Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rúmfræði

Skýringarmynd af samsíðufrumsendu Evklíðs.
**Rúmfræði** eða **flatarmálsfræði** er undirgrein stærðfræðinnar sem færst við eiginleika rúms, eins og fjarlægðir, lögun, stærð, og afstöðu hluta. Ásamt talnafræði, er rúmfræði ein elsta grein stærðfræðinnar. Til 19. aldar fékkst rúmfræði nær eingöngu við evklíðska rúmfræði út frá grunnhugtökunum punktur, lína og slétta (flötur).

Upprunalegur tilgangur rúmfræði var að gera líkön af efnisheiminum, og hún kemur að notum í nær öllum vísindagreinum, listum, verkfræði og hvers kyns teikningu. Rúmfræði kemur líka við sögu í greinum stærðfræði sem virðast við fyrstu sýn óskyldar henni. Það á til dæmis við um algebrurúmfræði sem kemur við sögu í sönnun Whites á síðustu setningu Fermats.

Rúmfræði snýst um að geta reiknað út lögun og stærð, eða rúmfræðilega eiginleika hluta. Evklíð, forngrískur stærðfræðingur er oft nefndur „faðir rúmfræðinnar“ út af ritinu *Frumþættir* sem fjalla að mestu um rúmfræði. Miklar breytingar urðu á skilningi manna á rúmfræði á fyrri hluta 19. aldar þegar fram komu nýjar kenningar um rúmfræði sem byltu þeirri sem Evklíð hafði skilgreint. Ein fyrsta uppgötvunin af því tagi var „merkilega kennisetningin“ *Theorema Egregium* sem Carl Friedrich Gauss setti fram 1827 og segir að gauss-sveigja sé óháð greypingu í evklíðsku rúmi. Það leiðir til þess að hægt er að rannsaka yfirborð hluta sem eiginrúm, sem aftur leiddi til þróunar kenninga um víðáttur og riemannskrar rúmfræði. Seinna á 19. öld kom í ljós að hægt var að þróa óevklíðska rúmfræði án samsíðufrumsendunnar án þess að það leiddi til þverstæðu. Almenna afstæðiskenningin er fræg kenning sem byggist á óevklíðskri rúmfræði.

Frá því seint á 19. öld hefur viðfangsefni rúmfræðinnar stækkað til muna og margar undirgreinar orðið til, eins og deildarúmfræði, algebrurúmfræði, reiknirúmfræði, varprúmfræði, vildarrúmfræði, endanleg rúmfræði, og fleiri. Þessi útvíkkun rúmfræðinnar varð til þess að merking orðsins „rúm“ breyttist: Áður átti það eingöngu við um þrívítt rúm efnisheimsins, en merkir nú stærðfræðimynstur sem tiltekin rúmfræði byggir á.

## Tilvísanir

  *Þessi stærðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Cornwall

Fáni Cornwall
Staðsetning Cornwall á Englandi.
**Cornwall** (nefnt **Kornbretaland** í gömlum íslenskum bókum) er sýsla á Suðvestur-Englandi á Bretlandi. Um 540.200 íbúar búa í sýslunni sem er 3.563 km² að flatarmáli (2012). Stjórnarborg Cornwall er Truro, sem er líka eina borgin í sýslunni.

Cornwall er ein af sex keltneskum þjóðum, og er líka föðurland kornbreska fólksins. Korníska er keltneskt tungumál sem er talað á Cornwall. Cornwall telst sem svæði sérstakrar náttúrufegurðar.

Truro
  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hornalína

**Hornalína** er í flatarmálsreikningi skilgreind sem lína milli tveggja horna í fjölhyrningi. Í þríhyrningi er engin hornalína, í ferhyrningi tvær. Unnt er að reikna fjölda hornalína í marghyrningi með jöfnunni h = n x (n - 3) / 2, þar sem -n merkir fjölda hliða.
# Gammafallið

Gammafallið á rauntalnaásnum.
**Gammafallið** er ósamfellt fall, táknað með Γ og skilgreint með eftirfarandi heildi:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Með hlutheildun fæst:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Þegar *n* er náttúrleg tala má leiða eftirfarandi út:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 og
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
sem sýnir tengsl gammafallsins við aðfeldi, en líta má á gammafallið sem útvíkkun aðfeldis yfir tvinntölurnar.

