Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Trúarbrögð

Kort af útbreiðslu helstu trúarbragða í dag
Ýmis trúartákn
**Trúarbrögð** eru trú á yfirnáttúrulegar verur, guði eða dýrlinga ásamt siðfræði, venjum og jafnvel stofnunum tengdum trúnni. Víðari skilgreining er að trúarbrögð sé skýring á sambandi mannsins við alheiminn sem hann þrífst í. Trúarbrögð geta verið allt frá stórri skipulagðri stofnun eins og kaþólsku kirkjunni (sem byggir á eingyðistrú, rithefð og sterku félagslegu skipulagi) til trúarbragða ýmissa ættbálka í Afríku og Ástralíu (sem eru fjölgyðistrúar, byggja á munnlegri hefð og hafa yfirleitt fremur óformlegt skipulag) til þeirrar trúar að ekkert guðlegt afl sé til (guðleysi eða sterkt trúleysi, sem ekki má rugla saman við veikt trúleysi eða vantrú). Með fullri vissu má þó segja að flest trúarbrögð feli í sér trú á eitthvert form af guði eða skyldu afli.

Það er talið að séu um 10.000 trúarbrögð í heiminum. Fjölgyðistrú var hið dæmigerða trúarbragðaform fyrir útbreiðslu kristni og íslam. Sem dæmi eru flest form af hindúisma, fjölgyðistrú, og er hindúismi elsta (fjölgyðis) trúin stunduð í nútímanum.

## Fjölmennustu trúarbrögð heims

Samkvæmt skoðanakönnun frá 2015 sem skoðaði trúarbrögð í 57 söldum eru fimm fjölmennustu trúarbrögð heim eftirfarandi::

1. *Kristni* - 2,3 milljarður
2. *Íslam* - 1,8 milljarðar
3. *Hindúismi* - 1,1 milljarður
4. *Búddismi* - 500 milljónir
5. *Alþýðutrú* - 400 milljónir (Í raun ekki ein trúarbrögð, heldur samsafn ýmissa)

## Tilvísanir

## Tenglar

* Jón Gunnar Þorsteinsson (29.2.2008). „Hvernig urðu öll trúarbrögð til?“. *Vísindavefurinn*.
* Heiða María Sigurðardóttir (9.10.2006). „Hvað eru til mörg trúarbrögð í heiminum?“. *Vísindavefurinn*.
* Eyja Margrét Brynjarsdóttir (18.5.2001). „Hvaða trúarbrögð eru útbreiddust í heiminum?“. *Vísindavefurinn*.
# Menntun

Börn í leikskóla í Afganistan.
Jan Steen (1672)
**Menntun** er hugtak sem oftast er notað um **kerfisbundið nám** þar sem fólk lærir hjá viðurkenndum fagaðilum, til dæmis kennurum. Til eru ótal kennsluaðferðir sem nýta mismunandi tækni til kennslunnar allt eftir atvikum.

Menntun fer oftast fram í menntakerfi ríkis en einnig eru til einkareknir skólar. Í mörgum löndum er lögbundið grunnnám sem hefst þegar börn eru á aldrinum 4-7 ára og lýkur þegar þau eru um 11-12 ára eða jafnvel síðar. Þá er börnum kennd stærðfræði, lestur, móðurmálið, erlend tungumál, saga, samfélagsfræði, íþróttir, heimilsfræði og margt fleira eftir námsskrá.

Framhaldsskólanám hefst í flestum löndum að grunnnámi loknu, við aldurinn 13 ára og stendur yfir í um fimm ár. Að því loknu er hægt að stunda nám í háskóla.

## Tengt efni

* Háskóli
* Iðnnám
* Skóli
* Skyldunám

## Tenglar

* „Hvernig var uppeldi og menntun Forngrikkja háttað?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvernig var menntun í Róm til forna? Var það bara yfirstéttin og drengir sem fengu æskilega menntun?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvað lærði fólk árið 1000? Var um einhverja „menntun" að ræða?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvaða kenningar hafði John Dewey um menntun og skóla?“. *Vísindavefurinn*.
* „Hvaða breytingar á hugmyndafræði í menntamálum eru líklegar eða fyrirhugaðar á næstu árum eða áratugum?“. *Vísindavefurinn*.
* „Getur maður einhvern tímann orðið fullmenntaður?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Grafreitur

Grafreitur á Grænlandi
**Grafreitur** er staður þar sem lík eða aska eftir líkbruna eru grafin gröf til varðveislu í langan tíma. Grafreitur, sem tilheyrir kirkju, nefnist kirkjugarður og venja er að jarðsetja lík í líkkistu, þ.a. höfuð vísar til vesturs, en fætur til austurs.

