Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fjárfestingarvörur

Verksmiðja og verksmiðjubúnaður eru dæmi um fjárfestingarvörur.
**Fjárfestingarvörur** eða **kapítal** eru varanlegar neysluvörur sem nýtast sem framleiðsluþáttur fyrir framleiðslu vara og þjónustu. Dæmigerð fjárfestingarvara er tækjabúnaður í verksmiðju. Í þjóðhagslegu samhengi nær fjármunaeign yfir byggingar, tæki, hugbúnað og birgðir tiltekins árs. Fjárfestingarvörur eru þannig allar vörur sem fyrirtæki notar til að skapa tekjur.

Fjárfestingarvörur eru varanlegar, ólíkt orku, hráefni og hálfunnum vörum, og leggja til framleiðslunnar án þess að verða hluti af henni. Þær eru þannig hluti af framleiðslunni í mörg skipti, en eyðast ekki strax eða umbreytast í endanlega vöru eða þjónustu. Sögulega séð hefur hugtakið „kapítal“ tengst efnislegum framleiðslutækjum, og vísað til varanlegra véla, farartækja, eða rannsóknartækja; en í nútímahagfræðilegum skilningi nær hugtakið líka yfir óefnislegar eignir.

## Tilvísanir
# Lahore

Listasafnið í Lahore, byggt á tíma Breska Indlands
**Lahore** (úrdú: لاہور, púndjabí: لہور) er höfuðborg pakistanska héraðsins Punjab og er önnur stærsta borg landsins en sá stærsta er Karachi. Lahore er 27. stærsta borg í heimi og er meðal heimsins þéttbyggðustu borga. Borgin var stofnuð árþúsundi síðan en hún er ein helsta menningarborg Pakistans. Hún var höfuðborg Punjab-fylkisins í Breska Indlandi á 19. og 20. öldum.

Árið 2010 voru íbúarnir 8.590.000 samkvæmt mati frá pakistönsku ríkisstjórninni.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Matvöruverslun

Pólsk matvöruverslun í Detroit í Bandaríkjunum
Tyrkland
**Matvöruverslun** er verslun sem selur mat. Stór matvöruverslun sem selur til dæmis heimilsvörur og föt auk matvara heitir stórmarkaður. Lítil matvöruverslun sem hefur ekki eins mikið vöruval og stórmarkaður heitir hverfisverslun eða dagvöruverslun. Matvöruverslun sem selur sér- eða lúxusmatvörur heitir sælkeraverslun. Í dag eru flestar matvöruverslanir keðjur en sjálfstæðar matvöruverslanir eru ennþá að finna.

Ásamt íslenskum matvöruverslunum eru Bónus, Hagkaup, Krónan, Samkaup og Nettó. Dæmi um íslenska hverfisverslun er 10-11.

## Tengt efni

* Hverfisverslun
* Stórmarkaður
* Verslunarkeðja

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Verslun (búð)

Apple Store í Regent Street í London
**Verslun** eða **búð** er staður þar sem vörur og þjónustur eru seldar eða leigðar. Flestar verslanir eru smásalar en til eru líka heildsöluverslanir fyrir fyrirtæki. Verslanir er að finna í mörgum tegundum og stærðum, til dæmis er stórmarkaður stór verslun sem býður upp á mikið úrval af matvörum og heimilisvörum, oftast á lágu verði. Annað dæmi er deildaverslun, það er verslun sem skiptist í deildir og selur meðal annars föt, húsgögn og heimilistæki.

Oftast eru verslanir flokkaðar eftir vörunum sem eru seldar þar, til dæmis apótek, blómabúð, bókabúð eða matvöruverslun. Sumar verslanir eru sambland af veitingahúsum eða kaffihúsum og búðum, til dæmis bakarí, þar sem hægt er að kaupa brauðvörur að taka með eða borða á staðnum.