Gammafallið er venslað zetufalli Riemanns með eftirfarandi jöfnu:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
sem gildir fyrir Re(*z*) > 1.

Gammafallið í tvinntalnasléttunni
Carl Friedrich Gauss notaði annan, einfaldari rithátt fyrir það, sem í dag nefnist gammafallið, nefnilega:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Regla Pýþagórasar

**Regla Pýþagórasar**, **Pýþagórasarregla** eða **setning Pýþagórasar** er regla í evklíðskri rúmfræði sem fjallar um tengslin milli lengda hliða í rétthyrndum þríhyrningi. Reglan er kennd við forngríska heimspekinginn, trúarleiðtogann og stærðfræðinginn Pýþagóras, þó að vitað sé að reglan hafi þekkst fyrir tíma hans bæði í Babýlóníu og Kína, en talið er að hann hafi verið fyrstur til að sanna að hún gilti fyrir alla rétthyrnda þríhyrninga.

Reglan er grundvallarregla í ýmsum rúmfræðireikningi, t.a.m. hnitarúmfræði og hornafræði.

## Reglan

Mynd sem sýnir þrjá ferhyrninga sem mynda rétthyrndan þríhyrning sín á milli
Setningin segir að í rétthyrndum þríhyrning er summa ferninga skammhliðanna jöfn ferningnum á langhliðina.

Ef hliðarlengdir þríhyrningsins eru a, b, c, þar sem c er langhliðin, gildir því

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

Ef smíðaðir eru þrír ferningar, þar sem hver hinna þriggja hliða þríhyrningsins jafngildir hliðarlengd eins fernings, er samanlagt flatarmál minni ferninganna tveggja jafnt flatarmáli þess stærsta.

## Sönnun

Til eru fjölmargar mismunandi sannanir á reglu Pýþagórasar. Eftirfarandi sönnun byggir á reglu um einslaga þríhyrninga.

Látum þríhyringinn ABC vera þannig að hornið C er rétt. Drögum línuna CX hornrétt á hliðina AB. Þá myndast tveir nýir þríhyrningar, ACX og CBX. Þessir þríhyrningar eru báðir einslaga þríhyrningnum ABC.

Þar sem WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 er WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , og þar sem WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 er WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 .

Því fæst WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 Þar sem WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 fáum við að

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 .

Skrifum WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 , svo að

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18

eins og sanna átti.

## Tengt efni

* Fjarlægðarformúlan
* Pýþagórískur þríhyrningur

## Tilvísanir
# Pýroxen

Sýni af pýroxeníti
**Pýroxen** er ein af frumsteindum storkubergs.

## Lýsing

Pýroxen er flokkur af magnesíum-járn-kalsíum-ál-silikötum. Það er svart eða dökkgrænnt á lit og með strendingslaga kristalla.

* Efnasamsetning: (Ca,Mg,Fe,Al,Ti)2(Si,Al)2O6
* Kristalgerð: Mónóklín
* Harka: 5½-6
* Eðlisþyngd: 3,4
* Kleyfni: Góð

## Útbreiðsla

Pýroxen er aðalfrumsteindin í basalti og gabbrói. Það finnst sem dílar í nokkrum gerðum basalts og ankaramíts. Ágít er algengasta tegundin á Íslandi.

## Heimild

* Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) *Íslenska steinabókin*. ISBN 9979-3-1856-2
* Þorleifur Einarsson (1994) *Myndun og mótun lands: Jarðfræði*. ISBN 9979-3-0263-1
# Staðvindur

Skýringarmynd sem sýnir staðvindabeltið norðan og sunnan miðbaugs.
**Staðvindur** er vindur sem blæs í beltum við miðbaug jarðar. Staðvindar eru ríkjandi vindar í hitabeltinu. Vindarnir blása frá hlýtempruðu beltunum í átt að miðbaug. Snúningur jarðar veldur því svo að þeir blása stöðugt í suðvestur á norðurhvelinu en norðvestur á suðurhvelinu.

Staðvindar stafa af því að heitt loft sem stígur upp við miðbaug kólnar og sígur niður við hvarfbaugana þar sem myndast háþrýstisvæði (hæð). Vegna þessarar stöðugu hringrásar eru staðvindar stöðugir (og draga nafn sitt af því). Alveg við miðbaug er svo kyrrabeltið sem einkennist af léttum, breytilegum vindi.
# Vetrarbrautin

Teikning sem sýnir hvernig Vetrarbrautin gæti litið út, séð úr fjarlægð.
**Vetrarbrautin** er stjörnuþokan sem sólkerfið tilheyrir. Vetrarbrautin er þyrilþoka, ein af milljörðum stjörnuþoka í alheimnum og hluti grenndarhópsins. Þvermál Vetrarbrautarinnar er 100 000 ljósár.

