Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Áttund

*Þessi grein fjallar um tónbil í tónfræði, sjá Áttund (tölvunarfræði) fyrir átta bita bæti.*

**Hrein áttund**| **Andhverfa** | einund |
| --- | --- |
| Nafn |
| **Önnur nöfn** | - |
| **Skammstöfun** | H8nd |
| Stærð |
| **Fjöldi hálftóna** | 12 |
| **Tónbila klasi** | 0 |
| **Réttstillt tónbil** | 2:1 |
| Aurar |
| **Jafnstilling** | 1200 |
| **Réttstilling** | 1200 |

**Áttund** í tónlist er tónbil sem spannar frá nótu að fyrsta náttúrulega yfirtóni sínum eða nótunnar sjálfrar áttund hærra eða lægra. Ef við mælum nótur í tíðni eða hertzum þá er áttund upp af A 440Hz (sem er litla a í tónfræði), A 880Hz (sem er einstrikað a, þ.e. a', í tónfræði) og áttund lægri væri A 220Hz (sem er stóra A í tónfræði). Við sjáum því að talan helmingast; A 440Hz tveimur áttundum neðar væri A 110Hz (440Hz/2 er 220Hz og 220Hz/2 er 110Hz).

Í skrifuðu og töluðu máli er búið að gefa áttundum nöfn til að aðgreina samnefndar nótur sem þarf að spila í mismunandi áttundum. Þar sem stafaröðin endurtekur sig þarf að aðgreina a frá a sem er áttund hærra. Við lítum til að mynda á mið-c sem er hvít nóta á miðju píanói. Þá til aðgreiningar var það nefnt einstrikað c eða c' og eru því allar nótur að næsta c fyrir ofan einstrikaðar nótur, frá og með næsta c eru allar nótur tvístrikaðar fram að þriðja c og þar fram eftir götunum.

## Nöfn áttunda

* Súbkontra-C (͵͵C)
* Kontra-C (͵C)
* Stóra C (C)
* Litla c (c)
* Einstrikað c (c')
* Tvístrikað c (c'')
* Þrístrikað c (c''')
* Fjórstrikað c (c'''')
* Fimmstrikað c (c''''')

|  |  |
| --- | --- |
| **Díatónísk Tónbil** |  |
| **Hrein** : einund (0) | ferund (5) | fimmund (7) | áttund (12) |
| **Stór** : tvíund (2) | þríund (4) | sexund (9) | sjöund (11) |
| **Lítil** : tvíund (1) | þríund (3) | sexund (8) | sjöund (10) |
| **Stækkuð/minnkuð** : ferund/fimmund (6) |
| *Fjöldi hálftónsbila er í sviga fyrir aftan.* |
# Tónstigi

**Tónstigi** er haft um röð af nótum sem er raðað eftir hæð. Munurinn á tónstiga og tóntegund er sá að tónstiginn hefur enga ákveðna stöðu og/eða grunntón.

Tónstigar innihalda mismargar nótur og bilið milli þeirra er misstórt. Þeim er oft skipt í flokka eftir fjölda nótna í þeim, eða bilunum milli nótnanna, t.d.:

* Krómatískur (smástígur) (hálftónar milli tóna, tólf tónar)
* díatónískur (misstígur) (heiltónsbil og hálftónsbil eftir ákveðnum reglum, 7 tónar)
* pentatónískur (fimm tónar, eins og díatónískir skalar þar sem tveim ákveðnum nótum hefur verið sleppt)
* heiltóna (heiltónar á milli nótna, sex tónar)
* minnkaður (stundum kallaður dim-skali, hálfur heill eða heill hálfur, heiltónn og hálftónn til skiptis, 9 tónar)
* Hexatónískur/blústónstiginn (sex nótur; eins og pentatónískur nema það bætist við nóta milli ferundar og fimmundar sem kallast stækkuð ferund)