Í mörgum löndum eru verslanir staddar við verslunargötur í miðjum bæjum og borgum, dæmi um íslenska verslunargötu er Laugavegur. Samt sem áður er vinsælla í dag að byggja verslunarmiðstöðvar sem eru oftast ekki í miðbæ en skapa innanhússumhverfi þar sem versla má er í hverju veðri sem er. Vinsældir verslunarmiðstöðva hafa haft þannig áhrif að það sé minnkuð umferð um verslunargötur og sumar verslunarkeðjur vilja ekki opna útibú við þær.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Otaku

**Otaku** (katakana: オタク, kanji: 御宅) er japanskt hugtak sem notað er um manneskju haldna áráttu, oftast er átt við þá sem hafa mikinn áhuga á anime eða manga og oftast er það notað í niðrandi merkingu.

## Tengt efni

* anime
* manga
* nörd
* lúði

  *Þessi Japans-tengd grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sake

Sake í glæru glasi
**Sake** (japanska: 酒) er hrísgrjónavín sem búið er til með því að gerja afhýdd pússuð hrísgrjón. Ólíkt víni sem er búið til með því að gerja sykurinn sem finnst náttúrulega í ávöxtum, einkum vínberjum, er sake framleitt með bruggun og ferlið er því líkara bjórframleiðslu. Sterkja í hrísgrjónunum breytist í sykur sem gerjast svo í alkóhól.

Munurinn á bjórframleiðslu og sakeframleiðslu er sá að í bjórframleiðslu breytist sterkja í sykur á einu stigi og sykurinn gerjast svo í alkóhól á öðru stigi en við framleiðslu á sake eiga þessi tvö ferli sér stað á sama tíma. Þar að auki er mismikið alkóhól í sake, víni og bjór. Í víni er yfirleitt milli 9%–16% alkóhól, bjór inniheldur yfirleitt 3%–9% alkóhól en sake inniheldur um það bil 18%–20%. Sake er þó oft þynnt með vatni niður í 15% alkóhólstyrk áður en það er átappað.

Á japönsku getur orðið *sake* (酒 „áfengi“) átt við hvaða áfengan drykk sem er. Í Japan kallast sake yfirleitt *nihonshu* (日本酒 „japanskur drykkur“). Sake er þjóðardrykkur Japans og þess er oftast neytt á hátíðum. Hefð er fyrir að hita sake örlítið í sérstakri postulínsflösku sem heitir *tokkuri* áður en þess er neytt. Því er þá hellt í litlan postulínsbolla sem heitir *sakazuki* og sopið.

  *Þessi Japans-tengd grein  sem tengist mat eða drykk er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1871

Árið **1871** (**MDCCCLXXI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Stöðulögin voru sett, sem kváðu á um samband Íslands og Danmerkur. Einveldistímabilið á Íslandi hafði runnið sitt skeið.
* Skotfélag Hafnarfjarðar var stofnað.

### Fædd

* 24. febrúar - Sigríður Tómasdóttir, barðist gegn virkjun Gullfoss.
* 10. október - Elínborg Jacobsen, fyrst kvenna til að ljúka stúdentsprófi á Íslandi.
* 4. nóvember - Ottó N. Þorláksson, skipstjóri og fyrsti forseti Alþýðusambands Íslands (ASÍ).
* 7. desember - Þórður Tómasson, íslenskur prestur í Danmörku.

### Dáin

## Erlendis

* 18. janúar - Stofnun Þýskalands: Sameining nokkurra þýskumælandi ríkja í eitt ríki. Þýska keisaradæmið varð til og Norður-þýska ríkjasambandið heyrði sögunni til. Otto von Bismarck varð kanslari í mars.
* 18. mars - Parísarkommúnan: Vinstrisinnuð stjórn sem ríkti í París í nokkrar vikur.
* 29. mars - Royal Albert Hall opnaði í London.
* 29. júní - Verkalýðsfélög urðu lögleg í Bretlandi.
* 20. júlí - Breska Kólumbía gekk í ríkjasamband Kanada.
* 8. október - Miklir eldar urðu í Michigan sem gerðu 100.000 heimilislaus.
* 10. nóvember - Henry Morton Stanley, velskur blaðamaður og skoski landkönnuðurinn David Livingstone hittust í bænum Ujiji á bökkum Tanganjikavatns og verður Stanley að orði: „*Dr. Livingstone, hygg ég?*“.
* 17. nóvember - Landssamband byssueigenda í Bandaríkjunum var stofnað.
* Jafnaðarmannaflokkurinn í Danmörku var stofnaður.
* Enski bikarinn og knattspyrnuliðið Reading F.C. var stofnað.

