem heimildum (sem geta verið ritheimildir, fornleifar o.s.frv.) er eftir atvikum skipt í frumheimildir og eftirheimildir. Sagnfræðirannsóknir greinast eftir aðferðafræði og því sjónarhorni sem beitt er, en einnig eftir því hvert viðfangsefni rannsóknarinnar er.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | En hvatki er missagt er í fræðum þessum, þá er skylt að hafa það heldur er sannara reynist. |   |
|   | — Ari fróði |

Sagnfræði setur atburði í samhengi við tíma svo hægt sé að skoða framvindu sögunar og staðsetja atburði í tíma og rúmi. Sagnfræði afmarkar gjarnan viðfangsefni sitt eftir menningarsamfélögum, tímabilum og staðsetningu. Saga mannkyns fjallar til að mynda um upphaf siðmenningar og þróun allt til okkar daga. Saga 19. aldar er saga atburða og lýsing á samfélögum heimsins á þeim tíma. Jarðsaga er undirgrein jarðfræðinnar sem rannsakar þróun jarðarinnar.

Viðfangsefni sagnfræðinnar er saga í merkingunni „það sem gerst hefur í fortíðinni“ (stundum kallað „Saga með stóru s-i“ eða „sagan með ákveðnum greini“ til aðgreiningar frá frásögnum). Saga getur líka merkt frásögn af einhverju sem gerst hefur í fortíðinni (stundum kallað *saga* með litlu s-i). Í fyrri merkingunni er orðið yfirleitt eintöluorð en í síðari merkingunni getur það komið fyrir í fleirtölu. Í sagnaritun setur sagnfræðingur fram niðurstöðu rannsókna sinna í samfelldri frásögn. Þá reynir hann að endurskapa sögulegt samhengi þeirra heimilda sem hann hefur rannsakað og setur fram tilgátu um tiltekna sögulega framvindu.

Sagnfræði er ýmist talin til hugvísinda eða félagsvísinda.

## Heiti

Orðið *saga* kemur úr fornnorska orðinu *saga* „frásögn“ „atburðarás“, sem sjálft kemur úr frum-germanska orðinu *\*sago*. Orðið er samstofna fornenska orðinu *sagu* (en þaðan kom enska orðið *saw* sem merkir „málsháttur“). Orðið er skylt sagnorðinu að *segja*.

Orðið saga er í íslensku notað um ýmislegt annað en frásögn, svo sem „lögsögu“, en þá er átt við umráðarétt einhvers í daglegu máli. Þá er hugtakið „lygasaga“ sömuleiðis notað sem gefur til kynna að sögur hafi verið álitnar annaðhvort sannar eða ósannar. Í daglegu máli, þegar orðið stendur eitt og sér, er þó oftast átt við atburðarás eða frásögn um atburðarás.

Gríska orðið *historia* (könnun og frásögn af henni), latneska orðið *res gestae* („hlutir sem hafa gerst”) og þýska orðið *Geschichte* (af sögninni *geschehen* „gerast“) ná báðum þessum merkingum.

## Viðfangsefni

Sagnfræði er breitt rannsóknarsvið sem greinist í margar undirgreinar. Sumar þeirra fást við tiltekin tímabil, meðan önnur horfa einkum á tiltekin landsvæði, eða efnisatriði. Sérhæfing á einu sviði getur farið saman við sérhæfingu á öðru. Rannsóknir á hagsögu Egyptalands til forna kalla til dæmis á sérhæfingu eftir tímabili, landsvæði og efnisatriði, allt í senn. Í rannsóknum sem fást við breitt sjónarhorn á söguna verða frumheimildir of umfangsmiklar til að einn sagnfræðingur komist yfir að greina þær, sem kallar á þrengri nálgun eða gagnrýna notkun eftirheimilda.

### Eftir tímabili

Tímabilaskipting er algeng aðferð til að greina sögu í afmörkuð viðfangsefni. Sum tímabilaskipting á sér sjálf langa sögu, og getur byggst á hugmyndum um einkenni tiltekinna árabila, eða atburði sem hafi valdið þáttaskilum í sögulegri þróun. Tímabil geta náð yfir allt frá nokkrum dögum að árþúsundum eftir því hversu þröngt eða breitt sjónarhornið er á tímann. Algengt er að skipta mannkynssögunni í forsögulegan tíma, fornöld, miðaldir (eða síðklassíska tímabilið), árnýöld, nútíma og samtíma. Tímarammi hvers tímabils er mismunandi eftir höfundum, efnistökum og hefðum í sagnaritun ólíkra heimshluta. Sögu Kína er til dæmis skipt í tímabil eftir konungsættum, og saga Ameríku greinist í tvo hluta fyrir og eftir landafundina og kólumbíuskiptin.

