Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alabama

| Alabama |
| --- |
| Fylki |
| FániInnsigli |
| Viðurnefni: * Yellowhammer State
* Heart of Dixie
* Cotton State
 |
| Kjörorð: Audemus jura nostra defendere (latína) (enska: We dare defend our rights) |
| Staðsetning Alabama í Bandaríkjunum |
| Land |  Bandaríkin |
| Varð opinbert fylki | 14. desember 1819 (1819-12-14) (22. fylkið) |
| Höfuðborg | Montgomery |
| Stærsta borg | Huntsville |
| Stærsta sýsla | Jefferson |
| Stjórnarfar |
|  • Fylkisstjóri | Kay Ivey (R) |
|  • Varafylkisstjóri | Will Ainsworth (R) |
| Þingmenn öldungadeildar | * Tommy Tuberville (R)
* Katie Britt (R)
 |
| Þingmenn fulltrúadeildar | * 6 Repúblikanar
* 1 Demókrati
 |
| Flatarmál |
|  • Samtals | 135.767 km2 |
|  • Land | 131.171 km2 |
|  • Vatn | 4.597 km2  (3,4%) |
|  • Sæti | 30. sæti |
| Stærð |
|  • Lengd | 531 km |
|  • Breidd | 305 km |
| Hæð yfir sjávarmáli | 150 m |
| Hæsti punktur (Mount Cheaha) | 735,5 m |
| Lægsti punktur (Mexíkóflói) | 0 m |
| Mannfjöldi (2023) |
|  • Samtals | 5.108.468 |
|  • Sæti | 24. sæti |
|  • Þéttleiki | 37,63/km2 |
|   • Sæti | 25. sæti |
| Heiti íbúa | Alabamian, Alabaman |
| Tungumál |
|  • Opinbert tungumál | Enska |
|  • Töluð tungumál | * Enska: 95,1%
* Spænska: 3,1%
 |
| Tímabelti |
| Opinberlega | UTC−06:00 (CST) |
|  • Sumartími | UTC−05:00 (CDT) |
| Phenix City | UTC−05:00 (EST) |
|  • Sumartími | UTC−04:00 (EDT) |
| Póstnúmer | AL |
| ISO 3166 kóði | US-AL |
| Stytting | Ala. |
| Breiddargráða | 30°11'N til 35°N |
| Lengdargráða | 84°53'V til 88°28'V |
| Vefsíða | alabama.gov |

**Alabama** er fylki í Bandaríkjunum. Alabama liggur að Tennessee í norðri, Georgíu í austri, Flórída og Mexíkóflóa í suðri og Mississippi í vestri. Flatarmál Alabama er 135.767 ferkílómetrar.

Höfuðborg Alabama heitir Montgomery en Huntsville er stærsta borg fylkisins. Íbúar Alabama eru um 5,1 milljónir (2023).

## Tilvísanir

## Tenglar

* Opinber vefsíða

  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Qeqertalik

Qeqertalik
skjaldarmerki
**Qeqertalik** er sveitarfélag á Grænlandi stofnsett formlega 1. janúar 2018 þegar Qaasuitsup var skipt upp í tvennt. Íbúar eru um 6.500 og flatarmál 62.400 km². Ráðhúsið liggur í Aasiaat. Sveitarstjóri er Ane Hansen frá Inuit Ataqatigiit.

## Landfræði

Qeqertalik-sveitarfélag liggur í suðri að Qeqqata og í norður er Avannaata, til austurs liggur innlandsís Grænlands og sveitarfélagið Sermersooq.

Qeqertalik samanstendur af bæjum kringum Diskó-flóa, en norðurströnd hans og Nuussuaq-skagi tilheyra þó næsta sveitarfélagi fyrir norðan Avannaata.