## Vestræn tónlist

Í vestrænni tónlist, bæði klassík og poppi, eru díatónískir tónstigar með sjö tónum algengastir. Meðal þeirra eru þekktastir dúr og moll. Ef heiltónsbil er táknað með s(tórt) og hálftónsbil með l(ítið) eru dúr og moll svona:

* Dúr - sslsssl
* Moll (hreinn) - slsslss

Hljómhæfur og laghæfur moll eru líka töluvert notaðir, þó minna í popptónlist, einkum sá laghæfi. Hljómhæfur moll er eins og hreinn moll nema með stórri sjöund. Laghæfur moll er eins og hreinn moll með stórri sexund og stórri sjöund þegar hann er spilaður upp en eins og óbreyttur hreinn moll á leiðinni niður. Talið er auðveldara að syngja laghæfan moll og vilja því sumir frekar kalla hann sönghæfan moll á íslensku.
Afbrigði af laghæfum moll sem er eins og hreinn moll með stórri 6und og 7und (í rauninni dúr með lítilli 3und) hvort sem hann er spilaður upp eða niður er stundum kallaður djassmoll og eins og nafnið bendir til notaður í djasstónlist.

Krómatískur skali og heiltónaskali koma einnig stundum fyrir í vestrænni tónlist, þó oftast bara nokkrir taktar í senn.

## Kirkjutóntegundir

Kirkjutóntegundir eru díatónískir tónstigar sem lengst af voru ráðandi í Evrópu, þar til dúr- og moll-kerfið tók yfir. Þær eru enn notaðar að einhverju leyti samhliða dúr- og moll-kerfinu, einkum í djassi og þjóðlagatónlist, en þó einnig klassík. Nöfn þeirra eru dregin af eyjum í Eyjahafinu. Þau eru eftirfarandi:

* Jónísk - Tónbil: sslsssl. Formerkjalaus frá C. Sami tónstigi og dúr.
* Dórísk - Tónbil: slsssls. Formerkjalaus frá D. Eins og moll nema með stórri sexund (eða eins og dúr með lítilli þríund og sjöund).
* Frýgísk - Tónbil: lssslss. Formerkjalaus frá E. Eins og moll með lítilli tvíund.
* Lýdísk - Tónbil: ssslssl. Formerkjalaus frá F. Eins og dúr með stækkaðri ferund sem er tónskratti við grunntón sem áður fyrr var bannað af kaþólsku kirkjunni. Vinsæll í þjóðlögum.
* Mixólýdísk - Tónbil: sslssls. Formerkjalaus frá G. Eins og dúr með lítilli sjöund.
* Eólísk - Tónbil: slsslss. Formerkjalaus frá A. Annað nafn á hreinum moll.
* Lókrísk - Tónbil: lsslsss. Formerkjalaus frá H. Eins og moll með lítilli tvíund og minnkaðri fimmund

Einnig teljast hýpófrýgískir, hýpómixólýdískir og hýpólókrískir tónstigar til kirkjutóntegunda.
# C-dúr

**C-dúr**|  |
| **sammarka** | a-moll |
| **samtóna** | c-moll |
| **samhljóma** | Hís-dúr |
| Nótur |
| C, D, E, F, G, A, B, C |

**C-dúr** er dúrtóntegund byggð á grunntóninum C. C-dúr hefur engin föst formerki og er tónstiginn spilaður á hvítu nótunum á píanói á milli C og C áttund ofar.

C-dúrtónstiginn inniheldur sömu nótur og jóníska kirkjutóntegundin í sömu röð.