Vetrarbrautarhnit er himinhvolfshnitakerfi, sem miðar *hæð* himinfyrirbæris við Vetrarbrautarsléttuna og *lengd* við miðju Vetrarbrautarinnar.

## Neðanmálsgreinar

## Tenglar

* Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautin okkar
* Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautir
* Stjörnufræðivefurinn: Vetrarbrautaþyrpingar

  *Þessi stjörnufræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Alþjóðasamband stjarnfræðinga

Samtök frá 73 löndum eru meðlimir í Alþjóðasambandi stjarnfræðinga
**Alþjóðasamband stjarnfræðinga** (**ASS**, enska: *International Astronomical Union* eða *IAU*, franska: *Union astronomique internationale* eða *UAI*) er samtök fagmannlegra stjarnfræðinga sem eru með að minnsta kosti doktorspróf og eru virkir í rannsóknum og kennslu í stjörnufræði. Samtökin hafa yfirráð yfir útnefningu stjarnfræðilegra fyrirbæra (stjarna, pláneta, smástirna, o.s.frv.) og kennileita á yfirborði þeirra.

Alþjóðasamband stjarnfræðinga er meðlimur í Alþjóðlega vísindaráðinu. Aðalhlutverk þess er að efla og vernda stjörnufræði að öllu leyti með alþjóðlegri samvinnu. Höfuðstöðvar samtakann eru í París.

  *Þessi stjörnufræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Newcastle upon Tyne

Tyne-brúin í Newcastle.
Sveitarfélagið Newcastle á Englandi.
**Newcastle upon Tyne** (almennt **Newcastle** og hefur verið nefnd **Nýikastali** á íslensku) er borg á Norðaustur-Englandi. Hún er við Tyneá og er 74 km suður af skosku landamærunum. Íbúar næsta nágrennis Newcastle eru kallaðir *Geordies*. Árið 2022 voru íbúar Newcastle um 308.000 talsins og er stórborgarsvæðið það fjölmennasta á norður-Englandi.

Borgin var stofnuð á tímum Rómaveldis sem *Pons Aelius*. Hún tók nafn sitt af kastala Róberts stuttbrókar, sonar Vilhjálmur sigursæla, konungs Englands. Í iðnbyltingunni var Newcastle ein stærsta miðstöð skipasmíða heims . Borgin var forðum höfuðborg Northumberlands en klauf sig frá sýslunni um 1400 . Newcastle hlaut borgarstöðu árið 1882. Árið 1974 varð hún hluti sveitarfélagsins Tyne and Wear.

Meðal áhugaverðra staða og kennileita í borginni eru: Tyne-brúin, Millennium-brúin, Swing-brúin og High-level-brúin, Newcastle-kastali, Newcastle-dómkirkjan, St Mary's-dómkirkjan og St Thomas'-kirkjan. Grainger Town með Grey's-minnismerkinu og konunglega leikhúsinu (Theatre Royal) og St James' Park-knattspyrnuvöllurinn.

## Samgöngur

Neðanjarðarlestarkerfi Newcastle.
Lestir halda til Lundúna á hálftíma fresti, til King's Cross-járnbrautarstöðvarinnar og tekur ferðin 2-3 tíma. Lestarferðir norður til Skotlands fara um Edinborg.

Neðanjarðarkerfi Newcastle var byggt milli 1980 til 1984 og fer um stórborgarsvæðið og til Sunderland.

## Íþróttir

* Knattspyrnufélag borgarinnar er Newcastle United.
* Newcastle Falcons og Newcastle Thunder eru rúgbí-lið.

## Menntun

* Háskólar eru tveir: Newcastle University og Northumbria University.

* Theatre Royal
* Dómkirkjan
* St Mary’s-dómkirkjan
* Grainger Town
* Newcastle-kastali, turninn Castle Keep frá 12. öld.