## Bæir og byggðir

Qeqertalik er skipt upp í 4 svæði:

* **Aasiaat**
	+ Aasiaat (Egedesminde)
	+ Akunnaaq
	+ Kitsissuarsuit (Hunde Ejlande)
* **Kangaatsiaq**
	+ Kangaatsiaq
	+ Attu
	+ Iginniarfik
	+ Ikerasaarsuk
	+ Niaqornaarsuk
* **Qasigiannguit**
	+ Qasigiannguit (Christianshåb)
	+ Ikamiut
* **Qeqertarsuaq**
	+ Qeqertarsuaq (Godhavn)
	+ Kangerluk

## útvísandi hlekkir

* heimasíða sveitarfélagsins Geymt 17 nóvember 2020 í Wayback Machine
# Neva

Neva við St. Pétursborg.
Kort.
**Neva** er á í Norðvestur-Rússlandi. Hún er stutt, aðeins 74 kílómetrar að lengd. Hún er samt mikilvæg fyrir skipasamgöngur í Rússlandi, því hún rennur úr Ladogavatni og tæmist í Finnska flóa, sem gengur inn úr Eystrasalti. Skipaskurðir tengja hana við Volgu og Hvítahafið. Við árósana er Sankti Pétursborg.

## Tengill

* Neva
# Sjálfstjórnarsvæði

**Sjálfstjórnarsvæði** eða **sjálfstjórnarhérað** er stjórnsýslueining eða yfirráðasvæði fullvalda ríkis sem býr við sjálfsforræði eða heimastjórn í tilteknum málum, undir ríkisstjórn landsins sem veitir heimastjórninni tiltekin völd með valddreifingu. Tilgangurinn getur verið að auka lýðræðislega þátttöku, bæta stjórnsýslu, eða draga úr hættu á átökum. Ólíkt fylkjum sambandsríkja fer sjálfsforræði sjálfstjórnarsvæða eftir aðstæðum á hverjum stað fyrir sig og byggist á sérstökum lögum eða tilskipunum. Sjálfstjórnarsvæði er oftast landfræðilega eða menningarlega aðgreint frá öðrum landsvæðum ríkisins og hefur þannig sérstöðu.

Dæmi um sjálfstjórnarsvæði eru Norður-Írland (Bretlandi), Færeyjar (Danmörku), Hong Kong (Alþýðulýðveldinu Kína) og Sansibar (Tansaníu).

## Tilvísanir
# Espoo

Staðsetning Espoo í Finnlandi

**Espoo** (sænska: *Esbo*) er næststærsta borg Finnlands, staðsett við suðurströnd landsins. Hún myndar höfuðborgarsvæðið ásamt Helsinki, Vantaa og Kauniainen. Flatarmál borgarinnar er 528 km², þar af land 312 km². Núverandi íbúafjöldi er um 284.000 (2019), en aðeins Helsinki telur fleiri íbúa.
# Fingur

*Til að sjá lagið um fingurna má sjá fingurnir (gæla)*.
**Fingur** er útlimur á hendi manns. Á báðum höndum eru venjulega fimm fingur. Á enda-bakhlið allra fingra er nögl. Þumallinn hefur tvo liði en aðrir fingur þrjá. Fingur eru einnig stundum kallaðir *framkrókar* eða *guðsgafflar*.

## Nöfn fingra

1. Þumall (einnig kallaður *þumalfingur* eða *þumalputti*)
2. Vísifingur (einnig kallaður *sleikifingur*, *bendifingur* eða *vísiputti*)
3. Langatöng (einnig kölluð *langastöng*)
4. Baugfingur (einnig kallaður *hringfingur* eða *græðifingur*)
5. Litlifingur (einnig kallaður *litliputti* eða *lilliputti*)

## Önnur nöfn

Vísifingur er stundum kallaður *terrifingur*. Langatöng *krókfingur* eða *langastöng*. Litlifingur *spinka* og baugfingur *gullfingur*, *læknisfingur* eða *heiðarmáni* og þumallinn *Þumi karl* sbr.:

„Ég sá sauð í brekku,“ segir hann Þumi karl.
„Förum við þangað,“ segir hann Sleikifingur.
„Til hvers?“ segir Löngutöng.
„Stel'onum,“ segir Heiðarmáni.
„Ég vil heldur sitja heima með hálvan verð,“ segir Litlifingur.
(úr þjóðsagnasafni Ólafs Davíðssonar).

