Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sahara

Samsett gervihnattamynd af Afríku. Sahara sést greinilega sem ljósa svæðið nyrst

**Sahara** er önnur stærsta eyðimörk heims (á eftir Suðurskautslandinu) og nær yfir 9.000.000 km² svæði, eða allan norðurhluta Afríku. Hitinn í eyðimörkinni getur náð 57°C yfir daginn og farið undir frostmark á nóttunni. Sahara er um 2,5 milljón ára gömul. Nafnið kemur frá arabíska orðinu yfir eyðimörk; صحراء (framburður).

Sahara skiptist milli landanna Marokkó, Túnis, Alsír, Líbíu, Vestur-Sahara, Máritaníu, Malí, Níger, Tjad, Egyptalands og Súdan. Hún nær samfellt 4.000 km frá Atlantshafi í vestri að Rauðahafi í austri, ef Nílardalur er undanskilinn. Frá Miðjarðarhafi og Atlasfjöllum í norðri þangað sem hún mætir sléttunum í Mið-Afríku eru 2000 km. Þar verða skilin milli eyðimerkur og gróðurlendis smám saman ógreinilegri.

Á þessu svæði, sem þekur 27% af álfunni, búa um 2,5 milljónir manna með ólíka menningu, bændur, hirðingjar, veiðimenn og safnarar. Helstu þjóðarbrotin eru Túaregar, Saravar, Márar, Tíbúfólkið, Núbíumenn og Kanúrífólkið. Helstu borgir eru Núaksjott í Máritaníu, Algeirsborg í Alsír, Timbúktú í Malí, Agadez í Níger, Ghat í Líbíu og Faya í Tjad.

Í Sahara er víða að finna vatn í jörðu, og þar er fjölbreytt dýralíf.

## Tengt efni

* Saharaverslunin

## Tenglar

* *Í eyðimörkinni miklu Sahara*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955[*óvirkur tengill*]
* *Eyðimerkurþjóð - Landnám inni í miðri Sahara*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954[*óvirkur tengill*]
* Vísindavefurinn - Hvernig er dýralífið í Sahara?

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hawaii-eyjaklasinn

Gervihnattamynd af Havaí-eyjum.
**Hawaii-eyjaklasinn** er eyjaklasi 8 aðaleyja auk minni eyja og skerja í bandaríska ríkinu Hawaii. Þær spanna 2400 kílómetra og þekja 16.636 km2. Eyjarnar voru þekktar sem Sandwich-eyjar af Evrópumönnum, nafn sem James Cook landkönnuður gaf þeim. Eyjarnar eru eldvirkar og eru þar stærstu neðansjávareldfjöll sem fyrirfinnast.

## Eyjar

* Hawaiʻi (10,432.5 km2)
* Maui (1,883.4 km2)
* Oʻahu (1,545.4 km2)
* Kauaʻi (1,430.5 km2)
* Molokaʻi (673.4 km2)
* Lānaʻi (363.9 km2)
* Niʻihau (180.0 km2)
* Kahoʻolawe (115.5 km2)
# Malajaeyjar

Malajaeyjar
**Malajaeyjar** eru um 20.000 eyja eyjaklasi á milli meginlandshluta Suðaustur-Asíu og Ástralíu á mörkum Indlandshafs og Kyrrahafs. Nafnið er dregið af malöjum sem töluðu malajamál og stofnuðu nokkur stór sjó- og verslunarveldi á eyjunum frá miðöldum til árnýaldar. Á 17. og 18. öld lögðu Evrópuveldin eyjarnar undir sig og nefndu þær Austur-Indíur. Austur-Indíur er þó líka notað í víðari merkingu yfir alla Suðaustur-Asíu. Jövubúar notuðu áður orðið Nusantara yfir eyjarnar en nú er orðið aðeins notað yfir þær eyjar sem tilheyra Indónesíu.