Einnar áttundar C-dúrtónstigi.
# Fortónn

**Fortónn** (e. *dominant*) er fimmund ofan við frumtón og er fimmti tónn tónstigans.

  *Þessi tónlistargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*

|  |
| --- |
| **Heiti tónanna í díatónískum tónstigum** |
|  |  |  |
| * I nóta: Frumtónn
* II nóta: Yfirfrumtónn
* III nóta: Miðtónn
* IV nóta: Undirfortónn
* V nóta: Fortónn
* VI nóta: Undirmiðtónn
* VII nóta: Leiðsögutónn/Undirfrumtónn
 |
# Tónfræði

Nótur
**Tónfræði** er grein innan tónlistarnáms sem einbeitir sér að skrift og lýsingu tónverka og hefðum tengdum henni. Í **tónfræði** er nótnaskrift og lestur kennd, tóntegundir og tónstigar skilgreindar og stöðluð orð úr ítölsku, þýsku, frönsku og latínu sem mikið eru notuð í tónlist kennd.
# Frumtónn

**Frumtónn** (e. *tonic*) er fyrsti tónn tónstigans.

  *Þessi tónlistargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*

|  |
| --- |
| **Heiti tónanna í díatónískum tónstigum** |
|  |  |  |
| * I nóta: Frumtónn
* II nóta: Yfirfrumtónn
* III nóta: Miðtónn
* IV nóta: Undirfortónn
* V nóta: Fortónn
* VI nóta: Undirmiðtónn
* VII nóta: Leiðsögutónn/Undirfrumtónn
 |
# Karíbahaf

Mið-Ameríka og Karíbahafið.
**Karíbahaf** , **Karabíska hafið** eða **Vestur-Indíur** er haf sem afmarkað er af norðurströnd Suður-Ameríku, Atlantshafinu, Litlu-Antillaeyjum, Stóru-Antillaeyjum, Mexíkóflóa og Mið-Ameríku.

Flatarmál þess er um 2.754.000 km², dýpsti punktur þess er Kaímangjáin milli Kúbu og Jamaíku sem er 7.500 m undir sjávarmáli. Í því eru ekki færri en 7000 eyjar og hafinu er skipt í 25 yfirráðasvæði sem ýmist eru sjálfstæð ríki eða hlutar annarra ríkja.

## Saga

Stórveldi Evrópu lögðu svæðið undir sig á 16. og 17. öld og börðust einnig innbyrðis um yfirráð. Eyjunum var þannig skipt í yfirráðasvæði sem nefndust spænsku Vestur-Indíur, bresku Vestur-Indíur, dönsku Vestur-Indíur, frönsku Vestur-Indíur og hollensku Vestur-Indíur, en mörk þessara svæða gátu verið breytileg eftir stríðsgæfu viðkomandi nýlenduveldis.

Tíð átök nýlenduveldanna og veikburða stjórn þeirra á svæðinu, auk þess sem Spánn flutti reglulega um hafið stóra skipsfarma af góðmálmum og eðalsteinum frá hinu mikla nýlenduveldi sínu í Suður-Ameríku, gerði það að verkum að Karíbahafið varð draumastaður sjóræningja fram á 18. öld.

## Orðsifjar

Hafið dregur nafn sitt af Karíbum, indíánum sem bjuggu á eyjunni Hispaníóla þegar Kristófer Kólumbus kom þangað árið 1492, en Kólumbus sjálfur gaf svæðinu nafnið *Vestur-Indíur*.

## Yfirráðasvæði í Karíbahafi

* Angvilla
* Antígva og Barbúda
* Arúba
* Bahamaeyjar
* Bandarísku Jómfrúreyjar
* Barbados
* Bresku Jómfrúreyjar
* Dóminíka
* Grenada
* Guadeloupe
* Hispaníóla
* Hollensku Antillaeyjar
* Jamaíka
* Caymaneyjar
* Kúba
* Martinique
* Mexíkó
* Montserrat
* Navassaeyja
* Púertó Ríkó
* Sankti Kristófer og Nevis
* Sankti Lúsía
* Sankti Vinsent og Grenadíneyjar
* Trínidad og Tóbagó
* Turks- og Caicoseyjar

## Lönd sem liggja að Karíbahafi

* Venesúela
* Kólumbía
* Panama
* Kosta Ríka
* Níkaragva
* Hondúras
* Gvatemala
* Belís
* Mexíkó

## Tilvísanir
# Panamaborg

Miðborg Panamaborgar.
**Panamaborg** er höfuðborg og stærsta borg Panama, með yfir 700.000 íbúa. Hún stendur við enda Panamaskurðarins Kyrrahafsmegin.

