# Asía

Heimskort sem sýnir staðsetningu Asíu
**Asía** er stærsta og fjölmennasta heimsálfa jarðar og er að mestu staðsett á norðurhveli og austurhveli. Hún er austari hluti landflæmis sem er kallað Evrasía þar sem Evrópa er vestari hlutinn. Asía er um 44,6 milljón ferkílómetrar að stærð sem eru um 30% af þurrlendi jarðarinnar og 8,7% af yfirborði hennar. Asía hefur lengi verið heimkynni meirihluta íbúa jarðar og þar risu fyrstu siðmenningarsamfélög mannkynssögunnar. Árið 2021 voru íbúar Asíu 4,7 milljarðar sem eru um 60% alls mannkyns.

Erfitt er að skilgreina mörk Asíu nákvæmlega, en gróflega eru þau oft sögð liggja suður Úralfjöll og Úralfljót, gegnum Kaspíahaf og Kákasusfjöll, þaðan í gegn um Svartahafið, Bosporussund, Marmarahaf og Dardanellasund. Þaðan liggi mörkin um Miðjarðarhaf og í gegnum Súesskurð. Asía á strönd að Norður-Íshafi í norðri, Indlandshafi í suðri og Kyrrahafi í austri.

Kína og Indland skiptust á að vera stærstu hagkerfi heims frá upphafi okkar tímatals til um 1800. Auðlegð Kína skapaði aðdráttarafl fyrir evrópska og arabíska kaupmenn, landkönnuði og landvinningamenn og í mörgum ritum var Indland eins konar táknmynd fyrir álfuna og auðæfi hennar. Fundur Ameríku orsakaðist af leit Evrópubúa að nýrri siglingaleið til Indlands. Silkivegurinn var helsta verslunarleið Asíu í austur-vestur og Malakkasund var ein helsta siglingaleiðin. Á 20. öld þróuðust hagkerfi margra Asíulanda hratt auk þess sem íbúafjöldi óx, en fjölgun íbúa hefur dregist saman síðustu áratugi. Í Asíu urðu helstu trúarbrögð heimsins til: hindúatrú, sóróismi, gyðingdómur, jainismi, búddatrú, konfúsíusismi, daóismi, kristni og íslam.

Asía býr yfir mikilli fjölbreytni þjóða, menningarsvæða, tungumála, umhverfis, efnahags og stjórnarfars. Loftslagið er líka fjölbreytt, allt frá eyðimerkurloftslagi í Mið-Austurlöndum að sífrera á Norðurslóðum. Asíu er oft skipt niður í sex svæði: Norður-, Suður-, Mið-, Austur-, Suðaustur- og Vestur-Asíu eftir landfræði og menningarsvæðum.

## Heiti

Nafnið Asía kemur upprunalega úr grísku, Ἀσία, þar sem það vísar til Litlu-Asíu. Orðið kemur fyrir í ritum Heródótosar. Pliníus var einna fyrstur til að nota heitið yfir stærra svæði. Með tímanum náði það yfir alla heimsálfuna. Hugsanlega er það dregið af akkadíska orðinu ἀσυ *asu* „að rísa“ sem vísar til rísandi sólar.

Asía var stundum kölluð Austurálfa eða Austurheimur í eldri íslenskum ritum.

## Landfræði

Í Himalajafjöllum eru hæstu fjallstindar heims.
Asía er stærsta heimsálfan. Hún þekur um 9% af yfirborði jarðar (um 30% af þurrlendi) og strandlengjan er 62.800 km löng. Heimsálfan er oftast skilgreind þannig að hún nái yfir austari 4/5 hluta Evrasíu. Hún liggur austan við Súesskurð og Úralfjöll, og sunnan við Kákasusfjöll (eða Kuma–Manych-dældina), Kaspíahaf og Svartahaf. Asía á strönd að Kyrrahafi í austri, Indlandshafi í suðri og Norður-Íshafi í norðri. Lönd Asíu eru 49 talsins, en fimm þeirra (Rússland, Georgía, Kasakstan, Tyrkland og Aserbaísjan) eru talin vera að hluta í Asíu og að hluta í Evrópu.