Helstu eyjar Malajaeyjaklasans eru:

* Indónesía
	+ Sundaeyjar
		- Stóru-Sundaeyjar
		- Litlu-Sundaeyjar
	+ Mólúkkaeyjar
* Filippseyjar
* Nýja Gínea og nálægar eyjar (þegar hún er talin með)

Stærstu eyjarnar eru Nýja Gínea, Borneó, Súmatra, Súlavesí, Java og Luzon.
# Malakkasund

Kort sem sýnir Malakkasund
**Malakkasund** er mjótt og grunnt 805km langt sund milli Malakkaskaga og Súmötru í Suðaustur-Asíu. Það heitir eftir Soldánsdæminu Malakka sem réði yfir sundinu á 15. öld. Sundið er ein af mikilvægustu siglingaleiðum heims á leiðinni milli Indlandshafs og Kyrrahafs. Sundið er 1,5 sjómíla að breidd þar sem það er mjóst, en aðeins 25 m á dýpt þar sem það er grynnst. Það er því of grunnt til að sum af stærstu flutningaskipum heims geti siglt um það.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hvarfbaugur syðri

Heimskort er sýnir hvar hvarfbaugur syðri liggur.
Vegaskilti sem sýnir mörk hvarfbaugs syðri í Vestur-Ástralíu.
>Mynd (með enskum texta) er skýrir tengsl halli jarðmönduls við hvarfbaugana og heimskautabaugana.
**Hvarfbaugur syðri**, sem einnig er nefndur **Steingeitarbaugur**, er syðsta breiddargráða jarðar þar sem sólin getur verið beint yfir.

Þetta gerist á vetrarsólstöðum, þegar suðurhvel jarðar hallar að sólu að hámarki og sólargangurinn er lengstur. Það nær einnig 90 gráðum undir sjóndeildarhringinn á miðnætti sólar á sumarsólstöðum, þegar sólargangurinn er stystur.

Þegar sólin er hæst á lofti á jafndægri á hausti og vori stendur sólin í hvirfilpunkti á miðbaug. Þá er hún á miðjum himni og skín beint ofan á hvirfilinn þannig að hvergi er skugga að sjá. Vegna halla jarðmöndulsins um 23,5° er sól í hvirfilpunkti á mismunandi um breiddargráðum eftir því hvenær ársins er.

Jafngildi hvarfbaugs syðri á norðuhveli er hvarfbaugur nyrðri (Krabbabaugur).

Hvarfbaugur syðri er einn af fimm helstu breiddargráðum sem eru merktir á kortum af jörðinni. Breidd hennar er eins og er 23°26′10,9″ (eða 23,43636°) sunnan miðbaugs, en hún færist mjög smám saman norður á bóginn.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Tropic of Capricorn*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 27. júlí 2022.
* Sævar Helgi Bragason (2010). Árstíðir. Stjörnufræðivefurinn.  Geymt 27 júlí 2022 í Wayback Machine (sótt: 26. júlí 2022).
# Balkanskagi

Balkanskagi (miðaður við Dóná-Sava-Kupa)**Balkanskagi** er landsvæði í Suðaustur-Evrópu. Landsvæðið er ekki eiginlegur skagi í landfræðilegum skilningi en er þó umlukið höfum að vestan, sunnan og austan. Það dregur nafn sitt af Balkan-fjallgarðinum í Búlgaríu og Serbíu. Alls er landsvæðið 728.000 km². Á Balkanskaga eru yngsti berggrunnur Evrópu.

Í norðri eru mörkin miðuð við fljótin Dóná, Sava og Kupa.

Í vesturátt er Adríahaf, í suðri Jónahaf, Eyjahaf og Marmarahaf og í austri Svartahaf.