## Auka upplýsingar

* Í barnagælunni „Fingurnir“ koma fram nafn allra fingranna: (*allan textann er að finna á Wikiheimild)*
*Þumalfingur, þumalfingur, hvar ert þú?*
*Hér er ég, hér er ég.*
*Góðan daginn, daginn, daginn.*
*Vísifingur, vísifingur, hvar ert þú?*
*Hér er ég, hér er ég.*
*Góðan daginn, daginn, daginn.*

## Tengt efni

* Fingrarím
* Tá

## Heimild

* „Tíu eru á þér tær og fingur ...“. Sótt 30. mars 2006.
* „Af hverju heita allir puttarnir fingur nema einn sem heitir TÖNG, langatöng?“. Sótt 8. janúar 2007.

## Neðanmálsgreinar

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gerjun

Gerjun í gangi.
**Gerjun** (áður kallað **gerð** eða **gangur**) er samheiti yfir nokkrar leiðir til loftfirrtra orkuefnaskipta þar sem orka er unnin úr sykrungum („kolvetnum“) með myndun efna á borð við alkóhól og lífrænar sýrur. Orðið er einkum notað um slík efnaskipti meðal örvera, þó svo plöntur geti einnig stundað sambærileg efnaskipti. Einnig er mjólkursýrumyndun í vöðvafrumum samsvarandi ferli og mjólkursýrugerjun margra baktería. Gerjun er mikið notuð í matvælaiðnaði og líftækni, einkum alkohól- og mjólkursýrumyndandi gerjun.

Orkuheimtur gerjunar eru að miklum mun lægri en öndunar, og skýrist það af því að orkunám verður eingöngu í sykurrofsferlinu, en orkuvinnslukerfi sítrónsýruhringsins og rafeindaflutningskeðjunnar nýtast hvorug við gerjun.

## Gerjunarferli

All nokkurn fjölda efnaskiptaferla má flokka undir gerjun. Meðal þeirra helstu má nefna:

* **Alkohólmyndandi gerjun** (etanólgerjun), þar sem gersveppir umbreyta sykrungum í etanól og koldíoxíð. Þetta ferli er hagnýtt við brauðgerð og annan gerbakstur, svo og við framleiðslu áfengra drykkja, svo sem víns, bjórs og annarra öldrykkja.
* **Mjólkursýrumyndandi gerjun** (mjólkursýrugerjun), þar sem sykrungum er umbreytt mjólkursýru. Mikill fjöldi gerjaðra matvæla er gerjaður (sýrður) með mjólkursýrugerjun svokallaðra mjólkursýrubaktería. Meðal dæma má nefna jógúrt og aðrar sýrðrar mjólkurafurðir, súrkál, og ýmsar gerjaðar pylsur og kæfur. Súrhey myndast einnig fyrir tilstilli mjólkursýrugerjunar.
* **Própíónsýrumyndandi gerjun**, sem nýtist til dæmis við gerjun Emmentaler osts.
* **Malólaktíska gerjun**, þar sem ákveðnar mjólkursýrubakteríur umbreyta eplasýru í mjólkursýru. Þetta ferli kemur við sögu í þroskun víns.
* **Metanmyndandi gerjun**, þar sem sykrungum er umbreytt í metan. Niðrubrot tormeltra sykrufjölliða á borð við sellulósa á sér stað í meltingarfærum dýra fyrir tilstilli metanmyndandi fyrna. Þetta er einkum mikilvægt fyrir jórturdýr og önnur dýr sem lifa að mestu á trefjaríku fóðri.
* **Maurasýrumyndandi gerjun **2,3-bútandíólmyndandi gerjun **Smjörsýrumyndandi gerjun**