Góbíeyðimörkin er í Mongólíu og Arabíueyðimörkin nær yfir stóran hluta Suðvestur-Asíu. Lengsta fljót Asíu er Jangtse í Kína. Himalajafjöll milli Nepals og Kína eru hæstu fjöll heims. Hitabeltisregnskógar vaxa í Suður-Asíu en norðar eru barr- og laufskógabelti.

* Keralalónin.
* Gresja í Mongólíu.
* Karst í Suður-Kína.
* Altaífjöll.
* Hunza-dalur.
* Hringrif við Maldíveyjar.
* Wadi Rum í Jórdaníu.

### Landsvæði

Asíu hefur verið skipt í minni svæði á ýmsan hátt í gegnum tíðina. Tölfræðideild Sameinuðu þjóðanna notast við eftirfarandi skiptingu til hægðarauka, án þess að hún hafi neitt með innbyrðis skyldleika landanna að gera.

* Norður-Asía (Síbería)
* Mið-Asía (stan-löndin)
* Vestur-Asía (Mið-Austurlönd eða Austurlönd nær)
* Suður-Asía (Indlandsskagi)
* Austur-Asía (Austurlönd fjær)
* Suðaustur-Asía (Austur-Indíur og Indókína)

## Lönd í Asíu

| Norður-Asía |
| --- |
| Rússland (að hluta) | Moskva |
| Mið-Asía |
| Kasakstan (að hluta) | Astana |
| Kirgistan | Bishkek |
| Tadsíkistan | Dúsjanbe |
| Túrkmenistan | Asgabat |
| Úsbekistan | Taskent |
| Vestur-Asía |
| Armenía | Jerevan |
| Aserbaísjan (að hluta) | Bakú |
| Barein | Manama |
| Georgía (að hluta) | Tbilisi |
| Írak | Bagdad |
| Íran | Teheran |
| Ísrael | Jerúsalem (umdeilt) |
| Jemen | Sana'a |
| Jórdanía | Amman |
| Katar | Dóha |
| Kúveit | Kúveitborg |
| Kýpur | Nikósía |
| Líbanon | Beirút |
| Óman | Múskat |
| *Palestínuríki* (enn undir yfirráðum Ísraels) | Ramallah (umdeilt) |
| Sádi-Arabía | Ríad |
| Sameinuðu arabísku furstadæmin | Abú Dabí |
| Sýrland | Damaskus |
| Tyrkland (að hluta) | Ankara |
| Suður-Asía |
| Afganistan | Kabúl |
| Bangladess | Dakka |
| Bútan | Timfú |
| Indland | Nýja-Delí |
| Maldíveyjar | Malé |
| Nepal | Katmandú |
| Pakistan | Íslamabad |
| Srí Lanka | Sri Jayawardenepura Kotte |
| Austur-Asía |
| *Hong Kong* (Kína) |  |
| Japan | Tókýó |
| Kína | Beijing |
| *Maká* (Kína) |  |
| Mongólía | Úlan Bator |
| Norður-Kórea | Pjongjang |
| Suður-Kórea | Seúl |
| Taívan (umdeilt) | Taípei |
| Suðaustur-Asía |
| Austur-Tímor | Dili |
| Brúnei | Bandar Seri Begawan |
| Mjanmar | Naypyidaw |
| Filippseyjar | Manila |
| Indónesía | Djakarta |
| Kambódía | Phnom Penh |
| Laos | Vientiane |
| Malasía | Kúala Lúmpúr |
| Singapúr | Singapúr |
| Taíland | Bangkok |
| Víetnam | Hanoí |
|  |
| Auk þessara ríkja eru þrjú lönd sem njóta takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar: |
| Abkasía | Súkúmí |
| Norður-Kýpur | Norður-Nikósía |
| Suður-Ossetía | Tskinval |

## Tilvísanir