Þau lönd sem eru á Balkanskaganum, að öllu leyti eða hluta til, eru

* Albanía 100%
* Bosnía og Hersegóvína 100%
* Búlgaría 100%
* Grikkland 100%
* *Kósovó* 100%(lýsti einhliða yfir sjálfstæði frá Serbíu 17. febrúar 2008)
* Norður-Makedónía 100%
* Svartfjallaland 100%
* Serbía 73%

---

* Króatía 49%
* Rúmenía 9%
* Tyrkland 5%
# Norður-Íshaf

Kort af Norður-Íshafinu
**Norður-Íshafið** er 14.090.000 km² stórt úthaf á Norðurslóðum sem umlykur Norðurpólinn. Það er minnst af fimm úthöfum jarðar og það grynnsta; 1.205 metra djúpt að meðaltali og 3.440 metra djúpt þar sem það er dýpst. Stór hluti hafsins er þakinn íshellu sem breytist bæði að stærð og lögun eftir árstíðunum.

Lönd sem liggja að Norður-Íshafinu eru Noregur, Rússland, Bandaríkin, Kanada, Grænland og Ísland.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Úralfjöll

Kort af Úralfjöllum.
**Úralfjöll** (rússneska *Ура́льские го́ры*, Úralskíje gory) eru 2500 km langur fjallgarður sem liggur nokkurn veginn í norður-suður eftir miðvesturhluta Rússlands. Þau ná frá sléttunum í Kasakstan meðfram norðurlandamærum landsins að Norður-Íshafinu í norðri. Landfræðilega skipta fjöllin evrasíska meginlandinu milli Evrópu og Asíu. Hæsta fjallið er Narodnaja (1895 m hátt). Þar hafa Rússar lengi urðað kjarnorkuúrgang sinn.

Novaja Zemlja-eyjaklasinn er talinn vera framhald af Úralfjöllum.

## Tenglar

* „Hvar eru Úralfjöllin?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Aralvatn

Skip sem varð eftir á þurru landi þegar Aralvatn þornaði upp.
Kort sem sýnir hvernig Aralvatn hefur hopað frá 1960
**Aralvatn** er salt stöðuvatn í Mið-Asíu á landamærum Úsbekistans og Kasakstans. Vegna nýrra áveitukerfa sem Sovétríkin gerðu í kringum árnar Amu Darja og Syr Darja hefur það minnkað um 60% frá 1960. Saltmagn í vatninu hefur þrefaldast, en auk þess er það mjög mengað þar sem affall frá þungaiðnaði og áburður hafa safnast fyrir í því. Engar ár renna úr Aralvatni.

## Tenglar

* *Hverjar eru orsakir þess að Aralvatn minnkar svona mikið?*; af Vísindavefnum[*óvirkur tengill*]
* *Aralvatnið er að hverfa*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991[*óvirkur tengill*]

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Arabíuhaf

Arabíuhaf
**Arabíuhaf** er sá hluti Indlandshafs sem er á milli Indlandsskaga og Arabíuskagans, mesta breidd þess er um 2.400 km, og mesta dýpt þess er 4.652 m.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bóhaíhaf

Kort sem sýnir Bóhaíhaf
**Bóhaíhaf** eða **Bó Haí** er flói innst í Gulahafi við strönd Kína. Vegna nálægðar við höfuðborgina Beijing er flóinn eitt af fjölförnustu vatnasvæðum heims.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kamtsjatka

Upphleypt kort.
Eldkeilur eru allnokkrar á skaganum: Kljútsjevskaja Sopka.
Kamsjatka-brúnbjörn.
**Kamtsjatka** (eða **Kamtsjatkaskagi**) (rússneska: *полуо́стров Камча́тка - poluostrov Kamsjatka*) er 1250 kílómetra langur skagi í austur Rússlandi og er 270.000 ferkílómetrar að flatarmáli. Skaginn er á milli Kyrrahafsins til austurs og Okhotskhafsins til vesturs.