### Fædd

* 4. febrúar - Friedrich Ebert, fyrsti forseti Þýskalands.
* 18. febrúar - Harry Brearley, breskur tæknilegur málmsmiður sem uppgötvaði ryðfrítt stál.
* 25. febrúar - Lesja Úkrajínka, úkraínskur rithöfundur.
* 5. mars - Rosa Luxemburg, pólskur byltingarsinni og hagfræðingur.
* 10. júlí - Marcel Proust, franskur rithöfundur.
* 19. ágúst - Orville Wright, bandarískur flugfrömuður.
* 25. ágúst - Nils Edén, forsætisráðherra Svíþjóðar.
* 29. ágúst - Albert Lebrun, forseti Frakklands.
* 30. ágúst - Ernest Rutherford, nýsjálenskurr kjarneðlisfræðingur.
* 28. september - Grazia Deledda, ítalskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1926.
* 28. september - Pietro Badoglio, ítalskur hershöfðingi.
* 2. október - Cordell Hull, utanríkisráðherra Bandaríkjanna.

### Dáin

* 7. júní - Torkil Abraham Hoppe, danskur embættismaður sem var stiftamtmaður á Íslandi 1841-1847.
* 7. júní - August Immanuel Bekker, þýskur textafræðingur og fornfræðingur.
* 18. mars - Augustus De Morgan var breskur stærðfræðingur og rökfræðingur.
* 18. október - Charles Babbage, enskur stærðfræðingur (f. 1791).
# Persaflói

Kort af Persaflóa
**Persaflói** (persneska: *Khalej Pars* خلیج پارس, arabíska: *Al-Khalij al-Farsi* الخليج الفارسی) er flói sem liggur ívestur inn af Ómanflóa, milli Írans og Arabíuskagans. Persaflói tengist Ómanflóa um Hormússund. Í vestri sameinast árnar Tígris og Efrat og mynda árósana Shatt al-Arab. Flóinn er 989 kílómetrar að lengd og er grunnur, með dýpi sem fer aldrei yfir 60 metra.

Nafnið *Persaflói* hefur verið notað síðan í fornöld. Eftir 1960 tóku Arabaríkin upp nafnið *Arabíski flóinn*, en flest lönd og alþjóðastofnanir nota enn Persaflóa.

Lönd með strandlengju að Persaflóa, sem oft eru nefnd Persaflóaríkin, eru Íran, Sameinuðu arabísku furstadæmin, Sádí-Arabía, Katar, Barein, Kúveit og Írak. Í flóanum eru einnig margar litlar eyjar.

Persaflóaríkin eru mikilvæg uppspretta hráolíu, og olíuiðnaðurinn er ríkjandi iðnaður á svæðinu.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kynsegin

**Kynsegin** er hugtak sem nær yfir fólk sem skilgreinir kyn sitt utan tvíhyggju kynjakerfisins (og er því einnig trans). Sumt kynsegin fólk er t.d. karlkyns og kvenkyns, annað hvorki karlkyns né kvenkyns eða skilgreinir ekki kyn sitt. Kynsegin er því í raun regnhlífarhugtak undir regnhlífarhugtakinu trans. Kváradagurinn, dagur kynsegin fólks á Íslandi, er haldinn á fyrsta degi einmánaðar.

## Orðanotkun

Sumt kynsegin fólk kýs að notuð séu kynhlutlaus persónufornöfn á borð við hán í staðinn fyrir hann eða hún þegar rætt er um það. Annað kynsegin fólk notar hann eða hún; það er persónulegt val hvers og eins. Hið sama má segja um beygingar lýsingarorða; sumt kynsegin fólk kýs að notað sé hvorugkyn (til dæmis: ég er svangt) en annað kynsegin fólk notar kvenkyn eða karlkyn.

Nýyrðið *kvár* er gjarnan notað yfir fullorðið kynsegin fólk og er hliðstæða orðanna *karl* og *kona*. Að sama skapi er nýyrðið *stálp* hliðstæða orðanna *stelpa* og *strákur*. Orðin unnu hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2020.