Kirkjugarðasamband Íslands (KGSÍ) á og rekur sérstakan vef um íslenska kirkjugarða: **gardur.is**.

Á vefnum sem var opnaður 9. júní 2001, eru upplýsingar um kirkjugarða oglegstaðaskrár.
Kappkostað er að uppfæra þær legstaðaskrár sem fyrir eru í gagnagrunni, þ.e.a.s. að bæta inn nöfnum þeirra einstaklinga sem látist hafa frá því að vefurinn var opnaður og hafa verið grafnir í þá kirkjugarða sem þegar eru komnir inn í gagnasafnið.

Vefurinn byggir á samvirku gagnasafni og inniheldur leyfilegar upplýsingar um látna einstaklinga og legstað þeirra í kirkjugörðum á Íslandi. Tilgangurinn er að skapa almenningi aðgang á aðgengilegan hátt að upplýsingum um legstað látinna manna á Íslandi. Jafnframt eru á þessum vef upplýsingar um viðkomandi kirkjugarða þ.m.t. kort, texti, myndir og teikningar. Nú [Desember 2009] eru 125.908 nöfn í grunninum.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Bandaríkjaher

Yfirmenn allra herafla Bandaríkjanna ásamt forseta og varaforseta sameinaðs Bandaríkjahers árið 2020.
**Bandaríkjaher** (enska *United States Armed Forces*) er her Bandaríkjanna og heyrir undir varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna og heimavarnarráðuneyti Bandaríkjanna (aðeins strandgæslan) en forseti Bandaríkjanna er jafnframt æðsta yfirvald hans. Yfir 1,4 milljónir manna eru starfandi í hernum sem auk þess getur kallað út yfir 1,2 milljón manna varalið. Almenn herskylda var lögð niður í Bandaríkjunum árið 1973 og er herinn síðan þá eingöngu skipaður atvinnuhermönnum.

Herinn skiptist í sex deildir:

 Flugher Bandaríkjanna
 Landher Bandaríkjanna
 Landgöngulið Bandaríkjanna
 Sjóher Bandaríkjanna
 Strandgæsla Bandaríkjanna
 Geimher Bandaríkjanna
  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Kosningar

**Kosningar** eru formleg ákvarðanataka þar sem hópur manna kýs aðila í ákveðið embætti. Kosningar hafa verið notaðar til vals á slíkum fulltrúa í fulltrúalýðræði frá því á 18. öld. Kosningar til embættis geta verið á stigi þjóðþinga, framkvæmdavaldsins eða dómsvaldsins, til fylkis- eða sveitarstjórna. Utan stjórnmála eru kosningar notaðar hjá frjálsum félagasamtökum, hlutafélögum og öðrum fyrirtækjum. Misjafnt er hvaða aðferðir eru notaðar í kosningum en algengast er að notast sé við meirihlutakosningu eða hlutfallskosningu.

## Tengt efni

* Alþingiskosningar
* Kosningaréttur
* Kosningaskylda
* Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi

## Tenglar

* PARLINE gagnagrunnur um þjóðþing með niðurstöðu kosninga frá árinu 1966
* ElectionGuide.org — Umfjöllun um kosningar í löndum um heim allan
* parties-and-elections.de: Gagnagrunnur með öllum kosningum í Evrópu frá 1945
* ACE Electoral Knowledge Network
* Angus Reid Global Monitor: Election Tracker Geymt 8 janúar 2006 í Wayback Machine
* IDEA tafla með kosningakerfum heimsins Geymt 15 október 2005 í Wayback Machine
* European Election Law Association (Eurela) Geymt 20 febrúar 2005 í Wayback Machine
* Kosningasaga

  *Þessi stjórnmálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# The Washington Post

Útgáfa *Washington Post* frá 21. júlí 1969 með fyrirsögninni „Örninn er lentur — Tveir menn ganga á Tunglinu“.
The Washington Post er mest lesna dagblað í Washington D.C. í Bandaríkjunum. Það er líka elsta dagblað borgarinnar og var stofnuð árið 1877. Blaðið leggur áherslu á stjórnmál, bæði innanlands og erlendis.