Íbúar eru um 322.000. Flestir íbúar búa í Petropavlovsk-Kamtsjatskíj (179,526 íbúar 2010)

Eldfjallið Kljútsjevskaja Sopka er hæsti punkturinn (4.750 m.) en um 30 virk eldfjöll eru á svæðinu.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Kamchatka Peninsula*“ á norsku útgáfu Wikipedia. Sótt 31. maí 2018.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Aljútaeyjar

Gervihnattarmynd af Aljútaeyjum.
Eldfjöll.
Cleveland- eldfjallið gýs árið 2003.
**Aljútaeyjar** (enska: Aleutian islands, **Tanam Unangaaeru** á aleut-tungu og ef til vill komið úr tjúktísku af *aliat*, sem þýðir „eyja“) er röð 14 eldfjallaeyja og 55 smærri eyja sem mynda eyjahrygg í norður-Kyrrahafi og ná um 1900 km vestur frá vestasta hluta Alaska að Kamsjatkaskaga. Mestur hluti hryggsins telst til bandaríska fylkisins Alaska en allra vestasti hlutinn tilheyrir Rússlandi. Eyjarnar mynda hluta af Eldhringnum í Kyrrahafi og marka skil Kyrrahafs og Beringshafs. Eyjarnar má skilgreina bæði sem hluta Norður-Ameríku og Asíu. Þær eru um 17,7 ferkílómetrar að stærð. Íbúar eyjaklasans voru um 8000 manns árið 2000. Fyrir 1867 voru eyjarnar þekktar sem Katrínar-eyjaklasinn þegar Rússar voru þar áhrifamiklir. Í seinni heimstyrjöld réðust Japanir á eyjarnar Attu og Kiska og héldu þeim í rúmt ár.

Aljútaeyjar skiptast í 4 eyjaklasa:

* Refaeyjar (the Fox Islands)
* Eyjar hinna fjögurra fjalla (Islands of Four Mountains)
* Andreanof-eyjar
* Rottueyjar (Rat Islands)
* Næreyjar (Near Islands)

57 eldfjöll eru á eyjunum. Hæsta fjallið er Makushi-eldfjallið á Unalaska-eyju. Fuglalíf er ríkulegt á eyjunum en spendýr eins og nautgripir, hreindýr og refir hafa verið flutt inn af mönnum. Sárafá tré eru á eyjunum en þau vaxa ekki hátt vegna sterkra vindstrengja.

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Aleutian Islands*“ á norsku útgáfu Wikipedia. Sótt 31. maí 2018.
# Söguleg málvísindi

**Söguleg málvísindi** er vísindagrein sem er undirgrein málvísinda og fjallar aðallega um það hvernig tungumál breytast með tímanum.

## Tengt efni

* Orðsifjafræði

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Húnar

Mynd sem sýnir veldi Húna þegar það var sem stærst.
**Húnar** voru evrasískir hirðingjar sem gerðu með sér ýmis bandalög og réðust inn í Suðaustur-Evrópu um 370 e.Kr. Þeir rændu og rupluðu þar sem þeim sýndist og gerðu bandalög við ýmsar germanskar þjóðir sem voru óvinir Rómaveldis (Austgotar, Vandalar og Langbarðar). Frægastur Húna er Atli Húnakonungur sem sameinaði alla Húna og var síðasti og voldugasti konungur Húnaveldisins. Fall Húnaveldis markaðist við fyrsta ósigur Atla í bardaga við Katalánsvelli árið 451 þar sem Atli mætti rómverska herstjóranum Flaviusi Aëtiusi, Vestgotum og Búrgundum. Tveim árum síðar lést Atli og óljóst var hver af hans óteljandi sonum ætti að taka við veldinu. Á meðan rifist var um hver yrði næsti konungur Húnaveldis nýttu óvinsamlegar germanskar þjóðir tækifærið og risu gegn Húnum. Þar með liðaðist veldi þeirra í sundur og var úr sögunni.