Borgin var stofnuð af Pedro Arias de Ávila 15. ágúst 1519 sem miðstöð fyrir landvinninga Spánverja í Perú og tengihöfn fyrir gull- og silfurflutninga frá vesturströnd Suður-Ameríku til Evrópu.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Spænska heimsveldið

Kort sem sýnir öll þau lönd sem hafa á einhverjum tíma verið hluti af Spænska heimsveldinu.
**Spænska heimsveldið** var fyrsta heimsveldi sögunnar og eitt af þeim stærstu. Það náði yfir nýlendur og yfirráðasvæði Spánar í sex heimsálfum og stóð frá 15. öld til síðari hluta 20. aldar.

## Upphaf

Upphaf Spænska heimsveldisins má rekja til hjónabands Ferdinands og Ísabellu árið 1469 en við það sameinuðust öll lönd Kastilíu og Aragón í eitt ríki. Kastilía hafði áður lagt Kanaríeyjar undir sig og Aragón tilheyrðu meðal annars Sardinía og Suður-Ítalía. 1492 hélt Kristófer Kólumbus síðan til Vestur-Indía sem hann lagði undir Spán. Páfi staðfesti tilkall Spánar með páfabullunni *Inter caetera* árið 1493 og með Tordesillas-sáttmálanum 1494 var heiminum utan Evrópu skipt í áhrifasvæði Portúgala og Spánar. Þegar Karl 1. Spánarkonungur varð jafnframt keisari yfir hinu Heilaga rómverska ríki árið 1519 var sagt að sólin settist aldrei í ríki hans. 1580 gengu Spánn og Portúgal síðan í konungssamband og heimsveldið náði hápunkti sínum. Spánverjar áttu þá atvinnuher sem talinn var nánast ósigrandi.

## Hnignun heimsveldisins

1640 klauf Portúgal sig frá Spáni og 1643 beið spænski herinn ósigur fyrir þeim franska í orrustunni við Rocroi. Ósigurinn er gjarnan látinn marka endalok spænsku gullaldarinnar. 1648 viðurkenndu Spánverjar svo sjálfstæði Hollands sem hafði í reynd staðið frá 1581. Spænska heimsveldinu tók að hnigna hratt og með Spænska erfðastríðinu misstu þeir öll völd í Evrópu utan Íberíuskagans. Hið mikla nýlenduveldi Spánar utan Evrópu átti þó blómaskeið á 18. öld þótt oft kæmi til átaka við Breska heimsveldið. Napóleonsstyrjaldirnar mörkuðu upphafið að endalokunum fyrir þetta nýlenduveldi. Spænski flotinn eyðilagðist að stórum hluta í orrustunni við Trafalgar 1805 og 1806 hófst sjálfstæðisbarátta nýlendnanna í Rómönsku Ameríku sem leiddi til missis nánast allra nýlendnanna í Nýja heiminum, nema Kúbu og Púertó Ríkó, um 1826. Eftir ósigur í stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898 misstu Spánverjar síðustu nýlendur sínar í Ameríku, Asíu og Eyjaálfu.

## Afríka

Í Afríku átti Spánn fáar nýlendur utan Kanaríeyja og Miðbaugs-Gíneu (sem þeir fengu frá Portúgal í skiptum fyrir stærstan hluta þess lands sem nú er Brasilía), en á 19. öld hófu Spánverjar að auka áhrif sín í Norður-Afríku. 1848 lögðu þeir Islas Cafharinas við strönd Marokkó undir sig og 1884 fengu þeir viðurkennt forræði yfir Vestur-Sahara. 1911 skiptu Spánn og Frakkland Marokkó á milli sín. Þegar Franska Marokkó fékk sjálfstæði 1956 létu Spánverjar Spænsku Marokkó eftir við hið nýja ríki en héldu samt borginni Sidi Ifni og Vestur-Sahara.