Ein merkilegustu atvik í sögu dagblaðsins var þegar blaðamennirnir Bob Woodward og Carl Bernstein hófu rannsókn á þeim atburðum sem síðar nefndust Watergate-hneykslið. Þessi rannsókn stuðlaði stórlega að afsögn Richards Nixon.

Síðan Leonard Downie, Jr. varð ritstjóri dagblaðsins árið 1991 hefur *The Washington Post* hlotið yfir 25 Pulitzer-verðlaun, meira en helming þeirra 47 verðlauna sem blaðið hefur fengið. Blaðið hlaut sex verðlaun árið 2008, flest verðlaun sem eitt blað hefur fengð á sama ári.

Frá árinu 2013 hefur eigandi *The Washington Post* verið Jeff Bezos, stofnandi Amazon.com.

## Tilvísanir
# Skemmtiklúbbur

**Skemmtiklúbbur** eða **Sveitaklúbbur** stundum **Golfklúbbur**, er félagsheimili í einkaeigu sem stofnaður er í kringum ýmiss konar afþreyingu og íþróttaáhugamál hjá þröngum eða lokuðum hópi fólks, oftar en ekki efnafólks. Slíkir klúbbar bjóða upp á sérvalda afþreyingu og íþróttir, einkum golf og tennis.
# Tómstundagaman

Að skrifa greinar fyrir Wikipediu er dæmi um tómstundagaman.
**Tómstundagaman**, **tómstundaiðja** eða **hobbí** eru athafnir sem fólk stundar í frístundum sér til ánægju og skemmtunar. Dæmigert tómstundagaman er söfnun ákveðinna tegunda hluta, ýmis listsköpun eða listræn afþreying, íþróttir og sjálfboðastarf. Tómstundagaman felur oft í sér tiltekna hæfni sem fólk tileinkar sér. Vinsældir tiltekinna tómstunda fylgja oft tískustraumum og samfélagsbreytingum. Þannig var til dæmis frímerkjasöfnun vinsæl á 19. og 20. öld þegar póstsendingar bréfa voru einn helsti samskiptamáti fólks yfir langar vegalengdir, og tölvuleikir hafa notið vaxandi vinsælda frá lokum 20. aldar. Með auknum frítíma almennings frá lokum 19. aldar hefur fólk varið meiri tíma og fé í tómstundir.

Til eru alls konar tegundir tómstundaiðju sem fólk stundar ýmist eitt eða í hóp, eins og frímerkjasöfnun, skeljasöfnun, kuðungasöfnun, steingervingasöfnun, fuglaskoðun, lestaskoðun, flugvélaskoðun, módelsmíði, þrívíddarprentun, kjólasaumur, tertuskreytingar, matreiðsla, útivist, fjallganga, garðyrkja, djögl, töfrabrögð, búningaleikur, hjólreiðar, mótorhjól, origami, lestur, og margvíslegar íþróttir. Kanadíski félagsfræðingurinn Robert A. Stebbins flokkar tómstundir í óformlega afþreyingu (sem felur í sér sína eigin umbun, er skammlíf og krefst lítils undirbúnings), alvarlega afþreyingu (kerfisbundna ástundun sem leiðir til aukinnar kunnáttu og persónulegs árangurs), og loks verkefnabundna afþreyingu (gefandi iðju í eitt skipti).

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Wikiheimild

**Wikiheimild** er samstarfsverkefni sem svipar til Wikipedia. Verkefnið hefur það markmið að safna saman frumtextum.

## Tengill

* Íslenska Wikiheimild

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Hagnaður

**Hagnaður** í viðskiptum á við það að söluverðmæti eignar eða þjónusu er hærra en kostnaður við kaup eða framleiðslu eignarinnar/þjónustunnar. Hagnaðurinn er innleystur þegar eignin eða varan er seld en þangað til er gjarnan talað um óinnleystan hagnað.

Í fyrirtækjarekstri verður hagnaður venjulega til með hætti að vara er seld við hærra verði en sem samsvarar kostnaði við framleiðslu hennar, markaðssetningu, flutning til neytenda og ýmsan stjórnunarkostnað viðkomandi fyritækis.

Hagnaður verður einnig til ef verðmæti eigna sem ganga kaupa og sölum á markaði eykst. Dæmi um þesskonar eignir eru t.d. fasteignir, hlutabréf og bifreiðar.

Hlutfallslegur hagnaður er gjarnan gefinn upp sem prósentutala. Þannig er hlutfallslegur hagnaður 20% ef eign sem keypt er á 100 milljónir er seld aftur á 120 milljónir, en aðeins 2% ef eign sem keypt er á 1000 milljónir er seld aftur á 1020 milljónir. Hlutfallslegur hagnaður er einnig nefndur ávöxtun fjárfestingarinnar.