## Tilvísanir

  *Þessi Englandsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Abbey Road Studios

Abbey Road Studios árið 2005
**Abbey Road Studios** (áður **EMI Recording Studios**) er upptökuver staðsett á 3 Abbey Road, St John's Wood, City of Westminster, Greater London í Englandi. Það var stofnað í nóvember 1931 af Gramophone Company, forveri breska tónlistarfyrirtækisins EMI, sem var eigandi þess þar til að Universal Music Group (UMG) tók yfir árið 2013. Þekktustu viðskiptavinirnir sem notuðu stúdíóið voru Bítlarnir, nánar tiltekið Studio Two rýmið. Árið 1976 var upptökuverið endurnefnt frá EMI í Abbey Road.

## Tilvísanir

  *Þessi tónlistargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gorillaz

Tónleikar með Gorillaz árið 2010.
**Gorillaz** er hljómsveit skipuð teiknimyndapersónum en ýmsir tónlistarmenn hafa leikið fyrir sveitina. Hljómsveitin er samstarfsverkefni tónlistarmannsins Damon Albarn og myndasöguhöfundarins Jamie Hewlett sem hófst árið 1998. Hljómsveitarmeðlimir eru 2D (söngur, píanó), Murdoc Niccals (rafmagnsbassi), Noodle (gítar) og Russel Hobbs (trommur). Tónlistin er unnin af Damon Albarn í samstarfi við ýmsa aðra tónlistarmenn. Hljómsveitin hefur gefið út fimm breiðskífur: *Gorillaz* (2001), *Demon Days* (2005), *Plastic Beach* (2010), *The Fall* (2010) og *Humanz* (2017).

## Tenglar

* Vefur hljómsveitarinnar

  *Þessi tónlistargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Wimbledon-mótið

18. völlur á Wimbledon-mótinu 2004.
**Wimbledon-mótið** er elsta og virtasta tennismót heims. Það hefur verið haldið á tennisvelli All England Club í Wimbledon í London frá árinu 1877. Mótið fer fram á grasvöllum utandyra en frá 2009 hefur miðvöllurinn verið búinn útdraganlegu þaki.

Mótið er eitt af fjórum í heimsmótaröðinni (*Grand Slam*) ásamt Opna ástralska tennismótinu, Opna franska tennismótinu og Opna bandaríska tennismótinu. Frá 1988 er Wimbledon-mótið það eina af þessum mótum sem leikið er á grasvöllum.

Mótið fer fram í byrjun júlí og tekur tvær vikur.

  *Þessi íþróttagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Austur-England

Kort af Austur-Englandi.
**Austur-England** (enska: *the East of England*) er ein af níu embættislegum landshlutum á Englandi. Landshlutinn varð til árið 1994 og hefur verið notað í tölfræðilegu skyni frá 1999. Hann inniheldur sýslurnar Essex, Hertfordshire, Bedfordshire, Cambridgeshire, Norfolk og Suffolk.

Frá og með manntalinu árið 1999 var íbúafjöldi 5.388.140. Austur-England er að mestu leyti lágt; hæsti punkturinn í landshlutanum er 249 m yfir sjávarmáli. Peterborough, Luton og Southend-on-Sea eru þéttbyggðustu borgirnar í landshlutanum.

  *Þessi Englandsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Stirling (sveitarfélag)

Stirling.
**Stirling** ( gelíska: Sruighlea) er eitt 32 sveitarfélaga Skotlands. Íbúar eru um 95.000 (2021) og er flatarmál þess um 2.200 ferkílómetrar. Höfuðstaðurinn er bærinn Stirling. Í kringum Stirling er sléttlendi en í norðri er fjalllendi; Trossachs-fjöll.
# Aristarkos frá Samos

**Aristarkos** frá Samos (um 310 f.Kr. – um 230 f.Kr.) var forngrískur stjörnufræðingur og stærðfræðingur. Hann lagði fyrstur fram sólmiðjukenninguna og hefur verið nefndur „hinn forni Kópernikus“.

## Tilvísanir

## Tenglar

* „Hver var Aristarkos frá Samos og hvert var framlag hans til vísindanna?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þetta æviágrip  sem tengist fornfræði er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Riffill

Mosin 1891/30 riffill
**Riffill** er flytjanlegt skotvopn með ílöngu hlaupi, hönnuð til að hitta skotmörk í langri fjarlægð. Rifflar eru (alþjóðlega) aðallega notaðir í stríði, löggæslu, veiðum og tilteknum íþróttagreinum.

