Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Her

Lágmynd á súlu Trajanusar sem sýnir rómverska hermenn.
**Her** er skiplagður hópur vopnaðra manna, hermanna, sem hlotið hafa þjálfun í vopnaburði og eru reiðubúnir fyrir bardaga.

Forsögulegir herir voru líklega myndaðir af mönnum með steina og tréspjót, en í gegnum tíðina hefur vopnabúnaður þróast mikið. Dæmi um þróun vopna er þegar herir tóku í notkun hesta, járnsverð, boga og örvar, umsátursvopn, framhlaðninga og önnur skotvopn.

Fastaher, stofnher eða stöðuher er her sem er skipaður atvinnuhermönnum, en her sem gætir hertekins svæðis nefnist setulið.

Nútímaher skiptist í landher, flota og flugher og innan herja er ákveðin tignarröð (sjá stöðuheiti í hernaði). Vopnuð átök herja nefnast skærur, stríð eða styrjöld, en styrjöld á einkum við um meiriháttar og langvinn vopnuð átök milli þjóðríkja. Herdómstóll fer með mál hermanna og fanga en um dómstólinn gilda herlög. Genfarsáttmálinn fjallar m.a. um meðferð stríðsfanga.

## Tengt efni

* Deildaskipan herja
* Stöðuheiti í hernaði

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fáni Lýðveldisins Kína

Fáni Lýðveldisins Kína
**Fáni Lýðveldisins Kína** er rauður með bláum reit í efra horni með hvítri sól sem er umkringd tólf þríhyrndum geislum. Fáninn var tekinn upp sem fáni Kuomintang árið 1917 og varð opinber fáni Lýðveldisins Kína árið 1928. Í stjórnarskrá Lýðveldisins Kína frá 1947 er kveðið á um hann í 6. grein. Eftir að lýðveldið beið lægri hlut í Kínversku borgarastyrjöldinni 1949 hefur fáninn aðeins verið notaður í Taívan og öðrum eyjum undir stjórn lýðveldisins.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gjaldmiðill

Bandarísk smámynt.
**Gjaldmiðill** eða **verðmiðill** nefnist eining sem gefur til kynna verðmæti og er notuð sem greiðslumiðill í viðskiptum með vörur og þjónustu. Gjaldmiðlar eru eitt form peninga ef peningar eru skilgreindir sem flutningsmiðill verðmæta sem hafa þó ekki eiginlegt verðmæti sjálfir. Oftast er aðeins einn gjaldmiðill ráðandi á tilteknu svæði, til þess að auðvelda viðskipti milli svæða með mismunandi gjaldmiðla er gengi þeirra skráð, þ.e. verðmæti gjaldmiðla gagnvart hverjum öðrum. Gengi gjaldmiðils ræðst af lögmálum framboðs og eftirspurnar á sama hátt og verð á vörum og þjónustu.

Oftast ákveður hvert land að gera einn ákveðinn gjaldmiðil að lögeyri í landinu sem veitir þeim gjaldmiðli yfirburðastöðu innan landsins, gjaldmiðlinum er stýrt af sérstakri ríkisstofnun sem kallast seðlabanki sem hefur einkarétt á því að framleiða gjaldmiðilinn og getur þannig stýrt framboðinu af honum þegar þörf krefur. Frá þessu geta þó verið undantekningar. Algengt er að mörg lönd noti sama nafnið fyrir gjaldmiðla sína, þar má nefna krónur sem er nafn gjaldmiðlanna sem Norðurlöndin fyrir utan Finnland nota. Mörg lönd geta einnig deilt sama gjaldmiðli og rekið sameiginlegan seðlabanka eins og er tilvikið með evruna. Lönd geta líka skilgreint gjaldmiðil annars lands sem sinn eigin lögeyri eins og Panama þar sem Bandaríkjadalur er notaður sem lögeyrir.

Algengast er að gjaldmiðli sé skipt í minni einingar, oftast 100. Til dæmis: 100 aurar = 1 króna, 100 sent = 1 dollari o.s.frv. Stundum kann gjaldmiðlinum að vera skipt í 10 eða 1000 parta en aðeins gjaldmiðli Máritaníu er ekki skipt eftir tugakerfi heldur í 5 parta. Sumum gjaldmiðlum er ekki skipt í minni einingar og á þetta við um íslensku krónuna þar sem aurar hafa verið teknir úr umferð.

Gjaldmiðill getur einnig verið vörur eða þjónusta. Þeir eiginleikar sem góður gjaldmiðill þarf að hafa eru varanleiki, hreyfanleiki, deilanleiki og einsleitni.