## Húnar

Þeir voru upprunalega hirðingjar frá miðhluta Asíu. Þeir komu frá rússnesku steppunum og héldu inní Austur-Evrópu 400-410 e.kr. Fréttir um landvinninga Húnanna breiddust útum Evrópu eins og eldur í sinu og urðu til þess að margir germanskir ættbálkar sáu sig tilneydda til að hörfa inní Vestrómverska ríkið sem stóð þá á brauðfótum.

Húnar voru frábærir hestamenn og bjuggu yfir tveim uppfinningum sem gerðu þá nánast óstöðvandi: Nýrri gerð af boga sem var gerður úr við, dýrabeinum og lími. Þessi gerð boga varð til þess að hermenn áttu mun auðveldara með að miða af hestbaki. Fræg eru orð Gissurs Gotakonungs: „Eigi gera Húnar oss felmtraða né hornbogar yðrir.”
Hin uppfinningin var ístaðið sem gerði þeim kleift að stjórna hestinum án handa.

Evrópubúar, sem höfðu vanist skipulögðum bardögum tveggja stórra fylkinga með fótgöngulið sem kjarna, vissu ekki hvaðan á sig stóð veðrið þegar Húnarnir birtust skyndilega, létu örvum rigna yfir þá og hurfu síðan jafnskjótt og þeir komu. Sumir vildu jafnvel meina að Húnarnir væru kentárar!

Eftir að hafa farið ránshendi kringum Konstantínópel og austurhluta Evrópu komu þeir sér fyrir á sléttum Ungverjalands. Þaðan gátu þeir skipulagt frekari herferðir á leifar Vestrómverska ríkisins.

Árið 434 komst til valda meðal Húnanna maður nokkur að nafni Atli. Þessi maður er þekktur sem einn mesti hershöfðingi og harðstjóri mannkynssögunnar. Hann vissi hversu auðveld bráð Rómverjar voru og árið 447 hélt hann inn á Balkanskagann, rændi og ruplaði borgir Býsans og fór ekki fyrr en að Keisarinn hafði lofað honum reglulegum skatti.

Árið 451 skipulagði Atli innrás inn í Norður–Frakkland þar sem herir hans fóru með ránshendi. Hann mætti sameinuðum her Rómverja og Vestgota við Katalánsvelli og var það hans fyrsti ósigur. Ári seinna hafði hann komið upp nýjum her og réðst núna á Ítalíuskagann og stoppaði ekki fyrr en við borgahlið Rómar, þar stöðvaðist her hans, aðframkominn af plágum og hungri, og átti Atli fund við páfann.
Páfinn virðist hafa haft mikil áhrif á hann því hann snéri frá Ítalíu eftir þennan fund.
Árið 453 dó Atli á eigin brúðkaupsnótt og tveimur árum eftir það voru Húnar endanlega sigraðir.

## Tengt efni

* Heptalítar

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Miðveldin

Kort sem sýnir bandalög Evrópuþjóða árið 1915. Miðveldin eru sýnd með rauðum lit.
**Miðveldin** voru Mið-Evrópuríkin Þýskaland, Austurríki-Ungverjaland, Tyrkjaveldi og Búlgaría, sem börðust gegn bandamönnum í fyrri heimsstyrjöldinni.

Bandalag milli Þýskalands og Austurríkis-Ungverjalands var formlega stofnað 7. október 1879. 20. maí 1889 varð Ítalía aðili að bandalaginu (Þríveldin), en þegar Ítalía hóf þátttöku í styrjöldinni í maí árið 1915 gerði hún það í bandalagi við Breta.

Eftir að styrjöldin braust út í ágúst 1914 tóku Tyrkir afstöðu gegn Rússum í október sem olli því að löndin sem aðild áttu að Samúðarbandalaginu lýstu þeim stríði á hendur. Síðastir gerðust Búlgarir aðilar að bandalaginu árið 1915 og réðust inn í Serbíu, ásamt herjum Þjóðverja og Austurríkismanna.