Eftir þrýsting frá alþjóðasamfélaginu veittu Spánverjar Miðbaugs-Gíneu sjálfstæði 1968 og létu Marokkó Sidi Ifni eftir 1969. 1975 hurfu þeir frá Vestur-Sahara en staða þess svæðis er enn umdeild. Eftir standa eyjarnar og borgirnar Ceuta og Melilla á norðurströnd Marokkó sem Marokkó gerir tilkall til.

## Áhrif

Áhrif Spænska heimsveldisins voru meðal annars þau að spænska er töluð í flestum löndum Rómönsku Ameríku og Spænsku Austur-Indíum og rómversk-kaþólska er ríkjandi trúarbrögð í þessum löndum.
# 16. öldin

|  |  |
| --- | --- |
| **Árþúsund:** | 2. árþúsundið |
| **Aldir:** | 15. öldin · 16. öldin · 17. öldin |
| **Áratugir:** |
1501–1510 ·
1511–1520 ·
1521–1530 ·
1531–1540 ·
1541–1550
1551–1560 ·
1561–1570 ·
1571–1580 ·
1581–1590 ·
1591–1600 |
| **Flokkar:** | Fædd · Dáin · Stofnað · Lagt niður |

**16. öldin** er tímabilið frá byrjun ársins 1501 til enda ársins 1600.

## Helstu atburðir og aldarfar

Karl V keisari hins Heilaga rómverska ríkis af ætt Habsborgara, ríkti á Spáni sem Karl I. Hann réði yfir heimsveldi sem náði um allan hnöttinn, svo sagt var að sólin settist aldrei í ríki hans.
* Spunarokkurinn, sem var fundinn upp löngu fyrr í Kína eða á Indlandi, olli byltingu í vefnaðariðnaði í Evrópu.
* Mótmælendatrú fór eins og eldur í sinu um Norður-Evrópu í kjölfar þess að Marteinn Lúther negldi 95 greinar um trúarlegar umbætur á kirkjudyrnar í Wittenberg 1517. Siðaskiptin áttu sér síðan stað í nokkrum löndum, meðal annars á Íslandi 1541-1550 í kjölfar siðaskipta Kristjáns III í Danmörku 1537.
* Ferdinand Magellan leiddi fyrstu hnattferðina 1519-1522 og Evrópubúar hófu tilraunir til skipulegs landnáms í Nýja heiminum.
* Spánverjar og Portúgalar lögðu Suður-Ameríku, Mið-Ameríku og Karíbahafið undir sig og Gullöld Spánar stóð yfir á valdatíma Karls V 1516-1556.
* Elísabetartímabilið hófst í Englandi þegar Elísabet I varð drottning 1558.
* Tyrkjaveldi náði hátindi sínum undir Súleiman mikla (d. 1566).
* Hollendingar gerðu uppreisn gegn Spáni 1568 og Áttatíu ára stríðið hófst.
* Gregoríska tímatalið var tekið upp í flestum kaþólskum löndum eftir páfabullu Gregoríusar XIII páfa 24. febrúar 1581.

* s
* r
* b

 16. öldin: Ár og áratugir

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1491–1500** | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 | 1500 |
| **1501–1510** | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 |
| **1511–1520** | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 |
| **1521–1530** | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 |
| **1531–1540** | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 |
| **1541–1550** | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 |
| **1551–1560** | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 |
| **1561–1570** | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 |
| **1571–1580** | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 |
| **1581–1590** | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 |
| **1591–1600** | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 | 1600 |
| **1601–1610** | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 | 1610 |
# Stóra-Kólumbía