## Tenglar

* Smárit Íslenskrar málnefndar: "Íslensk gjaldmiðlaheiti" frá 1997 Geymt 1 september 2015 í Wayback Machine

  *Þessi hagfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Eyja

*Eyja er líka íslenskt kvenmannsnafn*
Grænland sem sést hér fyrir miðju er stærsta eyja jarðarinnar
**Eyja** er landslagsþáttur sem er minna en meginland en stærra en sker og umkringt vatni. Dæmi um eyjar eru Ísland, Bretlandseyjar, Nýja Sjáland og Alkatraseyja.

## Flokkun á eyjum í Breiðafirðinum

Bergsveinn Skúlason, sem skrifaði bókina *Hrannarek*, skipti eyjum í Breiðafirðinum í ólíka flokka, og lýsir hann þeim svo í bók sinni:

**Eyjar**: stærsta flokkinn skipa hinar venjulegu eyjar. Enginn ágreiningur er um hvað tilheyri þessum flokki. Þær eru þó mjög misjafnar að stærð og lögun.

**Hólmar**: þeir ganga næst eyjum að stærð.

**Flaga**: munurinn á hólma og flögu er ekki stærð eða flatarmál heldur lögun. Flagan er í flestum tilfellum mun lægri en hólminn.

**Klettar**: þeir eru ekki allir gróðurlausir og má telja nokkra þeirra tii eyja og hefur það löngum verið gert.

**Sker**: sker er sá flokkur sem er hvað þunnskipaðastur, þó þau skipti nokkrum tugum. Skerjum skiptu menn í flokka hér áður fyrr. Helstu flokkarnir samkvæmt breiðfiskri málvenju eru þessir.

**Klettur** er hæsta tegund skerja. Hann fer ekki í kaf um venjulegar stórstraumsflæðar.

**Boði**: er ein tegund skerja. Hann er oftast langur eða mjór. Þegar hann er hringlaga eða hnattlaga er hann oftast nefndur hnöttótti boðinn. Venjulega er boðinn aðeins vaxinn slýi, sölvum eða hrúðurkörlum. Þeir standa oftast fjarri öðrum og eru þá skerja hættulegastir. Ef þeir standa saman með skömmu millibili eru þeir oftast nefndir **hleinar**. Þó er venjulega talað um hleina við eyjar eða annað þurrlendi.

**Hnúa** eða **hnúfa**: er samskonar tegund skerja og boðinn, nema hvað hún er ævinlega minni. Hlein eru boðar nefndir sem standa nálægt hverjum öðrum.

**Tangi** (bergsveinn lýsir honum ekki nánar).

**Flúra** er lág tegund skerja sem kemur upp úr sjó um venjulegar stórstraumsfjörur. Ummál hennar
er venjulega lítið. Oftast er hún vaxin þangi, sölvum eða slýi.

**Grunn** er lægst og kemur ekki úr sjó nema um lægstu fjörur eða alls ekki. Aðeins sjást bylta sér á því rauðbrún, þrekvaxin þarablöð sem gefa til kynna það sem undir býr. Grunn eru skerja hættulegust.

## Tengt efni

* Listi fjölmennustu eyja heims
* Skagi (*hálfey*, *hálfeyja*)
* Sker

## Tenglar

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gulafljót

Gula fljótið rennur meðal annars í gegnum borgina Lanzhou.
**Gulafljót** (eða **Gulá**) er næstlengsta fljót í Kína (á eftir Jangtse-fljóti) og sjötta lengsta fljót í heimi. Lengd Gulafljótsins er áætluð 5464 kílómetrar (eða 3395 mílur). Fljótið á upptök sín í Bayan Har-fjöllum í Qinghai-héraði í Kína, það rennur í gegnum níu héruð og út í Bóhaíhaf. Fljótið er oft nefnt „vagga kínverskrar menningar“ en kínversk menning á rætur að relja til svæða við árbakka Gulafljótsins.
# Jerúsalem

| Jerúsalem

* יְרוּשָׁלַיִם‎ (hebreska)
* القُدس‎ (arabíska)
* Jórsalir
* Jórsalaborg
 |
| --- |
| Höfuðborg |
| Svipmyndir |
| JerúsalemStaðsetning í ÍsraelSýna kort af ÍsraelJerúsalemStaðsetning í PalestínuSýna kort af Palestínuríki |
| Hnit: ﻿ / ﻿ |
| Undir stjórn | Ísraels |
| Gera tilkall | Ísrael og Palestína |
| Umdæmi | Jerúsalem |
| Stofnun | 4500–3500 f.Kr. |
| Stjórnarfar |
|  • Borgarstjóri | Moshe Lion (Likud) |
| Flatarmál |
|  • Höfuðborg | 125,16 km2 |
|  • Stórborgarsvæði | 652 km2 |
| Hæð yfir sjávarmáli | 754 m |
| Mannfjöldi (2023) |
|  • Höfuðborg | 1.028.366 |
|  • Þéttleiki | 8.200/km2 |
|  • Stórborgarsvæði | 1.253.900 |
| Tímabelti | UTC+02:00 |
|  • Sumartími | UTC+03:00 |
| Póstnúmer | 9XXXXXX |
| Svæðisnúmer | +972-2 |
| Vefsíða | jerusalem.muni.il |