Búlgarir urðu fyrstir til að undirrita vopnahléssamkomulag við Bandamenn 29. september 1918. Tyrkir fylgdu í kjölfarið 30. október og Austurríki og Ungverjaland undirrituðu aðskilda vopnahléssamninga í byrjun nóvember. Stríðinu lauk svo með undirritun Þjóðverja 11. nóvember.

  *Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Eystrasaltslöndin

Eystrasaltslöndin þrjú: Eistland, Lettland og Litáen.
**Eystrasaltslöndin** eru þrjú ríki við austari strönd Eystrasaltsins. Þau eru Eistland, Lettland og Litáen. Önnur lönd við Eystrasalt eru Rússland, Finnland, Svíþjóð, Danmörk, Þýskaland og Pólland en öll þessi lönd mynda saman Eystrasaltsráðið ásamt Noregi, Íslandi og Evrópusambandinu.

Eistland, Lettland og Litáen voru undir stjórn Sovétríkjanna frá 1940-1941 og 1944(1945)-1991. Þau eru núna sjálfstæð lýðræðisríki með eigin þing og eru öll meðlimir að Evrópusambandinu og Atlantshafsbandalaginu síðan 2004. Öll ríkin hafa evru að gjaldmiðli og hafa svipaðan efnahag.

Fyrir utan svipaða söguþróun á 20. öldinni er í raun ekki margt sem Eystrasaltslöndin eiga sameiginlegt. Eistneska er finnsk-úgrískt mál en lettneska og litáíska eru baltnesk tungumál sem er undirgrein indó-evrópskra mála. Eistar og Lettar eru gjarnan lútherstrúar á meðan Litáar eru kaþólskir. Rússar sem búa í mismiklum mæli í öllum löndunum eru yfirleitt í Rétttrúnaðarkirkjunni. Af þessum sökum er Eistland oft álitið hafa sterkust tengsl við Norðurlöndin en Litáen við Mið-Evrópu ekki síst vegna aðildar sinnar að Pólsk-litáíska samveldinu frá 16. til 18. aldar.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Johns Hopkins-háskóli

Johns Hopkins-háskóli
**Johns Hopkins-háskóli** (enska *Johns Hopkins University*) er einkarekinn rannsóknarháskóli í Baltimore í Maryland í Bandaríkjunum. Johns Hopkins var stofnaður árið 1876 og var fyrsti háskólinn í Bandaríkjunum sem tók sér þýska rannsóknarháskóla sem fyrirmynd og lagði megináherslu á rannsóknir. Skólinn er einkum rómaður fyrir læknaskóla sinn.

Skólinn er nefndur eftir Johns Hopkins, sem lagði 7 milljónir bandaríkjadala til stofnunar skólans í erfðaskrá sinni árið 1873. Einkunnarorð skólans eru *Veritas vos liberabit* („Sannleikurinn mun frelsa ykkur“).

## Tenglar

\* Vefsíða Johns Hopkins-háskóla
# Staðfræði

Staðfræðilegt kort
**Staðfræði** er fræðigrein sem fjallar um aðstæður á ákveðnu svæði, svo sem landslag, gróðurfar, byggðarmynstur o.fl., og er þannig nátengt landlýsingu og kortagerð.

Í Evrópu er oft notuð víð skilgreining, og er þar einnig fjallað um þau einkenni svæðisins sem athafnir mannsins hafa skapað. Þar er m.a. átt við atriði sem tengjast staðbundinni menningu íbúanna og jafnvel héraðssögu.

Á erlendum málum kallast fræðigreinin *Topografia*, sem komið er úr grísku, *τόπος* – *topos* = staður, og *γράφω* – *graphō* = skrifa eða teikna.

Sem dæmi um staðfræðileg rit má nefna *Árbækur Ferðafélags Íslands* og *Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags*. Einnig getur lýsing einnar bújarðar fallið í þann flokk.