|  |
| --- |
| **Lýðveldið Kólumbía** |
| *República de Colombia* |
|  |  |
| Fáni  | Skjaldarmerki  |
|  |
|  |
| **Höfuðborg** | Bógóta |
| **Opinbert tungumál** | Spænska |
| **Stjórnarfar** | Forsetalýðveldi
 |
| Forseti |  Simón Bolívar (1819–30) Domingo Caycedo (1830, 1831) Joaquín Mosquera (1830, 1831) Rafael Urdaneta (1830–31) |
| ' |  |
|  • Stofnun | 17. desember 1819  |
|  • Upplausn | 19. nóvember 1831  |
| **Flatarmál**  • Samtals |  3.135.913 km² |
| **Mannfjöldi**  • Samtals (1822)  • Þéttleiki byggðar |  2 469 000 1,14/km² |
| **Gjaldmiðill** | Piastra |

**Stóra-Kólumbía** („Gran Colombia“ á spænsku) er nafn sem notað er í dag fyrir ríki sem spannaði mestallan norðurhluta Suður-Ameríku og suðurhluta Mið-Ameríku frá árinu 1819 til 1831. Landið spannaði svæði sem tilheyrir í dag ríkjunum Kólumbíu, Panama, Venesúela, Ekvador, norðurhluta Perú, vesturhluta Gvæjana og norðvesturhluta Brasilíu.

Stóru-Kólumbíu var skipt í Kólumbíu, Venesúela og Ekvador við upplausn ríkisins. Panama hlaut sjálfstæði frá Kólumbíu árið 1903. Þar sem landsvæði Stóru-Kólumbíu samsvaraði nokkurn veginn yfirráðasvæði varakonungsdæmisins Nýja-Granada gerði ríkið einnig tilkall til Karíbahafsstrandar Níkaragva, Moskítóstrandarinnar.

Tilvist Stóru-Kólumbíu einkenndist af baráttu milli stuðningsmanna miðstýrðs ríkis með sterku forsetavaldi og stuðningsmanna ómiðstýrðs ríkjasambands. Auk þess var mikill stjórnmálaágreiningur milli stuðningsmanna stjórnarskrár sem hafði verið sett árið 1821 og þeirra sem vildu fella hana úr gildi með því að skipta ríkinu upp í smærri lýðveldi eða viðhalda sambandinu en skapa enn valdameira forsetaembætti. Stjórnarskrársinnarnir fylktust að baki Francisco de Paula Santander en forsetasinnar fylgdu Simón Bolívar forseta. Mennirnir tveir höfðu verið bandamenn í stríðinu gegn spænskum yfirráðum en árið 1825 hafði ágreiningur þeirra spillt samstarfinu og valdið miklum pólitískum óstöðugleika frá og með því ári.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Gran Colombia*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 27. október 2017.
# Varakonungsdæmið Nýja-Granada

Kort sem sýnir staðsetningu varakonungsdæmisins.
**Varakonungsdæmið Nýja-Granada** (spænska: *Virreinato de la Nueva Granada*) var heiti á yfirráðasvæði Spænska heimsveldisins í norðvesturhluta Suður-Ameríku frá 1717 þar til svæðin urðu sjálfstæð eftir nokkur átök milli 1819 og 1822 og sameinuðust um stutt skeið í lýðveldinu Stór-Kólumbíu. Kjarnasvæði ríkisins var þar sem nú eru löndin Kólumbía, Venesúela, Ekvador og Panama, en auk þeirra voru Gvæjana, suðvesturhluti Súrínam, hluti Brasilíu, norðurhluti Perú, Kosta Ríka og Níkaragva hluti af varakonungsdæminu. Varakonungsdæmið tók við af Nýja konungsríkinu Granada sem heyrði undir varakonunginn í Líma, einkum vegna þess hve lengi tók að koma boðum milli Líma og Bogotá. Íbúafjöldi landsins var áætlaður um 4,3 milljónir árið 1819.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1831

Myndskreyting úr sögunni um *Hringjarann í Notre Dame*.
Leópold 1. Belgíukonungur.
Árið **1831** (**MDCCCXXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* 17. janúar - Lorentz Angel Krieger var skipaður í embætti stiftamtmanns en hafði gegnt því frá 1829.
* Ólafur H. Finsen varð landfógeti.
* Fjallvegafélagið var stofnað með forgöngu Bjarna Thorarensen.

