Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Skandinavíuskagi

Skandinavía og Fennóskandía
**Skandinavíuskagi** er skagi á norðurhluta meginlands Evrópu. Skaginn er hluti af Fennóskandíuskaga. Skandinavíuskagi hefst ekki við nein ákveðin mörk en yfirleitt er hann skilgreindur eftir hugsaðri línu frá Kirkenes í Noregi suður að norðurströnd Helsingjabotns. Þar með lendir ræma af Finnlandi á skaganum. Annars eru það Noregur og Svíþjóð sem skipta skaganum á milli sín.

Skandinavíuskagi er um 1850 km að lengd og milli 370 og 805 km að breidd og um 770.000 km² að flatarmáli. Skaginn er umlukinn hafi nema þar sem hann tengist Kólaskaga. Að norðan liggur Barentshaf; að vestan Noregshaf; að suðvestan Norðursjór ásamt Kattegat og Skagerrak; að austan Helsingjabotn í Eystrasalti.

Mikill fjallgarður, Skandinavíufjöll, gengur suður allan skagann og er hann hæstur vestan til, á landsvæði Noregs. Hæstu tindar eru Glittertind sem er 2.470 m að hæð og Galdhøpiggen sem er 2.469 m að hæð. Jostedalsbreen í Noregi er stærsti jökull á meginlandi Evrópu. Um fjórðungur skagans er norðan við heimskautsbaug. Nyrsti oddi skagans er Nordkapp í Finnmörku og sá syðsti er Smygehuk á Skáni.
# Eystrasalt

Kort sem sýnir Eystrasalt (merkt á ensku, Baltic Sea) og nágrenni
Gervihnattamynd af Eystrasalti
**Eystrasalt** er haf í Norður-Evrópu sem markast af Skandinavíuskaganum og dönsku eyjunum í vestri, vesturströnd Norður-Evrópu í austri og norðurströnd Mið-Evrópu í suðri. Hafið tengist við Norðursjó um Skagerrak og Kattegat, sem það tengist um Eyrarsund, Litla-Belti og Stóra-Belti við Danmörku. Hafið tengist auk þess Hvítahafi með Hvítahafsskurðinum og beint út í Norðursjó um Kílarskurðinn.

Úr norðanverðu Eystrasalti teygjast tveir langir flóar; Helsingjabotn og Kirjálabotn. Milli Eistlands og Lettlands er svo Rígaflói.

Eystrasalt er 415 þúsund ferkílómetrar að stærð og mjög grunnt (57 metra djúpt að meðaltali og 459 metrar þar sem það er dýpst). Margar og miklar ár renna í Eystrasalt og þess vegna er selta þess mjög lítil, sem veldur því að það leggur oft á vetrum.

## Lönd við Eystrasalt

Löndin sem eiga aðgang að Eystrasalti eiga með sér samstarf í Eystrasaltsráðinu, en auk þeirra eru Ísland, Noregur og Evrópusambandið aðilar að ráðinu.

* Danmörk
* Svíþjóð
* Finnland
* Rússland
* Eistland
* Lettland
* Litáen
* Pólland
* Þýskaland

## Eyjar og eyjaklasar í Eystrasalti

Helstu eyjar og eyjaklasar í Eystrasalti eru:

* Álandseyjar (sjálfstjórnarsvæði í Finnlandi)
* Borgundarhólmur (Danmörk)
* Eyland (Svíþjóð)
* Gotland (Svíþjóð)
* Hailuoto (Finnland)
* Hiiumaa (Eistland)
* Rügen (Þýskaland)
* Saaremaa (Eistland)
* Sænski skerjagarðurinn (Svíþjóð)
* Usedom (Þýskaland og Pólland)
* Valassaaret (Finnland)
* Wolin (Pólland)

## Tilvísanir
# Kína (menningarsvæði)

Kínversku keisaradæmin á mismunandi tímum
**Kína** (中国/中國; pinyin: *Zhōngguó*, Wade-Giles: *Chung-kuo*) er menningarsvæði á meginlandi Austur-Asíu ásamt nokkrum eyjum undan ströndinni sem síðan 1949 hefur verið skipt á milli Alþýðulýðveldisins Kína (nær yfir meginlandið auk Hong Kong og Makaó) og Lýðveldisins Kína (nær yfir Tævan auk nærliggjandi eyja). Höfuðborg Alþýðulýðveldisins er Beijing.

Kína er ein af elstu samfelldu siðmenningum á Jörðinni og ritkerfið sem þar var notað er það elsta sem var í sífelldri notkun. Saga þess hefur einkennst af stríði og friði til skiptis og blóðugum erjum mismunandi keisaraætta. Nýlendustefna Evrópumanna, innrás Japana og borgarastríð bitnaði illa á Kína á 19. og 20. öld og stuðlaði að núverandi skiptingu landsins.