## Tilvísanir
# Faraó

Dæmigerð mynd af faraó í fullum skrúða, með nemes (höfuðklút), gervihökutopp og klæddur í skrautlegt pils.
**Faraó** (úr fornegypsku: *pr-`3* „mikið hús“) er titill sem venja er að nota um konunga Egyptalands hins forna. Upphaflega kom orðið fyrir í samsettum titlum með vísun til konungshallarinnar eins og í *smr pr-`3*, „hirðmaður hins mikla húss“. Á tímum átjándu konungsættarinnar var farið að nota orðið til að ávarpa konunginn, sem annars er *nswt* á fornegypsku. Löngu síðar, á þriðja millitímabilinu, var þetta orð líklega borið fram \*par-ʕoʔ sem varð φαραώ í forngrísku og *pharaō* í latínu. Brátt myndaðist hefð fyrir því að nota orðið sem titil allra konunga Egyptalands hins forna, hvort sem þeir ríktu fyrir eða eftir tíma átjándu konungsættarinnar.

Í Egyptalandi hinu forna erfðist konungstitillinn yfirleitt í kvenlegg og menn urðu konungar vegna tengsla sinna við konungbornar konur. Í fyrstu var litið svo á að konungurinn væri sonur kýrgyðjunnar Bat og síðar Haþor en síðar komst hefð á að líta á hann sem líkamning fálkaguðsins Hórusar á jörðu meðan hann lifði, og Ósíriss eftir að hann dó. Þegar dýrkun Ósíriss og Ísisar varð áberandi varð konungurinn að tengilið dauðlegra manna við Ósíris sem sameinaðist honum eftir dauða sinn.
# Búsvæði

Kort af Afríku sem sýnir það sem eftir er af kjörlendi afríkufílsins.
**Búsvæði**, **kjörlendi** eða **heimkynni** er það náttúrulega vistkerfi eða umhverfi sem tiltekinn stofn lífvera nýtir sér til að lifa.

## Tengt efni

* Tvístrun búsvæða
* Búsvæðaeyðing
* Búsvæðavernd
* Villigarður
* Líflandafræði

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Súkrósi

Bygging Sakkarósi
**Súkrósi** eða **Sakkarósi** er tvísykra sem samanstendur af glúkósa og frúktósa. Í daglegu tali er súkrósi kallaður sykur. Hann er táknaður með efnaformúlunni C12H22O11.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Marskálkur

**Marskálkur** er hertitill og er oftst hafður um hershöfðingja af hæstu gráðu, með öðrum orðum yfirhershöfðingja. Orðið er komið úr gamalli háþýsku: *marah* „hestur“ og *schalh* „þjónn“, en skálkur þýðir einmitt þjónn í gamalli íslensku. Marskálkur þýddi sem sagt upphaflega stallhaldari, þ.e. umsjónamaður hesthúsa og var undirmaður stallmeistarans.

## Tengt efni

* Hermarskálkur

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vélknúið farartæki

**Vélknúið farartæki** er vél sem er sjálfknúin, oftast notuð til að flytja fólk, fragt eða bæði. Vélknúin farartæki eru vagnar, reiðhjól, vélknúin ökutæki (mótorhjól, bílar, vörubílar, rútur), lestar (járnbrautalestar, sporvagnar), farartæki á sjó (skip, bátar, neðansjávar farartæki, skrúfuknúin farartæki, svifnökkvar), loftför (flugvélar, þyrlur, loftskip) og geimför.

Farartæki á jörðu niðri er hægt að flokka eftir því hvernig þau snerta jörðina: hjól, beltavélar, járnbrautateinar eða skíði. ISO 3833-1977 er alþjóðlegi staðallinn fyrir tegundir, hugtök og skilgreiningar á ökutækjum.

## Heimildir

Fyrirmynd greinarinnar var „*Vehicle*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 3. maí 2024.

  *Þessi samgöngugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Landslið

Íslenska karlalandsliðið í handbolta árið 2010
**Landslið** er íþróttalið sem keppir fyrir hönd lands, í stað íþróttafélags eða héraðs. Algengast er að nota hugtakið í samhengi við hópíþróttir.

