Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kortavörpun

Gamalt kort þar sem notast er við aðra kortavörpun Ptólemaíosar
**Kortavörpun** á við stærðfræðilega aðferð til að varpa mynd jarðarinnar eða annars himintungls yfir á flatt yfirborð. Til eru ýmsar kortavarpanir til ólíkra nota en helsta tegund kortavarpana er *sívöl vörpun*. Með sívalri vörpun er ætlast til að teikna ferhyrnt kort. Yfirborði hlutarins sem verið er að kortleggja er varpað yfir á sívalning sem er þá flett út. Dæmi um svona vörpun er Mercator-vörpun. Sívöl vörpun sýnir ranga stærð landa sem eru norðarlega eða sunnarlega. Grænland virðist til dæmis vera stærra en Ástralía, en í raun er Ástralía þrefalt stærri að flatarmáli.

Með öllum kortavörpunum fylgir einhvers konar skekkja, og það er spurning um að velja hvort maður vill helst varðveita nákvæmni flatarmáls, staðsetningar eða lögunar hluta. Í flestum tilfellum er hægt að teikna kort sem uppfyllir tvær af þessum kröfum nákvæmlega, en ekki allar þrjár. Það er líka spurning um hvort maður vilji ná málamiðlun milli allra þessara krafa en þá er reynt að fá sem fæstar villur í öllum þremur.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gervihnattaleiðsögn

Bandaríska GPS-kerfið var fyrsta hnattræna gervihnattaleiðsögukerfið og það fyrsta sem var opnað fyrir almenna notkun.
**Gervihnattaleiðsögn** er notkun gervihnatta til að fá staðarákvörðun fyrir leiðsögn. Hnattrænt gervihnattaleiðsögukerfi gefur notendum upp staðarákvörðun hvar sem þeir eru staddir á jörðinni. Í dag eru fjögur slík kerfi til: bandaríska GPS-kerfið, rússneska GLONASS-kerfið, BeiDou-kerfið frá Kína og Galíleó frá Evrópusambandinu. Auk þessara kerfa eru nokkur staðbundin leiðsögukerfi sem notast við gervihnetti, eins og NAVIC á Indlandi og QZSS í Japan; og hnattræn leiðsögukerfi sem bjóða nákvæmari staðsetningar gegn greiðslu, eins og OmniSTAR og StarFire.

Gervihnattaleiðsögutæki gefur upp staðsetningu sína með lengdargráðu, breiddargráðu og landhæð, með mikilli nákvæmni (þar sem skekkjan er frá nokkrum sentimetrum að metrum) með tímamerki sem sent er í sjónlínu með útvarpsbylgjum. Hægt er að nota kerfið til að staðsetja sig, ferðast eftir og rekja ferðir fyrirbæra sem búin eru slíku tæki. Merkin gera móttakaranum líka kleift að reikna út nákvæman tíma sem aftur er hægt að nota sem samræmdan tíma milli ólíkra tækja. Þjónustan felst því í staðarákvörðun, leiðsögn og tíma. Gervihnattaleiðsögukerfi eru óháð staðbundnum stöðvum, en slíkar stöðvar geta þó bætt virkni kerfanna á ýmsan hátt.

Í hverju kerfi um sig næst fullkomin þekja yfir allt yfirborð jarðar með 18-30 gervihnöttum á miðbraut um jörðu dreift á nokkra brautarfleti. Hnattræn þekja fyrir gervihnattakerfi á miðbraut krefst aðeins sex gervihnatta, en til að staðsetningarkerfið virki þarf tæki að sjá merki frá minnst 3 gervihnöttum samtímis. Kerfin eru mismunandi, en nota öll brautarhalla sem er stærri en 50° og hafa um 12 tíma umferðartíma (í 20.000 km hæð).

## Tilvísanir
# Global Positioning System

Úrval GPS-tækja
**Global Positioning System**, þekktast undir skammstöfuninni **GPS**, er tækni sem gerir fólki kleift að finna staðsetningu sína á jörðinni með skekkju innan við tuttugu metra.

## Uppsetning

GPS er byggt á að minnsta kosti 24 gervihnöttum, sem senda stanslaust staðsetningar til móttakaranna á jörðinni. Hver gervihnöttur ferðast tvisvar á sólarhring í kringum jörðina. Þeir eru staðsettir þannig að það eru ávallt að minnsta kosti 4 gervihnettir sjáanlegir á hverjum bletti jarðarinnar. 5 jarðstöðvar, fjórar venjulegar og ein aðalstöð, fylgjast með hnöttunum og senda leiðréttingarmerki til gervihnattana til að leiðrétta klukkur eða staðsetningar þeirra. Stöðvarnar fimm eru í Hawaii, Ascension, Diego Garcia, Kwajalein og Colorado Springs. GPS móttakararnir taka við merkjum af hnöttunum og reikna með hjálp fjarlægðar frá hverjum hnetti staðsetninguna á jörðinni.