Íbúar svæðisins telja vel yfir einn milljarð og eru flestir af þjóð Han-kínverja. Tungumál þeirra er kínverska sem notast að mestu við sama ritmálið en skiptist í margar talmáls-mállýskur. Að Kína liggja þrettán lönd; Víetnam, Laos, Myanmar, Indland, Pakistan, Kirgistan, Afghanistan, Kasakstan, Tadsjikistan, Rússland, Mongólía, Norður-Kórea og Nepal.

## Mongólsk yfirráð

Í byrjun 13. aldar hófu Mongólar undir forystu Genghis Khan að leggja undir sig Kína. Genghis Khan lagði undir sig stóran hluta norður Kína en sonur hans og barnabarn lögðu síðar undir sig suðurhluta Kína. Mongólaveldið varð mjög stórt og náði frá Víetnam og Kóreuskaganum í austri til Ungverjalands í vestri. Mongólaveldið klofnaði eftir dauða Kúblaí Khan en afkomendur hans ríktu yfir Kína allt til ársins 1368 og þá lauk yfirráðum mongóla yfir Kína.

## Tengt efni

* Alþýðulýðveldið Kína
* Lýðveldið Kína

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Miðjarðarhafið

Samsett gervihnattarmynd af Miðjarðarhafinu

**Miðjarðarhafið** er innhaf sem tengist Atlantshafinu um Gíbraltarsund. Hafið liggur að þremur heimsálfum; Evrópu í norðri, Asíu í austri og Afríku í suðri. Hafið er 2.5 milljón ferkílómetra að flatarmáli.

## Nafnsifjar

Nafnið *Miðjarðarhaf* kemur úr latínu *mediterraneus* (*medius*, miðja + *terra*, jörð). Rómverjar kölluðu það *Mare Nostrum* („okkar haf“).

Grikkir og Gyðingar til forna nefndu Miðjarðarhafið bara *Hafið*, þar sem það var eina heimshafið sem þeir þekktu á þeim tíma.

Saxar og Englar kölluðu það *Wendelsæ* („haf vandala“).

## Landafræði

Miðjarðarhafið tengist Atlantshafi um Gíbraltarsund í vestri og Marmarahafi og Svartahafi um Bosporussund og Dardanellasund í austri. Súesskurðurinn, sem liggur gegnum Súeseiðið í Egyptalandi, tengir Miðjarðarhaf við Rauðahaf.

Í hafinu er gríðarlegur fjöldi eyja. Meðal þeirra stærstu eru:

* Íbísa, Majorka og Menorka (Baleareyjar) í vestri
* Sardinía, Korsíka, Sikiley og Malta í miðjunni
* Kýpur, Krít, Evboea og Rótey í austri

## Tenglar
# Súesskurðurinn

**Súesskurðurinn** er skurður sem tengir Miðjarðarhafið fyrir norðan við Rauðahafið fyrir sunnan. Skurðurinn fer í gegnum Súeseiðið í Egyptalandi og er 163 km á lengd, og er hann mikilvægur fyrir samgöngur og flutninga milli Asíu og Evrópu.

Súesskurðurinn á gervihnattarmynd frá 2001.
## Saga

Framkvæmdir hófust 25. apríl 1859 en skurðurinn var tilbúinn 17. nóvember 1869. Helsti frumkvöðull verkefnisins var franski erindrekinn Ferdinand de Lesseps. Í gegnum tíðina höfðu margar tilraunir verið gerðar til að tengja höfin tvö og má nefna faraóinn Sesostris fyrsta (um 1926 f.Kr.) sem tengdi Rauðahafið og Nílarána saman. Fleiri leiðtogar tóku þátt í samskonar verkefnum, meðal annars Daríus 1. Persakonungur og rómverski keisarinn Trajanus. Skurðurinn eins og við þekkjum hann nú varð ekki til fyrr en á 19. öld.

Voru það helst Frakkar sem létu sig dreyma um þessa miklu framkvæmd, en Napóleon Bónaparte skoðaði möguleikann á þessu til að klekkja á Bretum með því að eiga betri samgönguleið en þeir til og frá Asíu. Verkfræðingar hans misreiknuðu hins vegar mælingarnar og töldu það óæskilegt.

Skipið *Ever Given* hamlaði umferð um skurðinn árið 2021 þegar það strandaði.
## Stjórnendur

Skurðinum er stjórnað af SCA (Suez Canal Athority), sem hefur verið starfrækt síðan skurðurinn var þjóðnýttur árið 1956. Á undan því höfðu Frakkar og Bretar átt meirihluta í skurðinum, en Egyptar höfðu selt Bretum sinn hluta til að borga skuldir sem höfðu safnast upp við byggingu mannvirkisins. Þjóðnýtingunni var komið á af forseta Egyptalands, Gamal Abdel Nasser, en þetta varð kveikjan að Súesdeilunni, en í henni börðust Egyptar við sameinaðan her Breta, Frakka og Ísraelsmanna.