  *Þessi vopnagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Matsueyjar

Frá Matsueyjum
**Matsueyjar** eru lítill 36 eyja eyjaklasi í Formósusundi nálægt meginlandi Kína. Eyjarnar eru um 100 sjómílur undan strönd Tævan og 10 sjómílur undan strönd kínverska meginlandsins. Eyjarnar mynda sýsluna Lienchiang í Fuijanhéraði í Lýðveldinu Kína (Tævan). Raunar er aðeins lítill hluti af hinni sögulegu Lienchiang-sýslu undir stjórn lýðveldisins þar sem meginlandshlutinn er undir stjórn Alþýðulýðveldisins Kína sem Lianjiang-sýsla.

Önnur Formósusundsdeilan hófst með stórskotaliðsárás á eyjarnar frá meginlandi Kína árið 1958.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Symbian

Symbian á Nokia 6710
**Symbian** er stýrikerfi, sem er ekki lengur stutt, fyrir farsíma sem er nú í eigu fyrirtækisins Accenture. Upphaflega þróaði Symbian Ltd. stýrikerfið, sem er afkomandi EPOC stýrikerfsins frá Psion. Symbian keyrir aðeins á ARM-örgjörvum. Núverandi form stýrikerfsins er opið og var þróað af Symbian Foundation árið 2009, þegar það tók við af **Symbian OS**. Mörg farsímafyrirtæki notuðu Symbian í vörunum sínum, t.d. Samsung, Motorola, Sony Ericsson en mest allra Nokia. Það var vinsælasta farsímafyrirtækið til loka ársins 2010 þegar Android leysti það af hólmi.

Árið 2011 tók Nokia upp Windows Phone í staðinn (sem er nú heldur ekki stutt) fyrir Symbian og útvistaði þróun og stuðningi stýrikerfisins til Accenture.

  *Þessi tölvunarfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bab-el-Mandeb

Bab-el-Mandeb
**Bab-el-Mandeb** (sem merkir **Sorgarhlið** og er stundum kallað **Tárahlið** ) er sund fyrir mynni Rauðahafs og skilur það af frá Adenflóa. Sundið, sem er á milli Jemens og Djibútí, er 25 km breitt og hefur reynst hættulegt vegna strauma. Eldfjallaeyjan Perimey er þar skammt undan landi, Arabíumegin.

## Tengt efni

* Bosporussund
* Gíbraltarsund
* Hormússund
* Súesskurðurinn

## Tilvísanir

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Indus-fljót

Indusfljót
Vatnasvið Indus.
**Indusfljót** er lengsta og mikilvægasta fljót í Pakistan. Upptök þess eru skammt frá Mansarovar-vatni á hásléttu Tíbets. Fljótið er 3180 km langt.

Árin 2010-2011 urðu mikil flóð í Indus sem skildu um 6 milljónir eftir heimilislaus og urðu andlát um 2.500.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Tyrkísk mál

Útbreiðsla.
**Tyrkísk mál** eru megingrein altaísku málaættarinnar. Af sumum þó talin mynda sjálfstæða ætt og ekki falla undir neina altaíska ætt. Þau eru að minnsta kosti 35 talsins og eru töluð af fólki frá Suðaustur-Evrópu og Miðjarðarhafslöndum til Síberíu og Vestur-Kína. Um það bil 170 milljón manns hafa tyrkísk tungumál að móðurmáli. Það tyrkíska tungumál sem flestir tala er tyrkneska, sem töluð er aðallega í Anatólíu og á Balkanskaga. Um 40 % þeirra sem tala tyrkísk tungumál tala tyrknesku.

Tyrkísk tungumál hafa nokkra sameiginlega eiginleika, eins og sérhljóðasamræmi, samloðun og ekkert málfræðilegt kyn. Talendur svokallaðra ogúsmála eiga ekki erfitt með að skilja hver annan en í þessum hópi eru tyrkneska, aserska, túrkmenska, kashkaí, gagás og krímtataríska.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bresku Indlandshafseyjar