## Virkni

Til að fá staðsetningu þarf móttakarinn 4 tungl þeas. 3 tungl sem ákvarða x,y,z og 1 sem ákvarðar tíma. Hann fær merki frá hnetti nr. 1 og veit hvað er langt síðan að merkið var sent. Þannig veit hann hvað hann er langt frá hnettinum. Sama með hnetti nr. 2 og 3. Það gefur okkur tvær mögulegar staðsetningur. Ein á jörðinni og ein í geimnum. Tækið útilokar punktinum í geimnum og er þá aðeins ein staðsetning eftir sem tækið sýnir á skjánum. En það þýðir að GPS tæknin virkar ekki í geimnum.

## DGPS

GPS tæki geta sýnt nákvæmni upp á 4-20 metra. En ný tækni, DGPS, eykur nákvæmnina í 1-2 metra.

Merkið, sem kemur frá hnöttunum, þarf að komast í gegnum andrúmsloft jarðarinnar. Þar með villist merkið aðeins af leið og skilar sér of seint, sem breytir staðsetningunni sem móttakarinn gefur upp.

DGPS notar jarðstöðvar, sem senda út leiðréttingarmerki til móttakaranna. Því að stöðvarnar vita nákvæmlega hvar þær sjálfar eru og ef þær fá vitlausa staðsetningu, senda þær út leiðréttingu.

## GPS sem áttaviti

Móttakarinn þekkir staðsetningu gervihnattana. Þegar hann fær merki frá einum hnetti frá einni átt og annað frá hinni veit hann nákvæmlega hvar norður er. Alveg eins og sæfararnir í gamla daga, sem notuðu stjörnurnar til að finna áttina og einnig staðsetninguna þeirra.

## Önnur gervihnatta staðsetningakerfi

Þróun á kerfinu hófst 1973 í Bandaríkjunum, en önnur lönd hafa einnig verið að rannsaka í þessa átt og koma upp eigin kerfum. Evrópubandalagið ætlar sér að setja Galileo kerfið í gang í lok 2010 með 30 hnöttum. GLONASS kerfið rússa kom í gang 1996 með 24 hnöttum.
# Galíleó (gervihnattaleiðsögn)

Fyrsta geimskot Galíleógervihnattar á Soyuz-eldflaug í október 2011
**Galíleó** er gervihnattaleiðsagnarkerfi þróað af Evrópusambandinu og Geimferðastofnun Evrópu. Geimferðaáætlanastofnun Evrópusambandsins (EUSPA) hefur umsjón með kerfinu. Höfuðstöðvar kerfisins eru í Prag í Tékklandi. Tvær jarðstöðvar eru í Oberpfaffenhofen í Þýskalandi og Fucino á Ítalíu. Kerfið dregur nafn sitt af ítalska stjörnufræðingnum Galíleó Galílei.

Markmiðið með gerð Galíleókerfisins var að stofna nákvæmt og sjálfstætt evrópskt gervihnattaleiðsagnarkerfi sem Evrópuþjóðir gætu treyst á, án þess að þurfa að nota GPS-kerfi Bandaríkjanna eða GLONASS-kerfi Rússlands ef þeim yrði lokað. Notkun á grundvallarleiðsagnarþjónustu er öllum opin ókeypis, en fyrirtæki geta keypt aðgang að nákvæmari staðsetningarþjónustu. Galíleókerfið er hannað þannig að það getur staðsett hlut með eins metra skekkju, og býður upp á betri staðsetningarhæfni við hærri hæðir en núverandi kerfi gefa kost á. Í október 2011 var fyrstu tveimur af fjórum gervihnöttum skotið upp til að prófa kerfið. Næstu tveir gervihnettirnir fylgdu þeim í október 2012. Frá og með september 2015 voru tíu Galíleógervihnettir á sporbraut um jörðina og árið 2024 voru þeir orðnir 25. Kerfið var formlega gangsett með takmarkaðri þjónustu árið 2016.