**Jerúsalem**, **Jórsalir** eða **Jórsalaborg** (hebreska: יְרוּשָׁלַיִם *Yerushalayim*; arabíska: القُدس *al-Quds*) er forn borg fyrir botni Miðjarðarhafs og lykilborg í sögu gyðingdóms, kristinna og múslima. Bæði gyðingar og Palestínumenn gera tilkall til borgarinnar sem höfuðborgar ríkis síns (Palestínumenn til framtíðarríkis). Hún er nú öll undir yfirráðum Ísraela.

Jerúsalem séð frá Ólífufjalli.
## Tilvísanir

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Majorka

Kort.
**Majorka** (katalónska og spænska: Mallorca) er ein af Baleareyjunum í Miðjarðarhafi og tilheyrir Spáni. Nafn eyjarinnar kemur úr latínu: *insula maior* „stærri eyja“; síðar *Maiorica*. Aðrar nálægar eyjar eru Menorka, Ibiza og Formentera. Íbúar eru um 900.000.

## Saga

Elstu minjar um byggð á Majorka eru grafhvelfingar frá  árunum 4000-6000 f. Kr.

Árið 534 varð Majorca hluti af austrómverska keisaradæminu og landstjórinn Apollinarius tók þar við völdum.

Austrómverska kirkjan lét byggja fjölda guðshúsa og eftir það blómstraði kristindómur á eyjunni.

Árið 707 réðust múslimar frá Norður-Afríku á eyjuna. Árásir þeirra voru linnulausar þannig að eyjaskeggjar þurftu að biðja um hjálp frá Karlamagnúsi sem þá var konungur Franka.

## Svæði

Höfuðborgin á Majorka heitir Palma de Mallorca og er stærsta borg á Baleareyjum. Hún er á suðurströnd Majorca og er tólfta stærsta borgarsvæði Spánar. Næstum því helmingur íbúa Majorka á heima í Palma, eða um 383.000 íbúar. Ef úthverfi eru talin með er heildaríbúafjöldi borgarinnar 517.000 manns.

Palma de Mallorca
Majorca er stærsta eyjan sem tilheyrir Spáni, 3640 ferkílómetrar að flatarmáli.

Á árunum 1838-1839 átti Frédéric Chopin heima á Majorka í bænum Valldemossa sem þykir vera fallegt þorp. Munir í hans eigu eru í safni í Valldemossa og þar er hægt að skoða verk hans og hlusta á píanóleik.

Chopin
## Tenglar

* *Eyjadrottningin í Miðjarðarhafinu*; grein í DV 1991
* Fyrirmynd greinarinnar var ,,Majorca" á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 16. Mars 2016.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Strontín

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Kalsín |   |
| Rúbidín | **Strontín** | Yttrín |
|   | Barín |   |
|

|  |
| --- |
|  |
| Efnatákn | Sr |
| Sætistala | 38 |
| Efnaflokkur | Jarðalkalímálmur |
| Eðlismassi | 2630,0 kg/m³ |
| Harka | 1,5 |
| Atómmassi | 87,62 g/mól |
| Bræðslumark | 1050,0 K |
| Suðumark | 1655,0 K |
| Efnisástand (við staðalaðstæður) | Fast form (meðseglandi) |
| **Lotukerfið** |

 |

**Strontín** eða **strontíum** (nefnt eftir skoska þorpinu Strontian) er frumefni með efnatáknið **Sr** og sætistöluna 38 í lotukerfinu. Strontín er mjúkur, silfurhvítur eða gulleitur jarðalkalímálmur sem er mjög hvarfgjarn. Þessi málmur gulnar við oxun og finnst helst í formi strontínsúlfíðs (selestíns) og strontínkarbónats (strontíaníts). 90Sr-ísótópurinn er fyrir hendi í geislavirku úrfelli og hefur um 28 ára helmingunartíma. Fínn strontínsalli brennur af sjálfu sér ef hann kemst í snertingu við loft við stofuhita.