Tap er andstaða hagnaðar.
# Fyrirtæki

**Fyrirtæki** eru hagfræðilegar einingar og félagslegar stofnanir þar sem einstaklingar starfa saman að framleiðslu, dreifingu eða sölu hagrænna gæða. Hlutverk fyrirtækja í hagkerfinu er að framleiða vörur og veita þjónustu fyrir viðskiptavini, sem yfirleitt er gert gegn greiðslu peninga.

Til eru nokkrar tegundir af fyrirtækjum:

* **Einkahlutafélag** (*ehf.*) — Algengasta tegund fyrirtækis. Eigendur eru oftast fáir, stundum aðeins einn.
* **Hlutafélag** (*hf.*) — Hlutir í fyrirtækinu geta vera keyptir og seldir á verðbréfaþingi, en þó ekki nauðsynlega.
* **Opinbert hlutafélag** (*ohf.*) - Afbrigði af hlutafélagi sem er að öllu leyti í eigu hins opinbera.
* **Sameignarfélag** — Fyrirtækið er í eigu hóps fólks.

Öll fyrirtæki teljast vera lögaðilar.

  *Þessi fyrirtækjagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Varnarþing

**Varnarþing** er sú svæðislögsaga sem sækja má hinn stefnda til sakar fyrir dómstól er hefur lögsögu til að dæma málið. Það skiptir höfuðmáli í tilviki málareksturs fyrir svæðisbundnum dómstólum, svo sem héraðsdómstólum Íslands, að valið sé rétt varnarþing. Varnarþing æðri dómstiga og sérdómstóla á Íslandi ná yfir allt Ísland. Eingöngu skiptir máli hvort varnarþingið var rétt þegar málið var höfðað upphaflega.

Helsti tilgangur varnarþinga er fyrst og fremst að vernda réttindi hins stefnda með því að veita stefnanda ekki algjört forræði á því hvaða dómstóll afgreiðir málið. Helsta varnarþingið er heimilisvarnarþing en það er staðsett hvar sem einhver þeirra stefndu eiga lögheimili, hafa fasta búsetu, hafa dvalarstað, og þvíumlíkt. Svo eru ýmsar aðrar tegundir varnarþinga sem fara aðallega eftir því sem viðkomandi er sakaður um, svo sem staðsetningu hins meinta brots, og er mismunandi hvort slíkt er til hagsbóta fyrir hinn stefnda og/eða stefnanda.

Varnarþing geta skipst niður í ‚**dómþinghár**‘ en það er gert þegar til staðar er héraðsdómstóll sem afgreiðir mál á tveimur eða fleiri stöðum. Á Íslandi er Héraðsdómi Suðurlands skipt í tvö svæði þar sem dómstóllinn hefur aukalega viðveru á Vestmannaeyjum er nær yfir þær eyjar, en mál annars staðar á svæðinu eru rekin á Selfossi.

Samningsheimildarreglan svokallaða gerir málsaðilum kleift að semja um varnarþing og leiðir til þess að ef stefndi mætir við þingfestingu og hreyfir ekki andmælum, þá teljist hann hafa samþykkt það. Sé varnarþingið rangt og stefndi mætir ekki eða hann andmælir, þá vísar dómstóllinn málinu frá af sjálfsdáðum.

  *Þessi lögfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# TikTok

**TikTok** er smáforrit og samfélagsmiðill fyrir iOS og Android. Notendur geta búið til og deilt stuttum myndskeiðum. Smáforritið var hannað í Kína. TikTok var gefið út af fyrirtækinu ByteDance árið 2017 en það fyrirtæki hafði áður gefið út appið Douyin (kínverska: 抖音) fyrir kínverskan markað í september 2016. TikTok og Douyin eru eins en keyra á mismunandi vefþjónum vegna reglna um ritskoðun í Kína. Notendur geta tekið upp allt að 10 mínútna löng myndbönd, eða hlaðið upp lengri myndböndum, allt að 60 mínútum. Appið er vinsælt í Asíu og Bandaríkjunum og víða annars.