  *Þessi íþróttagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stóru-Sundaeyjar

Kort sem sýnir Stóru-Sundaeyjar
**Stóru-Sundaeyjar** eru norðvesturhluti Sundaeyja og telja fjórar stórar eyjar: Súmötru, Jövu, Borneó og Súlavesí. Stærstur hluti Stóru-Sundaeyja er hluti af Indónesíu, en Borneó skiptist milli Indónesíu (héruðin Norður-, Suður-, Austur- og Vestur-Kalimantan), Brúnei og Malasíu (fylkin Sabah og Sarawak).

Litlu-Sundaeyjar eru röð lítilla eyja sem liggur í austur frá Jövu, sunnan við Súlavesí.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sahrawi

**Sahrawi** eða **Sahrawi-þjóðin** er þjóðflokkur sem býr í vesturhluta Sahara-eyðimerkurinnar, einkum í Vestur-Sahara sem að mestu er hernumið af Marokkóstjórn, en einnig innan viðurkenndra landamæra Marokkó, í Máritaníu og í flóttamannabúðum í Alsír.

Menning Sahrawi-fólksins er líkt og algengt er í Sahara-eyðimörkinni afar blönduð af berbneskum og túaregískum áhrifum, sem birtist meðal annars í sterkri stöðu kvenna. Sahrawi skiptast í fjölda ættbálka sem flestir tala hassarísku, arabíska mállýsku, en aðrir notast við berbísk tungumál.

## Orðsifjar

Orðið *Sahrawi* kemur úr arabísku (صحرواوي) og merkir bókstaflega *maður úr eyðimörkinni*. Flest vestur-evrópsk tungumál notast við orð þetta, þó stundum með örlítið frábrugðinni stafsetningu. Ekki er kunnugt um að til sé íslensk útgáfa af nafninu.

## Fólksfjöldi

Áætlað er að rúmlega þrjár milljónir manna hafi hassarísku að móðurmáli, þar af 2,3 milljónir í Máritaníu. Ómögulegt er að segja með fullri vissu hversu margir þeirra líta á sig sem Sahrawi-menn í pólitískum skilningi þess hugtaks. Vegna deilunnar um sjálfstæði Vestur-Sahara er hart deilt um þessa tölfræði, en flestar áætlanir rokka á bilinu 200 þúsund til 400 þúsund. Búa flestir í Marokkó, Vestur-Sahara og í flóttamannabúðum í Tindouf-héraðinu í vestur-Alsír.

## Trúarbrögð

Sahrawi-fólkið aðhyllist velflest súnní-grein íslamskrar trúar og tilheyrir Maliki-skólanum innan hennar. Eitt og annað í trúarsiðum þeirra hefur þó mótast af staðbundnum aðstæðum og hefðum. Allt frá miðöldum hefur áhrifa súfisma gætt í trúariðkun almennings.
# Fosfór

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Nitur |   |
| Kísill | **Fosfór** | Brennisteinn |
|   | Arsen |   |
|

|  |
| --- |
|  |
| Efnatákn | P |
| Sætistala | 15 |
| Efnaflokkur | Málmleysingi |
| Eðlismassi | 1823,0 kg/m³ |
| Harka | *Óviðeigandi* |
| Atómmassi | 30,973761 g/mól |
| Bræðslumark | 317,3 K |
| Suðumark | 550,0 K |
| Efnisástand (við staðalaðstæður) | Fast efni |
| **Lotukerfið** |

 |

**Fosfór** er frumefni með efnatáknið **P** og er númer fimmtán í lotukerfinu. Fosfór er fjölgildur málmleysingi í niturflokknum og finnst oftast nær í ólífrænum fosfatsteinum og í öllum lifandi frumum en ekki í hreinu formi í náttúrunni. Hann er mjög hvarfgjarn, á sér margar birtingarmyndir og er nauðsynlegur öllum lífverum. Fosfór gefur frá sér dauft ljós er hann binst við súrefni. Orðið fosfór er komið úr grísku, og þýðir í raun ljósberi: *phôs* sem þýðir „ljós“, and *phoros* sem þýðir „sá sem ber eða beri“ - þ.e.a.s. ljósberi. Forngrikkir kölluðu reikistjörnuna Venus fosforos.