|  |
| --- |
| *British Indian Ocean Territory* |
|  |
| Fáni  |
|  |
| **Kjörorð:** In tutela nostra Limuria |
| **Þjóðsöngur:N/A* |
|  |
| **Höfuðborg** | Diego Garcia |
| **Opinbert tungumál** | enska |
| **Stjórnarfar** | Þingbundin konungsstjórn
 |
| Konungur | Karl 3. |
| Stjórnarfulltrúi | Tony Crombie |
| Landstjóri | Tony Humphries |
| **Flatarmál**  • Samtals  • Vatn (%) | \*. sæti 60 km² ~0 |
| **Mannfjöldi**  • Samtals (2004)  • Þéttleiki byggðar | \*. sæti 3.500 58,3/km² |
| **VLF** (**KMJ**) | áætl. 2005 |
|  • Samtals | \* millj. dala (\*. sæti) |
|  • Á mann | \* dalir (\*. sæti) |
| **Gjaldmiðill** | Sterlingspund |
| **Tímabelti** | UTC+6 |
| **Þjóðarlén** | .io |
| **Landsnúmer** | ++246 |

**Bresku Indlandshafseyjar** eða Chagoseyjar eru sex baugeyjar í Chagos-eyjaklasanum í Indlandshafi, um það bil miðja vegu milli Afríku og Indónesíu. Eyjarnar eru breskt yfirráðasvæði handan hafsins. Heildarflatarmál eyjanna er 60 km². Eyjarnar eru breskt yfirráðasvæði. Eyjarnar eru Salómonseyjar, Peros Banhos kóralhringeyjan, Bræðurnir þrír, Arney, Háskaeyjar, Egmonteyjar og Diego Garcia. Diego Garcia er stærsta eyjan en hún er í kringum 44 ferkílómetrar. Á þeirri eyju hafa Bandaríkjamenn sett upp herstöð. Í Persaflóastríðinu 1991, árás bandamanna á Talibana í Afghanistan 2001 og í innrásinni í Írak 2003 lá hún mjög vel við fyrir flugvélar bandamanna á leið frá BNA. Á eyjunni eru fangabúðir.

Portúgalskir landkönnuðir komu til Diego Garcia á 16. öld. Eyjan var undir yfirráðum Máritaníus á tímabilinu 1814-1965.
Íbúar eyjunnar Diego Garcia voru um 2000 en þeir voru allir fluttir á brott með valdi á árunum 1967-73 þegar samningar voru gerðir milli Breta og Bandaríkjamanna að gera eyjuna að herstöð. Chagossar en svo nefnast eyjarskeggar voru fluttir til Máritíus þar sem þeir búa ennþá í örbirgð um 2000 km frá heimkynnum sínum. Árið 2000 kvað brezkur dómstóll upp þann úrskurð, að skipun um brottflutning fólksins hefði veri ólögleg og þar með ógild en einnig að hernaðarmannvirkin á eyjunni væru nauðsynleg og að búseta þar yrði eingöngu í tengslum við herstöðina. Chagossar stefndu brezkum yfirvöldum og kröfðust skaðabóta og að eyjarskeggar fengju að snúa aftur. Dómur féll árið 2003 en í honum er fallist á að meðferð eyjarskegga hafi verið skammarleg en ekki viðurkenndur bótaréttur.

## Heimildir

* Flutt nauðug frá Paradís, Morgunblaðið, 166. tölublað (21.06.2009), Blaðsíða 16
* John Pilger, Stealing a nation, 2004 (heimildarmynd)
# Búrbónar

Filippus 5. Spánarkonungur, Elísabet af Parma og afkomendur þeirra 1743.
**Búrbónar** (franska: *Maison de Bourbon*) eru mikilvæg konungsætt í Evrópu. Þeir eru grein af Kapetingum sem tóku við af Karlungum sem konungsætt Frakklands árið 987. Búrbónar komust fyrst til valda í Navarra og síðan í Frakklandi á 16. öld. Eftir Spænska erfðastríðið á 18. öld voru Búrbónar einnig við völd á Spáni, Napólí, Sikiley og Parma. Núverandi Spánarkonungur og hertoginn af Lúxemborg eru af ætt Búrbóna.