## Heimildir

  *Þessi matar eða drykkjargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Súmer

| **Mesópótamía** |
| --- |
|  |
| Efrat – Tígris |
| Assýríufræði |
| **Borgir & heimsveldi** |
| **Súmer**: Uruk – Úr – Eridu |
| Kisj – Lagash – Nippur |
| **Akkaðaveldi**: Akkad |
| Babýlón – Isin – Súsa |
| **Assýría**: Assur – Nineveh |
| Nuzi – Nimrud |
| **Babýlónía** – **Kaldea** – |
| **Elamítar** – **Amorítar** |
| **Húrrítar** – **Mitanni** – **Kassítar** |
| **Tímatal** |
| Konungar Súmer |
| Konungar Assýríu |
| Konungar Babýlón |
| **Tungumál** |
| Fleygrúnir |
| Súmerska – Akkaðíska |
| Elamíska – Húrríska |
| **Goðafræði** |
| Enûma Elish |
| Gilgamesarkviða – Marduk |
| Nibiru |

Stytta af Gudea, prins Lagash borgar
**Súmer** er í dag, hugtak notað um suðurhluta Mesópótamíu — u.þ.b. sama landsvæði og Írak spannar — þar sem fornu borgirnar Uruk, Úr, Eridu, Kisj, Lagash og Nippur eru. Elstu fornleifar gefa til kynna að **Súmerar** (fólkið í Súmer) hafi hafið búsetu þar fyrir allavega 7000 árum, sum fornleifagögn gefa til kynna að Súmerar hafi komið úr austri, frá Íran eða Indlandi. Uppruni Súmera er þó óstaðfestur. Elstu fleygrúnir sem fundist hafa eru frá um 3500 f.kr. og eru taldar uppfinning Súmera.

## Tengill

* Þorvaldur Thoroddsen,Súmer og Akkad, Kaflar úr fornsögu Austurlanda, Ársrit Hins íslenska fræðafjelags í Kaupmannahöfn 1921 bls. 11-24

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Lestarstöð

Lestarstöðin Gare du Nord í París
**Lestarstöð** er járnbrautarstöð þar sem lestir nema staðar þannig að farþegar geti farið inn og út af lestinni og hægt sé að ferma og afferma vagnana. Á flestum lestarstöðvum er pallur við hliðina á teinunum og bygging þar sem miðar eru keyptir og beðið er eftir lestum. Sé lestarstöð á einnar brautar leið er oftast framúrakstursbraut til staðar svo að lestir geti keyrt fram úr öðrum. Oft eru tengingar við aðra ferðamáta eins og strætisvagna og sporlestir.

## Tengt efni

* Neðanjarðarlestarstöð

  *Þessi samgöngugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Anhui

Kort af legu **Anhui héraðs** í austurhluta Kína.
**Anhui(kínverska:* 安徽*; rómönskun: Ānhuī)* er landlukt hérað í austurhluta Alþýðulýðveldisins Kína. Höfuðborg héraðsins og jafnframt stærsta borg þess er Hefei.
Héraðið er við vatnasvæði Jangtse fljótsins (Bláá) og Huaifljóts og liggur að héruðunum Jiangsu í austri, Zhejiang í suðaustri, Jiangxi í suðri, Hubei í suðvestri, Henan í norðvestri og Shandong í norðri.

Anhui er þéttbýlt, með um 61 milljónir íbúa og er 8. fjölmennasta hérað Kína. Íbúar þess eru einkum Han Kínverjar. Í héraðinu eru 16 borgir. Þrjár stærstu eru Hefei, Wuhu og Anqing.

Nafnið „Anhui“ er dregið af nöfnum tveggja borga: Anqing og Huizhou (nú Huangshan-borg).

Hinn fagri Huangshan-fjallgarður („Gulufjöll“) í suðurhluta Anhui -héraðs nær yfir 154 ferkílómetra svæði og eru tindar hans 72 að tölu. Þrír helstu tindarnir heita Lian Hua Feng (1.864 metrar), Guang Ming Ding (1.840 metrar), og Tian Du Feng (1.829 metrar). Í skýjuðu veðri eru tindarnir umluktir leyndardómsfullri skýjaþoku en þegar sólin skín birtist fjallgarðurinn í allri sinni dýrð. Árið 1990 var Gulafjall sett á heimsminjaskrá UNESCO. Huangshan-fjallgarðurinn varð fyrirmynd hinum fljótandi Hallelújafjöllum í kvikmyndinni Avatar sem gerð var árið 2009. Í vísindaskáldskapnum voru Hallelújafjöll í Pandoru, lífvænlegs tungls gasplánetu í Alpha Century stjörnukerfinu.