### Eftir landsvæði

Rannsóknarsvið sagnfræði greinast líka eftir stöðum sem þau beinast að. Landfræði leikur stórt hlutverk í sagnfræði þar sem landfræðileg einkenni hafa áhrif á öflun matvæla, nýtingu náttúruauðlinda, viðskipti, stjórnmál, og menningu. Stundum takmarkast rannsókn við lítið landsvæði, eins og hérað eða eitt þorp. Aðrar fást við sögu heilla heimsálfa, eins og sögu Ameríku, sögu Asíu, sögu Evrópu, sögu Afríku eða sögu Eyjaálfu.

### Eftir viðfangsefni

Sagnfræðirannsóknir geta líka afmarkast við tiltekið viðfangsefni, til dæmis stjórnmálasögu, hagsögu, listasögu, vísindasögu eða félagssögu. Slík viðfangsefni geta kallað á sérhæfingu sem felur í sér þekkingu frá öðrum fræðigreinum (t.d. hagfræði eða listfræði). Mörkin milli ólíkra viðfangsefna og tengsl þeirra við önnur viðfangsefni geta verið óljós.

### Eftir öðrum atriðum

Sumar undirgreinar sagnfræði eru skilgreindar út frá þeirri aðferðafræði sem þær beita. Það á til dæmis við um megindlega sagnfræði og stafræna sagnfræði sem nýta sér megindleg og stafræn gögn. Samanburðarsagnfræði fæst við samanburð sögulegrar þróunar frá ólíkum tímum eða stöðum til að skoða líkindi eða mismun. Munnleg saga reiðir sig á munnlegar heimildir og minningar og sagnir lifandi fólks. Staðleysusaga rannsakar hvað hefði getað gerst undir öðrum kringumstæðum.

Sagnfræði greinist líka í ólíkar greinar eftir því hversu breitt sjónarhorn er valið. Stórsaga rannsakar sögu heimsins allt frá miklahvelli til okkar daga. Heildarsaga fæst við yfirlit yfir sögu tiltekinna tímabila eða staða. Mannkynssaga fæst við sögu mannsins frá forsögulegum tíma. Einsaga fæst aftur á móti við sögu lítilla samfélaga eða einstaklinga. Ævisagnaritun er grein sagnfræði sem gengur út á rannsóknir á og skrif ævisagna sögulegra persóna.

## Tengt efni

* Annálahreyfingin
* Klassísk söguhyggja
* Marxísk sagnfræði
* Nýsöguhyggja
* Söguspeki

