Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Únítarismi

**Únítarismi** er trúarhreyfing sem jafnan er talin frjálslynd kristin kirkjudeild. Guðfræðilega séð er aðaleinkenni únitarisma það að hafna þrenningarkenningunni og líta þess í stað á guð sem einn og óskiptan. Únítarar líta á trú sína sem hina upprunalegu kristni. Þeir líta á Jesús sem spámann fremur en holdgerving Guðs á jörðu en trúa þó á kenningar hans eins og aðrir kristnir. Únitarar telja að Jesús hafi verið til en verið mennskur og aðeins verið „sonur“ guðs á óbeinan hátt, eins og allir aðrir menn, þótt þeir byggi siðferðishugmyndir sínar á boðskap hans. Únitarar hafna ýmsum fleiri kenningum sem aðrar kirkjudeildir aðhyllast, svo sem erfðasyndinni, útvalningarkenningunni og óskeikulleika Biblíunnar. Flestir nútímaúnítarar hafna auk þess hugmyndum um eilífar kvalir í helvíti. Hreyfingin í sinni núverandi mynd á rætur að rekja til mið/austur-Evrópu á 16. öld og breiddist smám saman út til annarra svæða. Innan únitarakirkjunnar hafa löngum verið margir ákafir friðarsinnar og sumir hafnað herþjónustu eða öðrum valdatækjum ríkisins. Þeir hafa því víða verið illa séðir af yfirvöldum, auk þess sem aðrar kristnar kirkjudeildir hafa álitið þá villutrúarmenn.

## Únítarismi á Íslandi

Á Íslandi starfar ekkert skráð trúfélag únítara en á seinni hluta nítjándu aldar og fyrri hluta þeirrar tuttugustu áttu hugmyndir þeirra nokkurn hljómgrunn meðal Íslendinga. Hafði boðskapur þeirra borist frá Íslendingum sem höfðu flutt til Ameríku og kynnst hreyfingunni þar. Þeirra frægastur er kannski Matthías Jochumsson, sem aðhylltist únitarisma um tíma, meðal annars þegar hann samdi sálminn sem er núverandi þjóðsöngur Íslands, „Ó Guð vors lands“.

Nokkuð var um únítara á Íslandi í kringum aldamótin 1900. Manntölin 1880-1920 gefa fjölda þeirra upp svo:

* 1880 4
* 1890 1
* 1901 36
* 1910 25
* 1920 5

Bæði í manntalinu 1880 og 1901 eru únítarar fjölmennasti trúflokkurinn utan Þjóðkirkjunnar.

  *Þessi trúarbragðagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lög og réttlæti

|  |
| --- |
|  |
| **Lög og réttlætiPrawo i Sprawiedliwość* |
|  |
|  |
| **Formaður** | Jarosław Kaczyński |
|  |
| **Stofnár** | 2001 (2001) |
| **Höfuðstöðvar** | ul. Nowogrodzka 84/86 02-018, Varsjá, Póllandi |
|  |
| **Stjórnmálaleg hugmyndafræði** | Íhaldsstefna, pólsk þjóðernishyggja, hægri-lýðhyggja, evróefasemdum |
| **Einkennislitur** | Dökkblár   Hvítur   Rauður   |
|  |
| **Sæti á neðri þingdeild** |  |
| **Sæti á efri þingdeild** |  |
| **Sæti á Evrópuþinginu** |  |
|  |
| **Vefsíða** | pis.org.pl |

**Lög og réttlæti** (pólska: *Prawo i Sprawiedliwość*, skammstöfun **PiS**) er þjóðernissinnaður íhaldssamur stjórnmálaflokkur í Póllandi. Flokkurinn var stofnaður árið 2001 af bræðunum Lech og Jarosław Kaczyński.

Flokkurinn sigraði í kosningunum árið 2005 og Lech Kaczýnski var kosinn til forsetaembættis. Jarosław var í stöðu forsætisráðherra en boðaði til kosninga árið 2007, þar sem flokkurinn endaði í öðru sæti á eftir Borgaraflokknum (*Platforma Obywatelska*). Nokkrir framstæðir leiðtogar flokksins, þar á meðal Lech Kaczýnski, létust í flugslysi árið 2010.