Árið 2018 varð TikTok geysivinsælt og var það smáforrit sem mest var hlaðið niður í Bandaríkjunum í október 2018. Það ár náði TikTok og Douyin samanlagt yfir einum milljarð niðurhala.
# Félagslegur stuðningur

Einstaklingur sem finnst hann búa við félagslegan stuðning telur sig vera hluta af hópi einstaklinga sem hann getur reitt sig á. Það hefur verið sýnt fram á að einstaklingar sem njóta lítils félagslegs stuðnings hugsa um hluti og takast á við þá á neikvæðari hátt en þeir sem njóta mikils félagslegs stuðnings. Félagslegur stuðningur er ekki eingöngu mikilvægur þegar við upplifum mótlæti eða streitu, hann er mikilvægur til að hindra mótlæti og streitu. Þannig getur það að tala um áhyggjur við einhvern sem maður þekkir um leið og maður finnur fyrir áhyggjum hindrað það að þær valdi streitu. Fjölskyldan er einnig sérstaklega mikilvæg þegar kemur að félagslegum stuðningi. Margir kvarta yfir því að foreldrarnir nenni einfaldlega ekki að hlusta á þá, eða þá að þeir þori ekki að minnast á eitthvað við foreldrana. Það ætti að koma á óvart að margir foreldrar kvarta einmitt yfir því að mörg börn tali ekki við þá um áhyggjur sínar, þau einfaldlega vilji það ekki. Oft er þetta einfaldlega spurning um fyrsta skrefið. Það að foreldri viti að barn þess er stressað vegna einhvers, s.s. vegna skóla eða sambands, útskýrir margt fyrir því um hegðun barnsins.
# Veraldarhyggja

Slagorð franska ríkisins yfir dyrum kirkju.
**Veraldarhyggja** á við það lögmál að ríkisstjórn og fulltrúar hennar eigi að vera aðskilin frá trúfélögum og höfðingjum þeirra. Í einni útgáfu stefnunnar er rétturinn til að vera laus við trúarbrögð og kenningar þeirra fullyrður. Einnig er haldið fram að ríki leggi ekki ákveðin trúarbrögð á borgarana sína. Önnur útgáfa veraldarhyggju snýr um lögmálið að athafnir og ákvarðanir sem snerta almenninginn, sérstaklega þær tengdar stjórnmálum, eigi að vera lausar við trúaráhrif.

Veraldarhyggja á rætur sínar að rekja til grískra og rómverskra heimspekinga eins og Markúsar Árelíusar og Epikúrosar; til hugsuða upplýsingarinnar eins og Denis Diderot, Voltaire, Baruch Spinoza, James Madison, Thomas Jefferson og Thomas Paine; og til nýlegri fríhyggjumanna og trúleysingja eins og Robert Ingersoll og Bertrand Russell.

Skoðanir um tilgang og stuðning veraldarhyggju eru mjög misjafnar. Í evrópskri veraldarhyggju eða *laïcité* hafa rök verið færð fyrir því að hún sé hreyfing í att að nútímavæðingu og burt frá hefðbundnum trúargildum (þ.e. veraldarvæðing). Slíka veraldarhyggju, byggð á félagslegum eða heimspekilegum grundvelli, er oft að finna í löndum þar sem haldið er utan um þjóðkirkju eða önnur trúfélög. Sumir halda fram að bandarísk veraldrarhyggja, eða ríkisveraldarhyggja, hafi varið trúarbrögð og trúmenn fyrir ríkisafskiptum, og að þar sé veraldarhyggja minni í samfélaginu.

## Tengt efni

* Aðskilnaður ríkis og kirkju
* Efasemdahyggja
* Húmanismi
* Ríkistrúarbrögð
* Trúleysi
* Veraldarvæðing

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Trúfrelsi

**Trúfrelsi** er frelsi einstaklinga til að velja hvaða trúfélagi þeir vilja tilheyra eða að standa utan trúfélaga eða að hafna trú á yfirnáttúrulegar verur (trúleysi). Þýðir að öllum er frjálst er iðka hvaða trú sem er, svo fremur sem það brjóti ekki á réttindum annarra. Í sumum löndum er þó ekkert eða lítið trúfrelsi og geta einstaklingar verið drepnir fyrir það sem þeir trúa á, hvort sem sá verknaður er unnin af hálfu stjórnvalda eða æstra múga. Í stjórnarskrám flestra iðnríkja er getið þess að algjört trúfrelsi skuli ríkja en í mörgum þeirra hallast stjórnvöld frekar að einu ákveðnu trúfélagi og getur það gengið svo langt að harðar milliríkjadeilur og jafnvel stríð eru hafin vegna trúarbragða.