Fosfór til almennrar nota er helst að finna í áburði, en einnig í sprengiefni, eldspýtum, flugeldum, meindýraeitri, tannkremi og þvottaefni.
Hvítur fosfór er vaxkennt efni við herbergishita sem glóir í myrkri. Snerting við húð getur valdið alvarlegum brunasárum.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Maui

Gervihnattamynd af Maui.
Mauí
**Maui** er önnur stærsta eyjan í Havaí-eyjaklasanum eða 1.883 km2 og 17. stærsta eyja Bandaríkjanna. Íbúar voru 168.000 árið 2020. Ferðaþjónusta er mikilvægasta atvinnugreinin. Hæsti punktur Maui er Haleakalā, (3.055 m).

Árið 2023 urðu miklir skógareldar á eyjunni og gjöreyðilagðist bærinn Lāhainā og létust yfir 100 manns.
# Dyngjugos

**Dyngjugos** er eldgos í dyngju. Á Íslandi hefur ekki orðið slíkt gos frá því skömmu eftir síðustu ísöld, nema að hluta til í Surtseyjagoshrínunni. Dæmi um dyngju er Skjaldbreiður.

Dyngjugos

1 = (gos)mökkur, gosstrókur, gjóskuský
2 = gosop
3 = gígur
4 = hrauntjörn
5 = (kviku)gösop
6 = hrauná
7 = hraun- og gjóskulög
8 = berglögin
9 = silla
10 = gosrás og gosop
11 = kvikuhólf
12 = berggang

## Tenglar

* *Fallgígar*; grein í Náttúrufræðingnum, 1989

  *Þessi jarðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Indónesíska

**Indónesíska** (*Bahasa indonesia*) er opinbert tungumál í Indónesíu. Indónesíska er staðlað málsnið fengið úr malajísku. Í raun er málið einfölduð malajíska sem áður var algengt að nota sem verslunarmál víða í indónesíska eyjaklasanum en var gert að opinberu almennu samskiptamáli í Indónesíu þegar landið fékk sjálfstæði árið 1945. Meirihluti Indónesa eiga sér annað móðurmál og er javaíska algengust. Talið er að um 23 milljónir tali indónesísku sem móðurmál en um 140 milljónir sem annað mál. Ein ástæða þess að ákveðið var að nota malajísku sem opinbert tungumál var að allir íbúar landsins stæðu jafnir gagnvart málinu. Síðan þá hefur málið þróast sjálfstætt sem þjóðtunga Indónesíu og orðið fyrir áhrifum frá hinum ýmsu tungumálum sem töluð eru í landinu. Þannig hefur málið smám saman orðið ólíkara þeirri malajísku sem töluð er í Malasíu og Brúnei.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sjórán

HMS Mary Rose berst við sjö sjóræningjaskip frá Alsír árið 1669.
**Sjórán** er rán sem fram fer á sjó eða á skipum við ströndina. Sjórán eru fremur algeng á vissum hafsvæðum og er tap vegna þeirra talið nema milli 13 og 16 milljörðum Bandaríkjadala árlega. Sjórán eru sérstaklega algeng milli Indlandshafs og Kyrrahafs, úti fyrir strönd Sómalíu, í Malakkasundi og við Singapúr. Þótt enn komi fyrir að ráðist sé á báta og skip undan strönd Norður-Afríku og í Karíbahafinu er það fremur sjaldgæft vegna markvissrar baráttu flota og strandgæslu á þessum hafsvæðum.

Fríbýttari eða kapari er gamalt heiti á sjóræningja sem rænir her- og kaupskip óvinveittrar þjóðar í umboði konungs (kaparabréf), einkum á 16., 17. og 18. öld. Slíkir sjóræningjar gátu hlotið frægð og vegsemd hjá því ríki sem þeir störfuðu fyrir. Sem dæmi má nefna sir Francis Drake sem rændi spænsk skip í Karíbahafinu og Magnus Heinason í Færeyjum sem fékk kaparabréf til að ráðast gegn enskum og hollenskum sjóræningjaskipum sem herjuðu á eyjarnar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kakó

| Kakó |
| --- |
|  Kakótré með fræbelgjum |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Jurtaríki (*Plantae*)  |
| Fylking: | Dulfrævingar (*Magnoliophyta*)  |
| Flokkur: | Tvíkímblöðungar (*Magnoliopsida*)  |
| Ættbálkur: | Stokkrósaættbálkur (*Malvales*)  |
| Ætt: | Kakótrésætt (*Sterculiaceae*)  |
| Ættkvísl: | *Theobroma*  |
| Tegund: | **Kakótré** (T. cacao)  |

 |
| Tvínefni |
| Theobroma cacao L. |

*Theobroma cacao*
**Kakó** eða **kakótré** (fræðiheiti: *Theobroma cacao*) er lítið (4–8 m hátt) sígrænt tré sem á uppruna sinn í hitabeltissvæðum í Suður-Ameríku en vex nú víða í hitabeltinu. Fræ kakótrésins eru notuð í kakóduft og súkkulaði.