## Tenglar

* Enskur vefur héraðsstjórnar Anhui. Geymt 7 október 2015 í Wayback Machine Inniheldur ýmsar upplýsingar t.d. um sögu, skipulag og ferðaþjónustu

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Anhui*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 11. janúar 2021.

## Tilvísanir

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Vetrarólympíuleikarnir 1932

Veggspjald sem auglýsir bobbsleðabrunið á Vetrarólympíuleikunum 1932
**Vetrarólympíuleikarnir 1932** voru þriðju vetrarólympíuleikarnir sem haldnir voru í Lake Placid í New York-fylki í Bandaríkjunum frá 4. til 15. febrúar árið 1932.

Sautján lönd tóku þátt í leikunum og voru Bandaríkin sigursælust með sex gullverðlaun. Keppt var í sjö greinum: bobbsleðabruni, íshokkíi, listdansi á skautum, skautahlaupi, skíðagöngu, norrænni tvíþraut og skíðastökki.
# 2001-2010

Hryðjuverkin 11. september 2001, evran, Íraksstríðið, flóðbylgjan í Indlandshafi 2004, Stríðið gegn hryðjuverkum, Alþjóðlega fjármálakreppan 2007-2008, Sumarólympíuleikarnir 2008 og Samfélagsmiðlar.

|  |  |
| --- | --- |
| **Árþúsund:** | 3. árþúsundið |
| **Öld:** | 20. öldin · **21. öldin** · 22. öldin |
| **Áratugir:** | 1981–1990 · 1991–2000 · **2001–2010** · 2011–2020 · 2021–2030 |
| **Ár:** | 2001 · 2002 · 2003 · 2004 · 2005 · 2006 · 2007 · 2008 · 2009 · 2010 |
| **Flokkar:** | Fædd · Dáin · Stofnað · Lagt niður |

**2001–2010** var fyrsti áratugur 21. aldar sem stóð frá 1. janúar 2001 til 31. desember 2010. Annar áratugur aldarinnar hófst 1. janúar 2011.

* *Útrás* íslenskra fjárfesta
* Davíð Oddsson
* Kárahnjúkar
* Fjölmiðlafrumvarpið
* Halldór Ásgrímsson
* Stóriðja
* Ólafur Ragnar Grímsson
* Álver
* Björk Guðmundsdóttir
* Latibær
* Nýsköpun
* Hvalveiðar
* Hátækni
* Gróðurhúsaáhrif
* Blogg
* Alþjóðlega fjármálakreppan 2007-2008
* Bankahrunið
* Snjallsími
# Fegurð

**Fegurð** er hugtak, sem á við upplifun athuganda á fyrirbæri, sem veldur ánægju- eða nautnatilfinningu, t.d. náttúrufyrirbæri, myndlistarverk, tónverk eða skáldverk. Fegurð er viðfangsefni fagurfræðinnar, félagsfræðinnar og félagssálfræði.

## Tenglar

* „Er til algild fegurð?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvað er fegurð og hvað er ljótleiki? Í hverju felst fegurðin?“. *Vísindavefurinn*.
* *Fegurð til forna*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971[*óvirkur tengill*]
* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Aesthetic Judgment“
# Bryce Canyon-þjóðgarðurinn

Staðsetning í BNA.
Kort.
Bryce Canyon-þjóðgarðurinn. Stærsti dranginn á myndinni heitir Þórshamar (Thors hammer).
Steinbrú.
**Bryce Canyon** er þjóðgarður í suðvestur-Utah, Bandaríkjunum. Hann var stofnaður árið 1928 og er rúmir 145 ferkílómetrar að stærð. Frost- og vatnsveðrun hafa skapað ýmsar kynjamyndir í klettunum við Bryce-gljúfur. En þjóðgarðurinn er í nokkurri hæð; í 2400 til 2700 metrum. Hæsti punkturinn er Rainbow point; 2775 metrar.