Árið 2015 var frambjóðandi flokksins, Andrzej Duda, kjörinn forseti Póllands. Í kjölfarið fékk flokkurinn meirihluta í þingkosningunum. Flokkurinn fór fyrir ríkisstjórn Póllands frá 2015 til 2023, fyrst undir forsæti Beatu Szydło og síðan Mateuszar Morawiecki. Í þingkosningum árið 2023 vann bandalag frjálslyndra stjórnarandstöðuflokka samanlagðan meirihluta á þingi og batt enda á stjórn Laga og réttlætis.

## Kjörfylgi

| Þingkosningar |
| --- |
| Kosningar | Neðri þingdeild (Sejm) | Efri þingdeild (Senat) | Ríkisstjórn |
| Atkvæði | % atkvæða | Sæti | Þingsæti | Þingsæti |
| 2001 | 1.236.787 | 9,50 | 4. | 44 | 0 | Stjórnarandstaðan |
| 2005 | 3.185.714 | 26,99 | **1.** | 155 | 49 | Samsteypustjórn |
| 2007 | 5.183.477 | 32,11 | 2. | 166 | 39 | Stjórnarandstaðan |
| 2011 | 4.295.016 | 29,89 | 2. | 157 | 31 | Stjórnarandstaðan |
| 2015 | 5.711.687 | 37,58 | **1.** | 235 | 61 | Meirihluti |
| 2019 | 8.051.935 | 43,59 | **1.** | 235 | 48 | Meirihluti |
| 2023 | 7.640.854 | 35,38 | **1.** | 194 | 34 | Stjórnarandstaðan |

| Sveitarstjórnarkosningar |
| --- |
| Kosningar | Svæðisráð | Sýslunefndir | Sveitarstjórnir | Borgarforsetar, borgarstjórar,
bæjarstjórar |
| % atkvæða | Fulltrúar | % atkvæða | Fulltrúar | Fulltrúar | Fulltrúar |
| 2002 | *Samsteypustjórn með PO* | ? | ? | ? | ? |
| 2006 | 25,08 | 170 | 19,76 | 1242 | 3079 | 77 |
| 2010 | 23,07 | 141 | 17,24 | 1085 | 2885 | 37 |
| 2014 | 26,89 | 171 | 23,53 | 1517 | ? | 124 |
| 2018 | 34,13 | 254 | 30,46 | 2114 | 5808 | 234 |
| 2024 | 34,27 | 239 | 29,94 | 2080 | 3069 | 105 |

| Kosningar til Evrópuþingsins |
| --- |
| Kosningar | Atkvæði | % atkvæða | Sæti | Þingsæti |
| 2004 | 771.858 | 12,67 | 3. | 7 |
| 2009 | 2.017.607 | 27,40 | 2. | 15 |
| 2014 | 2.246.870 | 31,78 | 2. | 19 |
| 2019 | 6.192.780 | 45,38 | **1.** | 26 |
| 2024 | 4.359.443 | 36,16 | 2. | 20 |

## Tilvísanir

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lublin (hérað)

Staðsetning héraðsins innan Póllands
**Lublin** (pólska: *województwo lubelskie*) er hérað í Suðaustur-Póllandi. Það var stofnað þann 1. janúar 1999 við sameiningu nokkra eldri héraða. Héraðið dregur nafn sitt af stærstu borg sinni, Lublin. Árið 2011 voru íbúar héraðsins 2.185.000 samtals. Flatarmál héraðsins er 25.114 ferkílómetrar.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þjóðstjórn

**Þjóðstjórn** er ríkisstjórn sem mynduð er með aðild allra eða flestra þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á löggjafarþingi. Slíkar stjórnir eru yfirleitt myndaðar þegar alvarlegt kreppuástand eða stríðsástand ríkir og tryggja þarf stöðugleika. Samkvæmt skilgreiningu eru þjóðstjórnir því meirihlutastjórnir.

Á Íslandi hefur einu sinni verið mynduð þjóðstjórn, Þjóðstjórnin þann 17. apríl 1939, með þátttöku Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks undir forsæti Hermanns Jónassonar. Ástæðan var yfirvofandi styrjöld í Evrópu.

## Tengt efni

* Utanþingsstjórn

## Tenglar

* *Þjóðstjórnin tekur við í dag*; grein í Morgunblaðinu 1939
* *Þjóðstjórnin*; grein í Morgunblaðinu 1939

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Strætisvagn

---

**Strætisvagn**, **strætó** eða **strætóbíll** er fólksflutningabifreið, notuð til að flytja fólk á milli staða innan strætisvagnakerfis bæja og borga. Rútur eru notaðar til fólksflutninga á lengri leiðum.