## Tengt efni

* Landafræði
* Kortagerð
* Landmælingar

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Siglingafræði

Siglingafræðingur stikar út í kort á frönsku herskipi.
**Siglingafræði**, **stýrimennska** eða **stýrimannafræði** er heiti yfir þá þekkingu og færni sem þarf til að sigla eða leiðsegja skipi með öruggum hætti frá einum stað til annars. Siglingafræðingur er yfirmaður sem ber ábyrgð á siglingatækjum og kortum um borð í skipum og áður fyrr líka í flugvélum. Siglingafræði byggist á sérhæfðri þekkingu á eðlisfræði, stærðfræði, haffræði, kortagerð og stjörnufræði, sem nýtist við staðarákvörðun, leiðarreikninga og umsjón með siglingaráætlun.

Í fornöld voru siglingar aðallega strandsiglingar og siglingafræði fólst því í miðun og notkun leiðsögubóka með lýsingum á strandlengjunni. Úthafssiglingar á miðöldum kölluðu á nýjar aðferðir til staðarákvörðunar, áttavita og ýmis tæki fyrir staðarákvörðun með hjálp himintungla. Með tilkomu sextantsins og skipsklukkunnar á 18. öld var í fyrsta sinn hægt að ákvarða staðsetningu skips á rúmsjó með nokkurri nákvæmni, með mælingu á sólarhæð og leiðarreikningi. Fyrstu rafrænu staðsetningartækin voru lórantæki sem notuðu útvarpsbylgjur á langbylgju. Þau komu til sögunnar á 5. áratug 20. aldar. Fyrsta gervihnattaleiðsögukerfið (TRANSIT) var tekið í notkun af Bandaríkjaflota árið 1960. Fyrstu rafrænu kortakerfin komu á markað á 9. áratugnum og árið 2000 var bandaríska GPS-kerfið formlega opnað fyrir almenna notkun. Þá höfðu gervihnattaleiðsögutæki verið á almennum markaði í meira en áratug, en voru bæði hægvirk og ónákvæm.

## Tilvísanir

## Tenglar

* *Skip og siglingafræði*; grein í Morgunblaðinu 1971[*óvirkur tengill*]

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sjókort

Bandarískt hafnarkort frá Puerto Rico.
**Sjókort** eru kort sem sýna hafsvæði og eru ætluð sjófarendum til að sigla eftir. Þau sýna þannig oftast dýptarpunkta eða dýptarlínur, siglingaljós (vita og baujur), hættuleg sker og boða. Þau sýna líka kennileiti við strandlengjuna, svo sem hafnir, brýr og algeng mið í landi.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Himinhvolfshnitakerfi

**Himinhvolfshnitakerfi** eru þau hnitakerfi sem notuð eru til að staðsetja fyrirbæri á himinhvolfinu og samsvara hnatthnitakerfum sem lýsa staðsetningu á jörðu. Himinhvolfið er ímynduð kúluskel sammiðja jörðinni í mikilli fjarlægð. Nokkur mismunandi hnitakerfi eru notuð en algengast er miðbaugskerfið. Kúluhornafræði kemur að miklum notum við útreikninga þó hún sé ekki nauðsynleg fyrir grundvallarskilning á hnitakerfunum. Áður fyrr var skilningur á þessum hnitakerfum gríðarlega mikilvægur sjóförum til þess að reikna út staðsetningu og fjarlægðir.