Kakótréð vex í hæðum Andesfjalla í 200–400 m og á Amazon svæðinu og á vatnasvæðum Órinókó-fljóts. Kakótréð þarf rakt loftslag, frjósaman jarðveg og úrkomu. Það vex í skógarbotni og þrífst best í skugga annarra trjáa. Laufin eru 10–40 sm löng og 5–20 sm breið.

Blóm kakótrésins
Blómin eru lítil eða 1–2 sm að þvermáli. Fræbelgur kakótrésins er 15–30 sm langur og 8–10 sm breiður og breytist frá gulu í appelsínugult þegar það þroskast og vegur um 500 g fullþroskað. Í fræbelgnum eru 20 til 60 fræ sem venjulega eru kölluð baunir, klædd í hvítan belg. Fræin innihalda 40–50% kakósmjör. Mikilvægasta virka efnið í þeim er þeóbrómín. Fræðiheitið *theobroma* þýðir *fæða guðanna*.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*cacao*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 18. júlí 2006.
* „The Cocoa tree“. Sótt 19. júlí 2006.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Falklandseyjastraumurinn

**Falklandseyjastraumurinn** er kaldur hafstraumur sem streymir norður með Atlantshafsströnd Patagóníu allt að ósum Río de la Plata. Straumurinn er grein af Suðurhafsstraumnum sem skilur sig frá honum við Hornhöfða. Hann dregur nafn sitt af Falklandseyjum. Hann mætir Brasilíustraumnum í Argentínuhafi og blandast honum þar.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Forsætisráðherra Póllands

| Forseti ráðherraráðsins
 Prezes Rady Ministrów |
| --- |
| Einkennismerki pólskra ríkisstofnana |
| Fáni Póllands |
| **Núverandi Donald Tusk** síðan 13. desember 2023 |
| Gerð | Ríkisstjórnarleiðtogi |
| Meðlimur | Leiðtogaráði Evrópusambandsins |
| Opinbert aðsetur | *Hotel „Parkowa“*, Varsjá (opinberlega, sjaldan notað) |
| Skipaður af | Forseta eða af Sejm með traustsyfirlýsingu þingmanna |
| Stofnun | 6. nóvember 1918 (1918-11-06) |
| Fyrsti embættishafi | Ignacy Daszyński |
| Staðgengill | Aðstoðarforsætisráðherra |
| Laun | 389.516 slot/€81.772 á ári |
| Vefsíða | Opinber heimasíða |

**Forseti ráðherraráðsins** (pólska: *Prezes Rady Ministrów*) eða í daglegu tali **forsætisráðherra Póllands** (pólska: *Premier Polski*) er leiðtogi stjórnarráðs og ríkisstjórnar Póllands. Núverandi ábyrgð og skyldur stöðu forsætisráðherrans eiga uppruna sinn í stofnun Þriðja pólska lýðveldisins. Staðan er skilgreind stjórnarskránni 1997. Samkvæmt henni skipar forseti Póllands forsætisráðherra í embætti, sem skipar sjálfur meðlimi stjórnaráðsins í embætti. Fjórtan dögum eftir skipun sína verður forsætisráðherrann að kynna stefnumál ríkisstjórnarinnar fyrir þinginu sem verða að vera samþykkt með traustsyfirlýsingu.

Embætti forsætisráðherrans er víða talið valdamesta staðan í pólskum stjórnmálum, þar sem embætti forsetans er að mestu leyti táknrænt. Deilur hafa engu að síðar orðið til úr skoðanamuni embætanna tveggja í fortíðinni.

Núverandi forsætisráðherra Póllands er Donald Tusk.

## Tilvísanir

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*