* Benz-Omnibus, 1896
* Strætisvagn í Reykjavík
* Strætisvagn á Möltu
* Tveggja hæða strætisvagn í London
* Strætisvagn í Tokyo

## Tengt efni

* Liðvagn
* Rúta
* Strætó bs. rekur strætisvagnakerfi á stór-Reykjavíkursvæðinu og lítillega utan þess.
* Strætisvagnar Akureyrar
* Tveggja hæða strætisvagn

## Tenglar

* *Strætisvagnar Reykjavíkur h.f.*; grein í Morgunblaðinu 1935

  *Þessi samgöngugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Austur-Síberíuhaf

Kort sem sýnir Austur-Síberíuhaf
**Austur-Síberíuhaf** er randhaf í Norður-Íshafi norðan við Síberíu. Hafið markast af Norður-Íshafshöfða í norðri, strönd Síberíu í suðri, Nýju-Síberíueyjum í vestri og Billingshöfða í austri. Það liggur að Laptevhafi í vestri og Tjúktahafi í austri.

Það sem einkennir Austur-Síberíuhaf eru ískalt loftslag, lítil selta, hægir hafstraumar og væg sjávarföll (innan við 25cm). Hafið er tiltölulega grunnt. Það er ísi lagt frá október-nóvember fram í júní-júlí. Stærsta höfnin er í Pevek í Tjúkotka, nyrstu borg á meginlandi Rússlands.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Koisanmál

**Koisanmál** eru hópur afrískra tungumála sem upphaflega var flokkaður saman af Joseph Greenberg. Voru mælendur þeirra kallaðir búskmenn og hottintottar. Koisanmál deila smellhljóðum sem samhljóðum og tilheyra ekki öðrum afrískum tungumálaættum. Nokkur bantúmál hafa þó tekið upp smellhljóð frá koisanmálunum. Lengi voru þau talin skyld hvert öðru, en eru nú talin til þriggja tungumálaætta og tveggja einangraðra tungumála.
Það khoisanmál sem á sér flesta mælendur er *nama* sem er talað af um 50 000 manns í Namibíu. Alls munu einhvað í kringum 125 000 tala þessi mál. Rúmlega 40 tungumál teljast til ættar þessarar og eru þau flest töluð af innan við eitt þúsund manns.

Núverandi útbreiðsla mælenda Khoisanmála
Lengst til norðurs ná sandave og hatsa sem töluð eru í Tansaníu.

Útbreiðsla afrískra tungumálaflokka, Koisanmál eru gul.
Tilgáta um skyldleika khoisanmála. Heilar línur þýða að tengslin eru vel rökstudd og daufar og punktaðar línur að tilgátu hafi jafnvel verið hafnað.
## Tilvísanir

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þjóðabandalagið

| Þjóðabandalagið |
| --- |
|  |
|  Aðildarríki í sögu Þjóðabandalagsins. |
| Skammstöfun | LON (enska); SDN eða SdN (franska) |
| Framhald | Sameinuðu þjóðirnar |
| Stofnun | 10. janúar 1920 (1920-01-10) |
| Upplausn | 20. apríl 1946 (1946-04-20) |
| Gerð | Milliríkjastofnun |
| Höfuðstöðvar |  Genf, Sviss |
| Opinber tungumál | Enska og franska notaðar í reynd |
| Aðalritari | Sir Eric Drummond (1920–1933) Joseph Avenol (1933–1940) Seán Lester (1940–1946) |
| Aðstoðaraðalritari | Jean Monnet (1919–1923) Joseph Avenol (1923–1933) Seán Lester (1937–1940) |

**Þjóðabandalagið** voru alþjóðasamtök sem voru stofnuð á Friðarráðstefnunni í París 1919 í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar. Markmið samtakanna voru afvopnun og að koma í veg fyrir styrjaldir með samtryggingu, að leysa úr milliríkjadeilum með samningaviðræðum og að bæta velferð í heiminum. Sú stefna í alþjóðastjórnmálum sem lá á bak við bandalagið var gerólík þeirri sem ríkt hafði fram að því. Þjóðabandalagið bjó ekki yfir eigin her og treysti því á stórveldin til að tryggja framkvæmd ákvarðana bandalagsins. Síðari heimsstyrjöldin sýndi greinilega fram á að bandalaginu mistókst að ná einu helsta markmiði sínu: að koma í veg fyrir stríð. Rétt áður en stríðinu lauk, í lok júní 1945, var undirbúningsráðstefna fyrir stofnun Sameinuðu þjóðanna haldin í San Francisco þar sem sáttmáli var undirritaður. Sameinuðu þjóðirnar tóku síðan við af Þjóðabandalaginu ári seinna, eða 20. apríl 1946. Síðasta þing Þjóðabandalagsins var haldið þann 8. apríl 1946, en þar flutti Robert Cecil lávarður, einn af stofnendum Þjóðabandalagsins ræðu og lýsti því að viðleitni þeirra sem stofnuðu Þjóðabandalagið væri ekki unnin fyrir gýg og án hennar hefði hin nýja alþjóðastofnun Sameinuðu þjóðirnar ekki orðið til. Öll gögn og eignir Þjóðabandalagsins voru þá látinn renna til Sameinuðu þjóðanna.