### Fædd

* 19. maí - Steingrímur Thorsteinsson, skáld (d. 1913).
* 1. ágúst - Holger Peter Clausen, kaupmaður og alþingismaður (d. 1901).

### Dáin

## Erlendis

* 25. janúar - Pólska þingið lýsti yfir sjálfstæði landsins. Það leiddi til stríðs við Rússa, sem höfðu ráðið landinu. Í október vann rússneski herinn sigur á liði Pólverja og landið varð aftur hluti af Rússaveldi.
* 9. mars - Lúðvík Filippus Frakkakonungur stofnaði frönsku útlendingaherdeildina.
* 16. mars - Victor Hugo gaf út skáldsöguna *Hringjarinn í Notre Dame*.
* 29. mars -Bosnía hóf uppreisn gegn Ottómanveldinu.
* 7. apríl - Pedro 1. Brasilíukeisari sagði af sér og sonur hans, Pedro 2., tók við.
* 11. apríl - *Slátrunin í Salsipuedes*, þjóðarmorð hers Úrúgvæ á Charrúum var framið.
* 1. júní - James Clark Ross uppgötvaði segulnorður á Boothia-skaga.
* 21. júlí - Leópold 1. gerðist fyrsti konungur Belgíu.
* 9. október - Ioannis Kapodistrias, ríkisstjóri Grikklands var myrtur.
* 7. nóvember - Þrælasala var bönnuð í Brasilíu.
* 27. desember -
	+ Charles Darwin lagði upp í siglingu sína um Kyrrahaf með skipinu HMS Beagle.
	+ Þrælauppreisn varð í Jamaíka. Um 500 létust.
* New York-háskóli var stofnaður.
* Ríkið Stóra-Kólumbía var lagt niður.
* Breska Gvæjana var stofnuð sem nýlenda.

### Fædd

* 12. mars - Clement Studebaker, bandarískur bílasmiður (f. 1888).
* 12. ágúst - Helena Petrovna Blavatsky, rússneskur rithöfundur og guðspekingur (d. 1891).
* 18. október - Friðrik 3. Þýskalandskeisari (d. 1888).
* 11. nóvember - Daniel Willard Fiske, bandarískur ritstjóri og fræðimaður (d. 1904).
* 19. nóvember - James Abram Garfield, 20. forseti Bandaríkjanna (d. 1881).

### Dáin

* 28. apríl - James Monroe, 5. forseti Bandaríkjanna (f. 1758).
* 13. júní - James Clerk Maxwell, skoskur stærðfræðingur og eðlisfræðingur (d. 1879).
* 14. nóvember - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, þýskur heimspekingur (f. 1770).
* 23. desember - Emilia Plater, litháísk uppreisnarkona (f. 1806).
# Nýja-Granada

Kort sem sýnir Nýja-Granada á mörkum Norður- og Suður-Ameríku.
**Lýðveldið Nýja-Granada** (spænska: *República de la Nueva Granada*) var miðstýrt einingarríki sem náði yfir það sem í dag eru löndin Panama og Kólumbía, auk minni hluta af Kosta Ríka, Ekvador, Venesúela, Perú og Brasilíu. Ríkið varð til við upplausn Stór-Kólumbíu þegar Ekvador og Venesúela klufu sig frá því árið 1830. Árið 1858 var þetta ríki gert að Granadíska sambandsríkinu sem leystist upp eftir kólumbísku borgarastyrjöldina 1860-1862.

