# Tonga

|  |
| --- |
| **Konungsríkið Tonga** |
| *Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga Kingdom of Tonga* |
|  |  |
| Fáni  | Skjaldarmerki  |
|  |
| **Kjörorð:** Ko e Otua mo Tonga ko hoku tofi'a (tongska) Guð og Tonga eru mín arfleifð |
| **Þjóðsöngur:Koe Fasi Oe Tu'i Oe Otu Tonga* |
|  |
| **Höfuðborg** | Núkúalófa |
| **Opinbert tungumál** | tongska og enska |
| **Stjórnarfar** | Þingbundin konungsstjórn
 |
| Konungur | Tupou 6. |
| Forsætisráðherra | Fatafehi Fakafānua |
| **Sjálfstæði** |  |
|  • frá Bretlandi | 4. júní 1970  |
| **Flatarmál**  • Samtals  • Vatn (%) | 175. sæti 748 km² 4 |
| **Mannfjöldi**  • Samtals (2021)  • Þéttleiki byggðar | 199. sæti 104.494 139/km² |
| **VLF** (**KMJ**) | áætl. 2019 |
|  • Samtals | 0,655 millj. dala |
|  • Á mann | 6.496 dalir |
| **VÞL** (2019) |  0.725 (104. sæti) |
| **Gjaldmiðill** | panga (TOP) |
| **Tímabelti** | UTC+13 |
| **Þjóðarlén** | .to |
| **Landsnúmer** | +676 |

**Tonga** (áður þekkt sem „Vináttueyjar“), opinberlega **Konungsríkið Tonga** (tongska: *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*), er pólýnesískt land og eyjaklasi sem nær yfir 169 eyjar, þar af 36 byggðar. Samanlögð stærð eyjanna er um það bil 750 ferkílómetrar og þær dreifast um 700.000 ferkílómetra hafsvæði í Suður-Kyrrahafi. Árið 2021 voru íbúar Tonga 104.494 talsins. 70% þeirra búa á eyjunni Tongatapu.

Eyjar Tonga raðast á um það bil 800 km langa línu frá norðri til suðurs. Næstu eyjar eru Fídjieyjar og Wallis- og Fútúnaeyjar í norðvestri, Samóa í norðaustri, Nýja-Kaledónía og Vanúatú í vestri, Niue í austri og Kermadec-eyjar í suðvestri. Tonga er um 1.800 km frá Norðurey Nýja-Sjáland.

Frá 1900 til 1970 var Tonga breskt verndarríki. Bretar sáu um utanríkismál Tongverja samkvæmt vináttusamningi, en Tonga lét fullveldi sitt aldrei af hendi. Árið 2010 tók stjórn Tonga skref í átt frá hefðbundnu einveldi að þingbundinni konungsstjórn, eftir lagabreytingar sem leiddu til fyrstu þingkosninga landsins.

Árið 2022 varð gríðarstórt eldgos í Hunga Tonga-eldstöðinni sem myndaði flóð og höggbylgju út um allan heim.

## Heiti

Á mörgum pólýnesískum málum, þar á meðal tongsku, er orðið *tonga* dregið af *fakatonga* sem merkir „suðurátt“. Eyjaklasinn er nefndur svo af því hann er syðsti eyjaklasinn í miðhluta Pólýnesíu. Orðið *tonga* er skylt havaíska orðinu *kona* sem merkir „hléborðs“ og kemur fyrir í nafni Konaumdæmis.

Tonga varð þekkt á Vesturlöndum sem „Vináttueyjar“ af því skipstjórinn James Cook hlaut vinsamlegar viðtökur þegar hann kom þangað fyrst árið 1773. Þegar hann kom stóð hin árlega *inasi*-hátíð yfir sem gengur út á að gefa konungi eyjanna, Tu'i Tonga, fyrstu ávextina, svo Cook fékk boð um að mæta á hátíðina. Samkvæmt rithöfundinum William Mariner hugðust leiðtogar eyjarskeggja raunar drepa Cook á hátíðinni, en hættu við því þeir gátu ekki sammælst um hernaðaráætlun.

## Stjórnmál

### Stjórnsýslueiningar

Héruð Tonga.
Tonga skiptist í fimm héruð sem aftur skiptast í 23 umdæmi.

| Nafn | Aths. | Höfuðstaður | Stærð (km2) | Stærð byggðra eyja (km2) | Íbúar (manntal 2016) | Þéttleiki byggðar (íbúar/km2) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Tongatapu** | hluti af Tongatapu-eyjum | Núkúalófa | 275.5 | 272 | 74.611 | 274 |
| **Vavaʻu** |  | Neiafu | 161 | 131,3 | 13.738 | 92,7 |
| **Haʻapai** |  | Pangai | 132.11 | 114,2 | 6.125 | 50,2 |
| **ʻEua** | hluti af Tongatapu-eyjum | 'Ohonua | 88.3 | 88 | 4.945 | 56,8 |
| **Ongo Niua** | undir beinni stjórn Núkúalófa | Hihifo | 72 | 71.9 | 1,232 | 17.8 |
| Tonga |  | Núkúalófa | 728.8 | 677,4 | 100.651 | 142,1 |

Mínervurif eru almennt talin tilheyra Tonga, en þau heyra ekki undir neitt umdæmi.

## Íþróttir

Rúbbí er þjóðaríþrótt Tongabúa og hefur landslið Tonga sex sinnum komist í úrslitakeppni heimsmeistaramótsins í greininni frá árinu 1987. Bestur var árangurinn árin 2007 og 2011 þegar Tonga vann tvær af fjórum viðureignum sínum í riðlakeppninni en komst í hvorugt skiptið áfram.

Greinar sem sverja sig í ætt við rúbbí njóta margar hverjar vinsælda á Tonga. Má þar nefna ástralskan fótbolta, ellefu manna rúbbí (*rugby league*) og bandarískan ruðning, en íþróttamenn frá Tonga hafa keppt í NFL-deildinni.

Mikil hefð er fyrir bardagaíþróttum á Tonga. Súmóglíma, júdó og hnefaleikar eru allt dæmi um það.

Tonga sendi fyrst keppendur á Ólympíuleikana í Los Angeles 1984 og hefur tekið þátt síðan. Í Atlanta 1996 vann landið til sinna fyrstu og einu verðlauna þegar hnefaleikakappinn Paea Wolfgramm fékk silfurverðlaun í hnefaleikum. Hann hóf í kjölfarið atvinnumannaferil með takmörkuðum árangri. Á vetrarólympíuleikunum 2014 og 2018 tefldi Tonga fram einum keppanda, í sleðabruni. Þátttaka hans varð harðlega gagnrýnd, þar sem hann breytti nafni sínu í *Bruno Banani* fyrir leikana í samræmi við nafn aðalstyrktaraðila hans, nærfataframleiðanda frá Þýskalandi.

## Tilvísanir

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*