Woodrow Wilson, Bandaríkjaforseti, hélt mjög á lofti hugmyndinni um bandalag þjóða til að koma í veg fyrir stríð og átti stóran þátt í stofnun Þjóðabandalagsins, en kveðið var á um stofnun bandalagsins í 1. hluta Versalasamningsins. Upphaflega undirrituðu 44 ríki stofnskrá bandalagsins en 22 ríki gengu í það síðar. Vegna þeirrar einangrunarstefnu sem þá ríkti í öldungadeild Bandaríkjaþings tóku Bandaríkin ekki þátt í stofnuninni.

## Tengt efni

* Sameinuðu þjóðirnar

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skór

Teikning af skór
**Skór** er fótabúnaður sem eru gerðir til að hlífa fótunum. Skór eru t.d. notaðir til auðvelda mönnum að ganga milli staða eða til að athafna sig við vinnu. Venjulegir skór eru gerðir úr sóla, en svo nefnist skóbotninn eða sá hluti á skó sem gengið er á. *Yfirleðrið*, sem einnig er nefnt *ristarleður*, er sá hluti sem klæðir ristina og svo er það hællinn sem er sá hluti sem lykur um hælinn. Hæll (sbr. t.d. kínahæll eða klossahæll) er einnig sú þykka (gúmmí)eining sem stendur niður af sólanum. Á skóristinni eru oft þræddar reimar gegnum kósa sem er í ristarflipunum, en reimarnar eru til að herða skóinn að fætinum svo að skórinn sitji betur á honum og þannig að ekki sé *stigið upp úr* skónum. Einnig eru til reimalausir skór eða skór með frönskum rennilás.

## Skótegundir

* Gaddaskór
* Inniskór
* Íslenskir skór - skór úr óunnu skinni.
* Sandalar
* Stígvél
* Strigaskór
* Tréskór - einnig nefndir *klossar*.
* Snjóþrúgur - einnig nefndar *snjóskór*.

## Tenglar

* *Íslenskir skór*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1951[*óvirkur tengill*]
* *Íslenskur handa- og fótabúnaður*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Nadine Gordimer

Nadine Gordimer (2010)
**Nadine Gordimer** (20. nóvember 1923 - 13. júlí 2014) var suður-afrískur rithöfundur og pólitískur aðgerðastefnusinni. Bækur Gordimer fjalla fyrst og fremst um siðferðilega þætti samfélagsins og málefni kynþáttanna, einkum áhrif aðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku á samfélagið. Hún hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1991.

## Tenglar

* *Engisprettan*; smásaga; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1966[*óvirkur tengill*]

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Balúkistan

Helstu þjóðarbrot í Pakistan árið 1980: Balúkar eru litaðir bleikir
**Balúkistan** er landsvæði sem nær yfir suðausturhluta Íran, suðvesturhluta Pakistan og lítinn hluta af Suðvestur-Afganistan. Syðsti hluti Balúkistan er kallaður Makran. Balúkistan er þurrt fjalllent svæði við strönd Arabíuhafs. Grikkir kölluðu það Gedrósíu.

Balúkistan heitir eftir balúkum sem tala balúkísku. Balúkar eru meirihluti íbúa svæðisins en þar er líka að finna pastúna og bahúía. Langflestir balúkar eru súnnítar. Balúkar kölluðu land sitt upphaflega Maka eða Moka sem síðar varð Makran. Á pastúnsku heitir það Gwadar eða Godar.

Stærsti hluti Balúkistan er í Pakistan í fylkinu Balúkistan, en vesturhlutinn er hluti af íranska héraðinu Sistan og Balúkistan. Helstu borgir eru Quetta, Gwadar og Túrbat í Pakistan, og Zahedan í Íran.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*