Strontín er 15. algengasta efni jarðskorpunnar. Breski efnafræðingurinn Adair Crawford tók fyrstur eftir því í málmgrýti úr blýnámum í skosku hálöndunum, nálægt þorpinu Strontian. Thomas Charles Hope gaf efninu nafn sitt eftir þorpinu.

## Eiginleikar

Strontín er mjög hvarfgjarn málmur sem hvarfast við snertingu við loft og vatn og finnst þess vegna einungis í efnasamböndum. Strontín er mýkra en kalsín og jafnvel enn hvarfgjarnara í vatni, en við þau efnahvörf verður til strontínhýdroxíð og vetni. Við bruna í lofti myndar það bæði strontínnítríð og strontínoxíð. Hreint strontín er geymt í steinolíu til að koma í veg fyrir oxun. Rokgjörn strontínsölt brenna með rauðum loga og eru notuð við gerð blysa og í leifturljós.

## Notkun

Strontín er aðallega notað í gler fyrir litasjónvörp til að koma í veg fyrir röntgengeislun frá bakskautslampanum.

Mannslíkaminn tekur strontín upp eins og kalsín og fellir það inn í beinabygginguna. Vegna þessara eiginleika eru geislavirkir ísótópar strontíns meðal annars notaðir í geislameðferð við beinkrabbameini.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þales

| Þales |
| --- |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | um 625 f.Kr.  |
| Svæði | Vestræn heimspeki |
| Tímabil | Fornaldarheimspeki |
| Skóli/hefð | Jónísk náttúruspeki |
| Helstu viðfangsefni | frumspeki, verufræði |

**Þales** (á grísku: Θαλης) frá Míletos (u.þ.b. 625 f.Kr. – 543 f.Kr.) hann og fylgismenn hans voru nefndir Míletosmenn eftir bænum sem hann bjó í, bærinn er í Litlu Asíu við Miðjarðarhafið þar sem Tyrkland er nú. Hann er einn af forverum Sókratesar og er oftast talinn fyrstur grískra heimspekinga. Hann var einn af sjö spekingum Grikklands. Ekki er vitað nákvæmlega hvenær hann fæddist eða lést, en hann spáði fyrir um sólmyrkva sem átti sér stað 585 f.Kr. svo hann var lifandi á 9. áratug 6. aldar f.Kr.

Þales komst að þeirri niðurstöðu að efnisheimurinn væri gerður úr einum grunnþætti og að sá grunnþáttur væri vatn. *Miðað við sinn tíma var það byltingakenndur hugsanaháttur.*

## Tengt efni

* Forverar Sókratesar

## Tenglar

* *The Internet Encyclopedia of Philosophy:* „Thales of Miletus“
* „Hver var Þales frá Míletos?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvenær varð grísk heimspeki til?“. *Vísindavefurinn*.
* „Getiði sýnt mér hvernig regla Þalesar er notuð í stærðfræði?“. *Vísindavefurinn*.

|  |
| --- |
| **Forverar Sókratesar** |
| **Míletosmenn** :
Þales ·
Anaxímandros ·
Anaxímenes
**Pýþagóringar** :
Pýþagóras ·
Alkmajon frá Króton ·
Fílolás ·
Arkýtas
**Efesosmenn** :
Herakleitos —
**Eleumenn** :
Xenofanes ·
Parmenídes ·
Zenon frá Eleu ·
Melissos
**Fjölhyggjan** :
Anaxagóras ·
Empedókles —
**Eindahyggjan** :
Levkippos ·
Demókrítos
**Fræðarar** :
Prótagóras ·
Pródíkos ·
Hippías ·
Krítías ·
Þrasýmakkos
Díogenes frá Apolloníu
 |

  *Þessi fornfræðigrein  sem tengist heimspeki er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Wiltshire

Wiltshire á Englandi.
**Wiltshire** (oft stytt og skrifað **Wilts**) (á íslensku oft nefnt **Wiltskíri**) er sýsla á Suðvestur-Englandi á Bretlandi. Höfuðborg Wiltshire er Trowbridge.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stjörnumerki

**Stjörnumerki** er hugtak innan stjörnufræðinnar sem vísar til afmarkaðra svæða á himinhvelfingunni, þá sérstaklega stjörnuhópa. Dæmi um stjörnumerki eru Gaupan, Naðurvaldi eða Veiðihundarnir. Dýrahringurinn er hópur tólf stjörnumerkja, sem eru notuð til að flokka afmælisdaga eftir tímabilum samkvæmt stjörnuspeki.

## Tengt efni

* Listi yfir stjörnumerki