## Tilvísanir

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hvarfbaugur nyrðri

Heimskort er sýnir hvar hvarfbaugur nyrðri liggur.
Skilti sem sýnir mörk hvarfbaugs nyrðri í Madhya Pradesh-fylki á Indlandi.
Mynd (með enskum texta) er skýrir tengsl halla jarðmönduls við hvarfbaugana og heimskautabaugana.
**Hvarfbaugur nyrðri**, sem einnig er nefndur **Krabbabaugur**, er norðlægasta breiddargráða jarðar þar sem sólin getur verið beint yfir. Þetta gerist á sumarsólstöðum, þegar norðurhvel jarðar hallar að sólu að hámarki og sólargangurinn er lengstur. Það nær einnig 90 gráðum undir sjóndeildarhringinn á miðnætti sólar á vetrarsólstöðum, þegar sólargangurinn er stystur.

Þegar sólin er hæst á lofti á jafndægri á hausti og vori stendur sólin í hvirfilpunkti á miðbaug. Þá er hún á miðjum himni og skín beint ofan á hvirfilinn þannig að hvergi er skugga að sjá. Vegna halla jarðmöndulsins um 23,5° er sól í hvirfilpunkti á mismunandi um breiddargráðum eftir því hvenær ársins er.

Jafngildi hvarfbaugs nyrðri á suðurhveli er hvarfbaugur syðri (eða Steingeitarbaugur).

Hvarfbaugar geta einnig komið fyrir í samspili stjórnmála og landafræði sem landfræðileg afmörkun. Hvarfbaugur nyrðri er þannig notaður til takmörkunar á gagnkvæmri varnarskyldu Atlantshagsbandalagsins, í stofnsáttamála bandalagsins (grein 6.). Þar eru aðildarríki NATO ekki skuldbundin til að koma til varnar öðrum bandalagsríkjum á land- eða hafsvæði sunnan við Hvarfbaug nyrðri.

## Heimildir

* Fyrirmynd greinarinnar var „*Tropic of Cancer*“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 27. júlí 2022.
* Sævar Helgi Bragason (2010). Árstíðir. Stjörnufræðivefurinn.  Geymt 27 júlí 2022 í Wayback Machine (sótt: 26. júlí 2022).

## Tilvísanir
# Arabíuskagi

Arabíuskaginn á samsettri gervihnattarmynd
**Arabíuskaginn** eða einfaldlega **Arabía** er skagi í Suðvestur-Asíu á mörkum Asíu og Afríku. Skaginn teygist út í Indlandshaf og markast af Rauðahafi að Akabaflóa í vestri, Arabíuhafi í suðri og Ómanflóa og Persaflóa í norðaustri.

Eftirfarandi ríki eru á Arabíuskaga:

* Barein
* Jemen
* Katar
* Kúveit
* Óman
* Sádi-Arabía
* Sameinuðu arabísku furstadæmin

Norðurmörk Arabíuskagans eru við Sagrosfjöll þar sem Arabíuflekinn rekst á Asíuflekann. Af þessari ástæðu eru eftirfarandi ríki einnig á Arabíuskaganum *að hluta*:

* Heimastjórnarsvæði Palestínumanna
* Írak
* Ísrael
* Jórdanía
* Líbanon

Arabíuskaginn liggur á eigin jarðfleka, Arabíuflekanum.

Sádi-Arabía nær yfir stærstan hluta skagans og flestir íbúanna búa þar og í Jemen. Á skaganum eru miklar olíulindir og þar eru helgustu borgir múslima, Mekka og Medína, báðar í Sádi-Arabíu.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Rauðahaf

Samsett gervihnattarmynd af Rauðahafinu; Arabíuskaginn sést til hægri, Sínaískaginn efst uppi og Afríka og Nílardalurinn vinstra megin
**Rauðahaf** (arabíska البحر الأحمر, *al-Bahr al-ahmar*; hebreska ים סוף *Yam Suf*; tígrinja *ቀይሕ ባሕሪ*, *QeyH baHri*) er flói eða innhaf úr Indlandshafi, á milli Afríku og Arabíuskagans í Asíu. Hafið tengist Indlandshafi í suðri um Adenflóa. Í norðri skagar Sínaískaginn inn í hafið. Hvorum megin við hann eru Akabaflói og Súesflói sem leiðir að Súesskurðinum. Hafið er 1900 km langt, en ekki nema 300 km breitt þar sem það er breiðast. Hafið nær yfir um 450.000 km² svæði.

## Lönd við Rauðahafið

Lönd sem eiga strandlengju að Rauðahafinu eru:

* Norðan megin:
	+ Egyptaland
	+ Ísrael
	+ Jórdanía
* Vestan megin
	+ Egyptaland
	+ Súdan
* Austan megin
	+ Jemen
	+ Sádí-Arabía
* Sunnan megin
	+ Djíbútí
	+ Erítrea
	+ Sómalía

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*