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Iðnaður

Kolaorkuver í Nevada, Bandaríkjunum.
**Iðnaður** er sá hluti efnahagslífsins sem framleiðir vörur og veitir þjónustu. Iðnaður eins og við þekkjum hann í dag varð til í iðnbyltingunni á 19. öld. Venja er að flokka iðngreinar í fernt: frumvinnslugreinar eru greinar þar sem náttúruauðlindum er breytt í vörur eins og námuvinnsla, skógarhögg og landbúnaður; framleiðslugreinar eru greinar þar sem hráefnum er breytt í vörur eins og bílaiðnaður og matvælaiðnaður; þjónustugreinar eru greinar eins og verslun og bankastarfsemi; þekkingargreinar eru síðan greinar sem fást við rannsóknir, hönnun og þróun sem leitt geta til breytinga og tækniframfara. Stundum er fimmta flokknum, stjórnunargreinum, bætt við. Þessi flokkun iðngreina hefur verið notuð sem undirstaða annarra flokkunarkerfa. Þannig hafa þróunarlönd verið skilgreind sem lönd með efnahag sem byggist á fyrsta og öðrum flokki, en þróuð lönd skilgreind sem lönd þar sem meiri áhersla er lögð á á þriðja og fjórða flokkinn. Á sama hátt hefur verið talað um foriðnvæðingu, klassíska iðnvæðingu og eftiriðnvæðingu, eftir því hvaða geiri er ríkjandi á hvaða tíma. Sumir höfundar hafa hneigst til að hafna þessari skiptingu alveg.
# Karasund

Kort sem sýnir Karasund
**Karasund** er 56 km breitt sund á milli Novaja Semlja og norðurodda Vajgatseyju. Það tengir Karahaf í austri og Barentshaf í vestri.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bandahaf

Kort af Mólúkkaeyjum
**Bandahaf** er hafsvæði í Kyrrahafi milli Súlavesí, Litlu-Sundaeyja, Barat Daya-eyja og Mólúkkaeyja. Hafið liggur yfir litlum jarðfleka, Bandaflekanum. Jarðskjálftar eru tíðir í hafinu.

Bandaeyjar, Tanimbareyjar, Kaieyjar og aðrar litlar eyjar í Bandahafi hafa verið skilgreindar sem sérstakt vistsvæði í austurenda Wallacíu, þar sem þær geyma blöndu af plöntu- og dýralífi frá bæði Asíu og Ástralíu, auk fjölda staðbundinna tegunda. Flestar eyjarnar eru þaktar nær ósnortnum regnskógi.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Þingvellir

Heimsminjar UNESCO| Þingvallaþjóðgarður |
| --- |
| Nafn á heimsminjaskrá UNESCO |
|  |
| Staðsetning | Ísland |
| Tegund | Menningarleg |
| Viðmið | (iii)(vi) |
| Skráarnúmer | 1152 |
| Innritunarsaga |
| Innritun | 2004 (28. fundur) |

Þingvellir
Þingvellir
Mörk þjóðgarðsins.
**Þingvellir** eru flatir, grasi grónir vellir norðan við Þingvallavatn á bökkum Öxarár, sem rennur eftir völlunum út í Þingvallavatn, sem er stærsta náttúrulega stöðuvatn á Íslandi. Þjóðgarður var stofnaður árið 1928 og nær hann yfir Þingvelli og nánasta umhverfi þeirra. Í Öxará er Öxarárfoss, þar sem áin steypist ofan í Almannagjá. Rennur áin síðan eftir gjánni og svo út úr henni og niður á vellina. Almannagjá er sprunga við vestanverða sigdældina á milli úthafsflekanna tveggja sem Ísland liggur á.

Almannagjá á Þingvöllum
Flosagjá
Þingvellir eru einn af mikilvægustu stöðunum í íslenskri sögu. Alþingi var stofnað á Þingvöllum árið 930 og kom þar saman árlega allt fram til ársins 1798. Það var árið 999 eða 1000 sem lögsögumaðurinn Þorgeir Ljósvetningagoði lagðist undir feld og lýsti Íslendinga í kjölfarið kristna.

Staðsetning Þingvalla
Það var einnig á Þingvöllum sem Íslendingar lýstu yfir sjálfstæði þann 17. júní 1944. Þangað hafa margir íslenskir listamenn sótt innblástur sinn, til dæmis Jóhannes Kjarval.

Skammt frá Þingvallakirkju er svokallaður þjóðargrafreitur, þar sem Jónas Hallgrímsson og Einar Benediktsson eru grafnir.

## Tengt efni

* Þingvallanefnd
* Fornleifarannsóknir á Þingvöllum
* Silfra

## Tengill

* Thingvellir.is
* *Lög um friðun Þingvalla*; af Alþingi.is
* *Dagstund á Þingvöllum*; grein í Þjóðviljanum 1974
* *Þjóðkirkjan og þjóðgarðurinn*; grein í Morgunblaðinu 2001