Það var ekki fyrr en um miðja á 18. öld og í byrjun 19. aldar að evrópskir landnemar komu fyrst á svæðið. Mormónar voru fyrstir til þess. Einn af þeim var skoski landneminn Ebenezer Bryce sem svæðið er nefnt eftir.

Náttúrufar er í ætt við eyðimörk á sumum stöðum en á öðrum er skógur með ponderosa-furu, einitegundum, broddfuru, hvítþini, blágreni broddgreni og degli. Ýmis spendýr eins og birnir, refir, hjartardýr og meðalstór kattardýr lifa þar. Höggormar og eðlur eru meðal skriðdýra.

Hestaferðir eru vinsælar í þjóðgarðinum. Stjörnuskoðun er orðin vinsæl og stöku sinnum er hægt að nota skíði þegar snjóar nægilega. Tjaldsvæði eru tvö: North Campground og Sunset Campground.

Víðmynd.
## Heimild

Fyrirmynd greinarinnar var „*Bryce Canyon National Park*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 21. des. 2016.
# Klassísk frjálslyndisstefna

Adam Smith
Ludwig von Mises
**Klassísk frjálslyndisstefna** eða laissez-faire*-frjálslyndisstefna**, einnig nefnd **markaðsfrjálshyggja** eða **nýfrjálshyggja**, er afbrigði af frjálslyndisstefnu og er í senn stjórnspeki- og stjórnmálastefna sem leggur áherslu á frelsi einstaklingsins, frjálsa verslun og takmörkuð afskipti ríkisvalds. Stefnan á rætur að rekja til rita Johns Locke, Adams Smith, Davids Hume, Davids Ricardo, Voltaires og Montesquieus auk annarra. Segja má að hún hafi orðið til upp úr frjálshyggju í hagfræði og stjórnmálum á 18. og 19. öld.

Meginhugmyndin er sú að frjáls verslun og viðskipti og takmörkuð afskipti ríkisvaldsins af markaðnum leiði til þess að markaðurinn komi reglu á sjálfan sig.

Orðalagið *klassísk* frjálslyndisstefna komst í notkun eftir á til þess að greina hugmyndafræðina frá öðrum afbrigðum frjálslyndisstefnu sem urðu til á 20. öld, svo sem félagslegri frjálslyndisstefnu, sem leyfði mun meiri ríkisafskipti af hagkerfinu.

Ludwig von Mises, Friedrich Hayek og Milton Friedman er eignaður heiðurinn af endurlífgun klassískrar frjálslyndisstefnu á 20. öld en vinsældir hennar höfðu dvínað seint á 19. öld og í upphafi 20. aldar. Gagnrýnendur nefndu hugmyndafræðina gjarnan nýfrjálshyggju.

## Tenglar

* „What is Classical Liberalism?“ Geymt 22 febrúar 2009 í Wayback Machine eftir John C. Goodman
* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Liberalism“
* „Hvað á John Stuart Mill sameiginlegt með nýfrjálshyggju?“. *Vísindavefurinn*.
# F-35 Lightning II

F-35A Lightning II
F-35B að æfa lóðrétta lendingu umborð JS Izumo
**Lockheed Martin F-35 Lightning II** er lína af bandarískum eins hreyfils og eins sæta orrustuþotum. Þotan er fjölhæf en hún getur nýst í orrustum við aðrar þotur og loftárásir ásamt því að nýtast vel í upplýsingagjöf og njósnum. Lockheed Martin hannar og framleiðir vélarnar en sumir hlutir í vélunum koma frá öðrum flugvélaframleiðendum eins og Northrop Grumman og BAE Systems.

Tilkoma F-35 er útfrá verkefninu Joint Strike Fighter Program, útboð fyrir nýrri fjölhæfri þotu til að taka við eldri þotum sem voru í notkun hjá herum Bandaríkjana, Bretlands, Ítalíu, Kanada, Ástralíu, Hollandi, Danmörku, Noregi og áður Tyrklandi. Lockheed vann útboðið með sinni hönnun nefnd X-35 gegn Boeing með þeirra hönnun að X-32.