Saga Nýju-Granada markaðist af átökum um sjálfstæði héraða og stöðu kirkjunnar. Árið 1839 braust klausturstríðið út, og 1851 hófst kólumbíska borgarastyrjöldin 1851 vegna afnáms þrælahalds. Árið 1854 hófst borgarastyrjöld á ný gegn valdaráni herforingjans José María Melo. Eftir það var komið á sambandsríki sem nefndist Granadíska sambandsríkið. Árið 1860 hófst svo þriggja ára borgarastríð sem lyktaði með nýju ríki sem nefndist Bandaríki Kólumbíu.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1903

Árið **1903** (**MCMIII** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Í ársbyrjun - Blaðið Ingólfur hefur göngu sína. Fyrsti ritstjóri þess er Bjarni Jónsson frá Vogi.
* 22. febrúar - Fríkirkjan í Reykjavík vígð.
* 18. apríl - Húsið Glasgow í Reykjavík brennur til kaldra kola.
* 28. maí - Eldgos varð nálægt Grænafjalli/Þórðarhyrnu sunnan Grímsvatna í Vatnajökli. Gosinu fylgdi stórt hlaup í Skeiðará dögunum áður. Gosið stóð slitrótt í yfir 7 mánuði.
* Um sumarið - Lög sett á Alþingi um leynilegar kosningar og hlutfallskosningar til bæjarstjórna.
* Júní - Alþingiskosningar eru haldnar. Kosningaréttur var rýmkaður og náði til um 65 prósenta karlmanna 25 ára og eldri.
* Knattspyrnufélag Vestmannaeyja var stofnað.
* Bæjarstjórn Reykjavíkur byrjar að halda fundi sína í Góðtemplarahúsinu.
* Kvikmyndasýningar hefjast í Iðnó.
* Skipið *Orient* frá Reykjavík ferst með 22 manna áhöfn.
* Landvarnarflokkurinn er stofnaður.
* Skógræktin stofnar skógræktarstöð á Hallormsstað.
* Franski spítalinn var reistur á Fáskrúðsfirði.

### Fædd

* 30. júlí - Anna Borg, íslensk leikkona (d. 1963).

### Dáin

## Erlendis

* 26. apríl - Knattspyrnufélagið Atlético Madrid er stofnað á Spáni.
* 11. júní - Alexander Obrenović Serbíukonungur og Draga drottning eru tekin af lífi í Belgrad af *Svörtu höndinni*, sömu samtökum sem síðar réðu Frans Ferdinand af lífi.
* 16. júní - Ford Motor Company er stofnað af Henry Ford.
* 4. ágúst - Píus 10. verður páfi.
* 3. október - Danakonungur samþykkti ákvörðun danska þingsins um heimastjórn á Íslandi.
* 3. október - Hampden Park-leikvangurinn opnaði í Glasgow.
* 3. nóvember - Panama lýsir yfir sjálfstæði frá Kólumbíu.
* 17. nóvember - Sósíaldemókratíski verkalýðsflokkurinn í Rússandi klofnar í bolsévika og mensjevika.
* 17. desember - Wrightbræður fljúga fyrstu flugvélinni.
* 30. desember - 600 farast í eldsvoða í Iroquois-leikhúsinu í Chicago.
* 31. desember - Samtök sem berjast fyrir kosningarétti kvenna eru stofnuð í Svíþjóð.

### Ódagsett

* Ásubergsskipið, vel varðveitt víkingaskip fannst í Noregi.
* Danska þingið samþykkti að ráðherra Íslands skyldi búa á Íslandi.

### Fædd

* 22. febrúar - Frank Plumpton Ramsey, breskur stærðfræðingur, hagfræðingur og heimspekingur (d. 1930).
* 25. febrúar - Guillermo Subiabre, síleskur knattspyrnumaður (d. 1964).
* 28. júní - André Maschinoti, franskur knattspyrnumaður (d. 1963).

### Dáin

## Nóbelsverðlaunin

* Eðlisfræði - Antoine Henri Becquerel
* Efnafræði - Svante August Arrhenius
* Læknisfræði - Niels Ryberg Finsen
* Bókmenntir - Bjørnstjerne Martinus Bjørnson
* Friðarverðlaun - Sir Sir William Randal Cremer