## Tilvísanir

## Heimildir

* Abrams, Lynn (2016). *Oral History Theory* (enska) (2nd. útgáfa). Routledge. ISBN 978-1-317-27798-9.
* Arcodia, Giorgio Francesco; Basciano, Bianca (2021). „Periodization of Chinese History“. *Chinese Linguistics: An Introduction* (enska). Oxford University Press. bls. xv. doi:10.1093/oso/9780198847830.001.0001. ISBN 978-0-19-884783-0.
* Baker, Alan R. H. (2003). *Geography and History: Bridging the Divide* (enska). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-28885-9.
* Birke, Dorothee; Butter, Michael; Köppe, Tilmann (2011). „Introduction“. *Counterfactual Thinking - Counterfactual Writing* (enska). de Gruyter. bls. 1–11. doi:10.1515/9783110268669. ISBN 978-3-11-026866-9.
* Bod, Rens (2013). *A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present* (enska). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-966521-1.
* Christian, David (2008). *This Fleeting World: A Short History of Humanity* (enska). Berkshire Publishing. ISBN 978-1-933782-04-1.
* Christian, David (2015). „Introduction and Overview“. Í Christian, David (ritstjóri). *The Cambridge World History*. 1. bindi. Cambridge University Press. bls. 1–38. doi:10.1017/CBO9781139194662. ISBN 978-0-521-76333-2.
* Darby, Henry Clifford (2002). *The Relations of History and Geography: Studies in England, France and the United States* (enska). University of Exeter Press. ISBN 978-0-85989-699-3.
* De Armond, Thea (2023). „Toward a Prosopography of Archaeology form the Margins“. Í Moshenska, Gabriel; Lewis, Clare (ritstjórar). *Life-writing in the History of Archaeology: Critical Perspectives* (enska). UCL Press. bls. 73–90. ISBN 978-1-80008-450-6.
* Diamond, Jared (1999). *Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies* (enska). W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-393-06922-8.
* Gardiner, Juliet (1988). „Introduction“. Í Gardiner, Juliet (ritstjóri). *What Is History Today ... ?* (enska). Macmillan Education UK. bls. 1–3. doi:10.1007/978-1-349-19161-1\_1. ISBN 978-1-349-19161-1.
* Hesketh, Ian (2023). *A History of Big History* (enska). Cambridge University Press. ISBN 978-1-009-04156-0.
* Howell, Martha C.; Prevenier, Walter (2001). *From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods* (enska). Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-8560-2.
* Hsu, Cho-yun (1993). „Chinese Periodization“. Í Stearns, Peter N. (ritstjóri). *Encyclopedia of Social History* (enska). Routledge. bls. 161–163. ISBN 978-1-135-58347-7.
* Jordanova, Ludmilla (2000). *History in Practice* (enska). Arnold Publishers. ISBN 978-0-340-66331-8.
* Kamp, Jeannette; Legêne, Susan; Rossum, Matthias van; Rümke, Sebas (2020). *Writing History!: A Companion for Historians* (enska). Amsterdam University Press. ISBN 978-90-485-3762-4.
* Lemon, Michael C. (1995). *The Discipline of History and the History of Thought*. Routledge. ISBN 978-0-415-12346-4.
* Miller, Bruce Granville (2024). *Oral History on Trial: Recognizing Aboriginal Narratives in the Courts* (enska). UBC Press. ISBN 978-0-7748-2073-8.
* Northrup, David R. (2015). „From Divergence to Convergence: Centrifugal and Centripetal Forces in History“. Í Christian, David (ritstjóri). *The Cambridge World History*. Cambridge University Press. bls. 110–131. doi:10.1017/CBO9781139194662. ISBN 978-0-521-76333-2.
* O'Hara, Phillip Anthony (2019). „History of Institutional Economics“. Í Sinha, Ajit; Thomas, Alex M. (ritstjórar). *Pluralistic Economics and Its History* (enska). Taylor & Francis. bls. 171–190. doi:10.4324/9780429278860-12. ISBN 978-1-000-00183-9.
* Sitton, Thad; Mehaffy, George L.; Davis, O. L. (2011). *Oral History: A Guide for Teachers (and Others)* (enska). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-78582-3.
* Stearns, Peter N. (2001). *The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged* (enska). Houghton Mifflin. ISBN 978-0-395-65237-4.
* Thomson, Alistair (2012). „Memory and Remembering in Oral History“. Í Ritchie, Donald A. (ritstjóri). *The Oxford Handbook of Oral History* (enska). Oxford University Press. bls. 77–95. doi:10.1093/oxfordhb/9780195339550.001.0001. ISBN 978-0-19-999636-0.
* Tosh, John (2002). *The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of Modern History* (enska). Pearson Education. ISBN 978-0-582-77254-0.
* Van Nieuwenhuyse, Karel (2020). „From Knowing the National Past to Doing History“. Í Berg, Christopher W.; Christou, Theodore M. (ritstjórar). *The Palgrave Handbook of History and Social Studies Education* (enska). Springer. bls. 355–386. doi:10.1007/978-3-030-37210-1\_14. ISBN 978-3-030-37210-1.
* Veysey, Laurence (1979). „The 'New' Social History in the Context of American Historical Writing“. *Reviews in American History*. **7** (1): 1–12. doi:10.2307/2700953. JSTOR 2700953.
* Wong, R. Bin (2005). „Comparative History“. *Berkshire Encyclopedia of World History*. Berkshire Publishing. bls. 630–635. ISBN 978-0-9743091-0-1. JSTOR jj.9941129.
* Yurdusev, A. (2003). *International Relations and the Philosophy of History: A Civilizational Approach* (enska). Springer. doi:10.1057/9781403938404. ISBN 978-1-4039-3840-4.
* Zaagsma, Gerben (2023). „Digital History and the Politics of Digitization“. *Digital Scholarship in the Humanities*. **38** (2): 830–851. doi:10.1093/llc/fqac050.
* Zhao, Helen (2023). „Counterfactual History: Three Worries and Replies“. *Journal of the Philosophy of History*. **17** (1): 9–30. doi:10.1163/18722636-12341487.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*