## Afbrigði

F-35 kemur í þremur týpum sem henta í mismunandi verkefni

### F-35A

F-35A útgafan er CTOL (Enska: Conventional takeoff and landing) sem hentar fyrir hefðbundnar aðferðir við lárétt lofttak og lendingu á flugvöllum.

### F-35B

F-35B útgáfan er STOVL (Enska: Short takeoff and vertical-landing) getur tekið á loft á styttri flugbrautum en F-35A og getur lent lóðrétt.

### F-35C

F-35C er hönnuð fyrir notkun á flugmóðurskipum og nýtir þá CATOBAR búnað. (Enska: Catapult Assisted Take-Off Barrier Arrested Recovery)

## Ítarefni

* Keijsper, Gerald. *Lockheed F-35 Joint Strike Fighter* (Pen & Sword Aviation, 2007).

## Tengt efni

* Lockheed Martin X-35
* F-22 Raptor

## Tenglar

* Opinber vefsíða F-35 Geymt 27 október 2007 í Wayback Machine
# Thomas Paine

Málverk af Thomas Paine, eftir Auguste Millière (1880)
**Thomas Paine** (29. janúar 1737 - 8. júní 1809) var rithöfundur, fræðimaður og hugsjónamaður sem átti mikinn þátt í að vinna sjálfstæðismálinu í Bandaríkjunum fylgis og er því talinn með landsfeðrum Bandaríkjanna. Verk hans *Common Sense* (*Almenn skynsemi*) varð grundvöllurinn að sjálfstæðisyfirlýsingunni 1776.

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Dust Bowl

Bóndi með tveimur sonum sínum í sandstormi í Cimarron County í Oklahoma árið 1936
 Rykstormur nálgast í Stratford í Texas árið 1935.
**Dust Bowl** eða **Rykskálin**  er tímabil upp úr 1930 þar sem miklir sandstormar geisuðu sem ollu mikilli jarðvegseyðileggingu og breyttu skilyrðum til landbúnaðar einum hluta af Sléttunum miklu í Bandaríkjunum og Kanada. Eyðileggingin var mest árin 1934 og 1935. Miklir þurrkar ásamt því að landbúnaður þessa tíma hafði plægt burtu yfirborðslagi jarðvegsins og graslendi verið breytt í akra og skógum hafði verið eytt olli því að jarðvegur fauk allur burt í stormi. Það fór saman við að vélvæðing varð í landbúnaði, litlar dráttarvélar sem gengu fyrir gasi urðu algengar, auðveldara varð að plægja jarðveg og graslendi var breytt í akra.

Á þurrkatímum upp úr 1930 var ástand jarðvegs orðið þannig vegna jarðyrkjunnar að ekkert sem hélt jarðvegi lengur saman og hann þornaði og varð að ryki sem blés burtu þegar vindur var. Stundum var himinninn svartur af rykskýi sem náði alla leið að austurstönd Bandaríkjanna að borgum eins og New York og Washington D.C.. Mikið af jarðvegnum fauk á haf út. Rykstormarnir höfðu mest áhrif í Texas og Oklahoma og nálægum stöðum í fylkjunum New Mexico, Colorado og Kansas.

Milljónir ekra af akurlendi skemmdust og hundruðir þúsunda flosnuðu upp, sérstaklega í Oklahoma. Margar uppflosnaðar fjölskyldur leitaðu til Kaliforníu en þar var líf þeirra afar erfitt vegna þess að um þetta leyti ver heimskreppan í algleymingi. Landlaust fólkið varð farandverkafólk sem ferðaðist um frá einu bændabýli til annars og tíndi ber og vann önnur uppskerustörf og lifði við hungurmörk. Rithöfundurinn John Steinbeck skrifaði bækurnar *Þrúgur reiðinnar* og *Um mýs og menn* um líf þessa farandverkafólks.