Galíleó býður upp á nýjan björgunarmöguleika sem hefur ekki verið í boði hingað til. Líkt og gervihnettir GPS og GLONASS, eru gervihnettir Galíleó útbúnir merkissvörum sem áframsenda merki frá senditæki notandans á stjórnstöð sem setur björgunaraðgerðir í gang. Um leið getur Galíleókerfið sent svarboð til neyðarsendisins og tilkynnt notandanum að beiðni hans hafi verið móttekin og aðstoð sé á leiðinni. Þetta eru talsverðar framfarir miðað við það sem GPS og GLONASS bjóða upp á, en þau geta ekki sent skilaboð aftur til notandans. Þetta mun bæta virkni Cospas-Sarsat-kerfisins.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Sporvala

Sporvala
**Sporvala**, stundum kölluð *ellipsoíða*, er þrívíður hlutur þar sem skurðflöturinn við sléttu er sporaskja eða hringur. Hægt er að hugsa sér að sporvala framkallist við það að snúa sporöskju um annað hvort langásinn eða skammásinn.
# Sjávarmál

Merki sem sýnir sjávarmál á leiðinni milli Jerúsalem og Dauðahafsins.
**Sjávarmál** er meðalhæð sjávar miðað við hentugt yfirborðsviðmið. Sjávarmál er notað sem viðmið fyrir hæð landfræðilegra hluta á landi, t.d. hæð fjalla sem gefin er upp í metrum yfir sjávarmáli. Nákvæm mæling sjávarmáls er þó flókin og erfið. Viðmiðunarmörkin geta auk þess breyst í tíma, ýmist vegna breytinga á sjávarhæð eða landriss eða -sigs.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hnit (stærðfræði)

Mynd sem sýnir einfalt hnitakerfi
**Hnit** í stærðfræði á við talnapar (*a*,*b*), sem sýnir staðsetningu punkts á tvívíðri sléttu, s.n. **hnitakerfi**. Hér eru *a* og *b* stök í mengi rauntalna og lýsa staðsetningu punktsins, *a* miðað við láréttan *x-ás* og *b* miðað við lóðréttan *y-ás*. Skurðpunktur (evklíðsk rúmfræði) þeirra hefur hnitið (0, 0) og er oft kallaður *upphafspunktur* O (dregið af orðinu *origo*, sem þýðir upphaf).

Einnig getur hnit verið talnaþrennd af gerðinni (*a*,*b*,*c*), sem sýnir hvar punktur er í þrívíðu hnitakerfi. Eins og í tvívíða kerfifnu eru *a*, *b* og *c* rauntölur og lýsa stöðu punktsins miðað við þrjá ása, x-ás og y-ás, sem eru hornréttir í láréttum fleti, og *z-ás*, sem er lóðréttur og sker hina tvo í sameiginlegum skurðpunkti, O = (0,0,0).

Á svipaðan hátt er mögulegt að sýna tvinntölu *a* + i*b*, þar sem *i* er þvertala, á tvinntalnasléttu, en þá kallast lóðrétti ásinn *þverás*.
Algengust eru eftirfarandi hnitakerfi: rétthyrnt hnitakerfi og skauthnitakerfi.

## Tengt efni

* Kartesíusarhnitakerfið
* Vídd
# Landakort

Stjörnukort frá 17. öld.
**Landakort** eða **kort** er einfölduð útgáfa á rými, sem sýnir fjarlægð hluta innan þess.

Þau kort þar sem þrívítt rúm er táknað með tvívíðri mynd eru algengust, einkum landakort og götukort. Hæð eða dýpt korta eru gefin til kynna með mismunandi litum eða hæðarlínum. Þeir sem fást við kortagerð eru kallaðir kortagerðarmenn.

## Tenglar

* Forn Íslandskort Geymt 27 febrúar 2011 í Wayback Machine hjá Landsbókasafni Íslands-Háskólabókasafni
* Borgarvefsjá - kort af Reykjavík
* Skipulagsskjá Geymt 21 nóvember 2005 í Wayback Machine - kort af Reykjavík
* Kortaskjár Landmælinga Íslands
* Cool Maps Geymt 19 október 2019 í Wayback Machine
* Örnefnaskrá Íslands Geymt 3 júní 2004 í Wayback Machine Islandia Geomatics
* Jól í Örnefnalandi Geymt 6 apríl 2005 í Wayback Machine Islandia Geomatics
* Loftmyndir ehf. - loftmyndir og kort af Íslandi
* Map24 Geymt 21 september 2007 í Wayback Machine - vegvísun, heimisföng, loftmyndir og kort af íslandi
* Já.is Kort - Ítarlegt kort af Íslandi
* Listi yfir kort af Norðurlöndunum[*óvirkur tengill*] á Norden.org
* *Á yfir 100 dýrmæt landakort*; grein í Morgunblaðinu 1985

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kúla

Kúla
**Kúla** eða **hnöttur** er þrívítt form þar sem hver punktur á yfirborði er jafnlangt frá miðju. Fjarlægð yfirborðs frá miðju kúlu er geisli hennar og hámarksvegalengd milli tveggja punkta á yfirborðinu, sem markast af línu sem fer í gegnum miðju hennar, er þvermál hennar.

## Formúlur

### Flatarmál

Flatarmál kúlu er fundið með formúlunni WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 þar sem WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 er geisli hennar.

### Rúmmál

Rúmmál kúlu er fundið með formúlunni WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .

### Yfirborðsflatarmál

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

  *Þessi stærðfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kartesíusarhnitakerfið

**Kartesíusarhnitakerfið** eða **rétthyrnt hnitakerfi** er hnitakerfi með tvo eða þrjá ása eftir því hvort það er í tví- eða þrívídd. Ásar þessir eru hornréttir hver á annan og kallast *x-ás*, *y-ás* og *z-ás*. Kerfið er nefnt eftir franska heimspekingnum René Descartes (*Cartesius* á latínu), sem fann það upp.

## Sjá einnig

* Skauthnitakerfi
# Daglínan

**Daglínan** er ímynduð hlykkjótt lína á yfirborði jarðar sem liggur að mestu um ±180 lengdargráðu, hún liggur á móti núllbaugi. Vestan daglínunnar og austan hennar er sitt hvor dagurinn. Ef vestan hennar er 1. janúar á tilteknu ári, þá er 31. desember ársins á undan austan hennar. Því gætu farþegar skips sem sigldi frá vestri til austurs fagnað sömu áramótunum tvisvar. Hins vegar gætu farþegar annars skips, sem sigldi í vestur, alfarið misst af þessum sömu áramótum.
# Bogamínúta og bogasekúnda

**Bogamínúta**, táknuð með ′, er eining bogmáls sem jafngildir 1/60 einnar gráðu. Þar sem ein gráða er 1/360 af heilum hring, er ein bogamínúta 1/21.600 af hring. Sjómíla var upphaflega skilgreind sem ein bogamínúta á lengdarbaug jarðar, þannig að ummál jarðar er næstum því 21.600 sm. Bogamínúta er π/10.800 af bogamálseiningu (radíana).

**Bogasekúnda**, táknuð með ″, er 1/60 af bogamínútu, eða 1/3.600 af gráðu, 1/1.296.000 af hring, og π/648.000 (um 1/206.264,8) af bogamálseiningu.

Þessar mælieiningar eiga sér uppruna í babýlónskri stjörnufræði sem sextugustu hlutar af gráðu. Þær eru notaðar þar sem þörf er á mælieiningum fyrir brot af gráðu, eins og í stjörnufræði, sjónmælingum, augnlækningum, ljósfræði, siglingafræði, landmælingum og skotfimi.

## Tilvísanir
# Google kort

**Google Maps** er ókeypis kortaþjónusta frá Google sem býður upp á götukort, loftmyndir, leiðbeiningar fyrir ýmsa ferðamáta og leitarvél fyrir fyrirtæki. Loftmyndirnar eru ekki sýndar í rauntíma heldur eru þær nokkurra mánuða eða ára gamlar. Notast er við Mercator-vörpun og þess vegna eru heimskautssvæði frekar skökk á kortinu. Svipuð þjónusta sem heitir Google Earth er líka í boði en hún gerir notendum kleift að skoða heiminn í þrívídd. Google Maps fór í loftið 8. febrúar 2005 eftir Google keypti ástralska fyrirtækið Where 2 Technologies. Þjónustan var þróuð af dönsku bræðrunum Lars og Jens Rasmussen sem unnu báðir í fyrirtækinu.

Google Street View er tengd þjónusta sem notuð er í gegnum Google Maps en með henni geta notendur skoðað víðurmyndir af götum. Google safnar myndum fyrir Street View með því að aka um vegi og götur á sérstökum bíl. Söfnun á Street View-myndum hófst á Íslandi í júlí 2013.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Beringssund

Gervihnattamynd af Beringssundi. Síbería til vinstri, Alaska til hægri, Diomedeseyjar á miðju sundi en daglínan liggur á milli þeirra
**Beringssund** er sund sem afmarkast af Desnjév-höfða (austasta odda Asíu) og Prince of Wales-höfða (vestasta odda Ameríku). Sundið er um 85 km breitt og dýpt þess um 30-50 m. Það tengir Tjúktahaf (Chukchi-haf, hluti Norður-Íshafsins) í norðri og Beringshaf (hluti Kyrrahafsins) í suðri. Sundið er nefnt eftir danska landkönnuðinum Vitus Bering sem fór yfir það árið 1728. Í miðju sundinu eru Diomedes-eyjar, litla og stóra, og eru 4 km á milli þeirra. Litla Diomedes-eyja tilheyrir Alaska og er því hluti af Bandaríkjunum. Á vesturströnd hennar er lítið þorp þar sem búa um 150 manns. Stóra Diomedes-eyja tilheyrir Rússlandi og er óbyggð fyrir utan fámenna herstöð. Landamæri Rússlands og Bandaríkjanna liggja um sundið milli eyjanna og sömuleiðis alþjóðlega daglínan og er því sinn dagurinn á hvorri eyju.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*