## Helstu hnitakerfi

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Miðbaugshnit
 | * Sjónbaugshnit
 | * Sólbaugshnit
 | * Vetrarbrautarhnit

  |

## Helstu hugtök

Hér sést á sjóndeildarhringur (local horizon), hvirfilpunktur (zenith), ilpunktur (nadir) og suður- og norðurpóll himinhvelsins. Rauða línan gefur til kynna hvernig sjónbaugslengd er fundinn, talið er í gráðum frá norðri í austur. Græna línan er hluti af stórbaug sem er hornréttur á sjóndeildarhringinn og fer í gegnum stjörnunna og hvirfilpunktinn, hún gefur til kynna breidd eða hæð stjörnunnar.
Sjóndeildarhringur er ímyndaður stórbaugur á himinhvolfinu sem skilur að jörðina og himininn. Þá er átt við sannan sjóndeildarhring, þ.e. menn verða að ímynda sér að engin fjöll skerði sýn þeirra. Þetta er grundvöllur sjónbaugskerfisins og af því ljóst að staðsetning athugandans skiptir máli. Það geta fylgt því töluverðir reikningar að færa hnit stjörnu á milli staða, sérstaklega ef um mismunandi tíma athugunar er að ræða.

Hvirfilpunktur (e. z**enith*) er sá punktur sem er beint fyrir ofan athugandan, beint fyrir neðan hann er svo ilpunktur (e. n**adir*). Staðsetning er gefin með lengd og breidd eins og í hnatthnitakerfi, en í stað breiddar er stundum talað um hæð. Hnitin eru gefin í gráðum eða klukkustundum eftir því hvaða kerfi er notað, en það er auðvelt að breyta á milli. Í einni klukkustund eru fimmtán gráður (360°/24 = 15°).

Miðbaugur himins (sem sést ekki á mynd) er stórbaugur á himinhvelinu sem er samsíða miðbaug jarðar. Hann afmarkar þann flöt sem liggur til grundvallar miðbaugskerfisins. Í miðbaugskerfinu er ekki talið frá norðri heldur vorpunkti himins til austurs. Hæðin eða miðbaugsbreiddin er stórbaugur sem er hornréttur á miðbaug himins og fer í gegnum stjörnunna og norðurpunkt himins. Norður- og suðurpunktar himins samsvara norður- og suðurpól jarðar, þ.e. ef lína er dregin í gegnum póla jarðar skerast þeir himinkúluna í norður- og suðurpunkti himins.
# Amerigo Vespucci

Stytta af Vespucci fyrir utan Uffizi-safnið í Flórens.
**Amerigo Vespucci** (9. mars 1454 – 22. febrúar 1512) var ítalskur landkönnuður og kortagerðarmaður frá Flórens. Talið er að heimsálfan Ameríka dragi nafn sitt af honum. Vespucci tók þátt í nokkrum portúgölskum leiðöngrum til Suður-Ameríku á árunum 1499 til 1502. Nokkrar frásagnir af þessum leiðöngrum sem voru eignaðar honum komu út á prenti milli 1502 og 1504 og leiddu til þess að þýski kortagerðarmaðurinn Martin Waldseemüller kaus að nefna álfuna eftir honum, án þess að Vespucci sjálfur hefði hugmynd um það.

## Tilvísanir

  *Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Snúður

*Um sætabrauðið, sjá snúð (sætabrauð).*
Snúður
**Snúður** eða **snúðvísir** er tæki sem notað er til að mæla eða halda afstöðu, byggt á varðveislu hverfiþunga. Vélrænn snúður er í eðli sínu hringsnúandi hjól eða diskur með öxli sem er látinn taka hverja afstöðu sem er. Afstaðan breytist miklu minna í takt við ytri snúningsátak en hún myndi án hverfiþunga vegna snúningar snúðsins.

  *Þessi eðlisfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Belti og braut

Lönd í samstarfinu.
**Belti og braut** er alþjóðlegt verkefni Kína sem varðar uppbyggingu, þróun, viðskipti og fjárfestingu í 152 löndum. Verkefnið hófst árið 2013 og er áætlað að því ljúki um miðja 21. öld, á 100 ára afmæli Lýðveldisins Kína.

Bandaríkin horfa gagnrýnisaugum á verkefnið og aðrir gagnrýnendur óttast nýlendustefnu Kína.

## Tengill

* Hvað er þetta Belti og braut? - Rúv

## Heimild

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Belt and Road Initiative*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 12 des. 2019.