Þegar evrópskir og bandarískir landnemar settust fyrst að á Sléttunum miklu þá hafði svæðið þar sem sandstormarnir geisuðu ekki verið talið tækt til landbúnaðar, svæðið var nefnt Stóra ameríska eyðimörkin. Þarna vantaði bæði yfirborðsvatn og skóg. Eftir bandaríska borgarastríðið reyndu stjórnvöld að fá fólk til að setjast þarna að með lögum um um nýbýli (Homestead). Í fyrstu var landið nýtt til beitar en eftir nokkra erfiða vetur frá árinu 1886 og stutt þurrkatímabil í kringum 1890 var sífellt meira landi breytt í akra. Landnemar frá Evrópu streymdu svo að í byrjun 20. aldar. Á þessum tíma var óvenjulega mikið regn og það varð til þess að fólk taldi að þetta þurra svæði hentaði til stórtækrar akuryrkju. Það höfðu orðið miklar framfarir í plógum og landbúnaðartækjum sem gerðu kleift að plægja landið plægt djúpt niður.
# Amtrak

Leiðarkerfi Amtrak.
**Amtrak**, eða **National Railroad Passenger Corporation**, er járnbrautarfyrirtæki í Bandaríkjunum sem rekur farþegalestarkerfi á löngum og meðallöngum leiðum í Bandaríkjunum utan Alaska og Hawaii. Amtrak var stofnað árið 1971 og tók yfir starfsemi 20 einkarekinna járnbrauta. Amtrak er í opinberri eigu og fær framlög frá alríkisstjórninni og fylkisstjórnum.

Leiðarkerfi Amtrak skiptist í 44 leiðir sem eru samtals 34.000 km að lengd. Áfangastaðir eru yfir 500 í 46 bandarískum fylkjum og tveimur kanadískum fylkjum. Fjöldi járnbrautarlesta er um 300. Á sumum leiðum ganga lestar á allt að 240 km hraða. Árið 2015 ferðuðust 30,8 milljón farþegar með Amtrak og tekjur voru 2,185 milljarðar dala. Starfsmenn voru 20.000. Tveir þriðju hlutar farþega koma frá 10 stærstu þéttbýlissvæðum Bandaríkjanna og 83% þeirra ferðast skemur en 400 mílur (644 km). Höfuðstöðvar Amtrak eru í Union Station í Washington D.C.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Parísarhjól

Parísarhjólið í miðbæ Parísar. Það var um tíma stærsta parísarhjól í heimi

Parísarhjól í Japan
Handsnúið tyrkneskt hjól úr timbri frá 18.öld
**Parísarhjól** er skemmtitæki. Það er hringlaga strúktúr sem byggður er upp af risastóru hjóli sem reist er upp á rönd og á hjólið eru festar einingar fyrir farþega sem eru bekkir og sæti, litlir klefar eða hylki og eru þessar farþegareiningar þannig tengdar við hjólið að þótt hjólið snúist þá snúa farþegar alltaf eins. Hjólið er knúið áfram af vél og í stórum parísarhjólum eru allir klefar einnig með sérstökum vélum. Fyrr á tímum voru parísarhjól úr timbri og var þeim handsnúið af sterkum mönnum sem stóðu á jörðu niðri og sneru sveif.

Á ensku eru parísarhljól kennd við George Washington Gale Ferris en hann gerði slíkt hjól sem varð einkenni heimsýningarinnar sem haldin var árið 1893 í Chicago. Parísarhjól eru algengt skemmtitæki á fylkishátíðum í Bandaríkjunum. Stærsta parísarhjólið er 167.6 m hátt en það er í skemmtihverfi Las Vegas og var sett upp í mars 2014.

Í ferðasögum frá 17. öld er getið um handsnúin skemmtitæki á hátíðum í Búlgaríu sem voru hjól þar sem farþegar sátu á stólum sem snerust á stórum viðarhringjum sem var snúið af sterkum mönnum. Ferðasögur Peter Mundy (1608-1667) frá Evrópu og Asíu lýsa slíkum hljólum á Biram hátíð 17. maí 1620 og lýsir þar hjóli þar sem börn sátu í litlum sætum sem snerust á hljóli og voru stundum niðri og stundum uppi en þau sátu þó alltaf upprétt.
Árið 1615 lýsti rómverskur ferðamaður sem staddur var í Konstantínópel á Ramadan hátíð hvernig þar voru var stórt handknúið hjól.