Á Íslandi ríkir trúfrelsi, en Þjóðkirkja Íslands nýtur „verndar og stuðnings“ ríkisstjórnarinnar skv. stjórnarskránni og laun presta eru greidd úr ríkissjóði.

## Tenglar

* Yfirlýsing Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna 25. nóvember 1981 um trúfrelsi Geymt 12 október 2010 í Wayback Machine. Skoðað 16. október 2010.
* Trúfrelsisstefna Siðmenntar[*óvirkur tengill*]
* Forum 18 News Service

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Gaslýsing

Charles Boyer, Ingrid Bergman og Joseph Cotten í hlutverkum sínum í bandarísku kvikmyndinni *Gasljós*.
**Gaslýsing** er þýðing á nýyrði í ensku frá fyrsta áratug 21. aldarinnar, „gaslighting“, sem er ákveðin tegund af andlegu ofbeldi. Gaslýsing felst í því að veruleiki fórnarlambs ofbeldisins er ítrekað dreginn í efa með það að markmiði að grafa undan sjálfstrausti þess.

Hugtakið rekur uppruna sinn til ensks leikrits, *Gas Light*, frá 1938 eftir Patrick Hamilton. Það segir frá eiginmanni sem virðist tillitssamur og ástríkur, en grefur undan geðheilsu konu sinnar með því að fá hana til að efast um eigin upplifun af veruleikanum. Markmiðið er að konan „missi vitið“ og eiginmaðurinn erfi hana. Titill leikritsins er dreginn af því að gaslýsingin í húsi hjónanna virtist breytast þegar eiginkonan var ein heima. Eiginmaðurinn stundaði að breyta lýsingunni á laun, en hélt því svo fram að eiginkona hans væri að ímynda sér það. Leikritið var gert að kvikmynd eftir Thorold Dickinson árið 1940, sem var síðan endurgerð 1944 sem bandaríska kvikmyndin *Gasljós* (*Gaslight*) í leikstjórn George Cukor með Ingrid Bergman og Angelu Lansbury í aðalhlutverkum.

Orðið „gaslýsing“ (*gaslighting*) kemur hvorki fyrir í leikritinu né kvikmyndunum. Það náði fyrst vinsældum í almennri umræðu um miðjan 2. áratug 21. aldar til að lýsa samskiptamynstri þar sem annar aðilinn heldur markvisst og ítrekað fram ósannindum til að fá fórnarlambið til að efast um eigin getu til sjálfstjórnar. Það á þannig við um náin samskipti sem einkennast af valdaójafnvægi og stjórnun, en ekki um öll tilvik þar sem fólk efast um sannindi sem aðrir halda fram þótt það sé oft notað í slíkum tilvikum. Orðið er stundum notað í annars konar aðstæðum, eins og stjórnmálaumræðu og samskiptum einstaklinga og fyrirtækja, og sumir hafa lýst áhyggjum af ofnotkun þess.

## Tilvísanir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Einhyggja

**Einhyggja** er hugtak í frumspeki sem er notað til að lýsa sérhverri kenningu sem kveður á um að einungis eitthvað eitt sé til, annaðhvort ein verund eða ein tegund verunda. Fyrrnefndu hugmyndina má nefna einhyggju um fjölda verunda en síðarnefndu hugmyndina má nefna einhyggju um tegundir verunda. Einhyggja er andstæð tvíhyggju, sem kveður á um að til séu tvær tegundir verunda, og fjölhyggju, sem kemur á um að til séu margar verundir (fjölhyggja um fjölda verunda) eða margar tegundir verunda (fjölhyggja um tegundir verunda).

## Einhyggja um tegundir verunda

Fyrstu vestrænu heimspekingarnir, hinir svokölluðu jónísku náttúruspekingar, voru einhyggjumenn en þeir töldu að allt sem væri til væri á endanum úr einu og sama frumefninu, það er að segja að einungis ein tegund verunda væri til. Þales taldi að frumefni og uppspretta alls væri vatn, Anaxímandros að það væri eiginleikalaust frumefni sem hann nefndi ómælið (*to apeiron*) og Anaxímenes að það væri loft. Einhyggja þeirra er andstæð kenningum fjölhyggjumannana sem voru að störfum tveimur kynslóðum síðar, þ.e. þeirra Empedóklesar, sem hafði þá kenningu að til væri fjögur frumefni eða rætur (vatn, eldur, loft og jarðefni) auk frumkraftanna tveggja ástar og haturs; Demókrítosar, sem hafði þá kenningu að til væru atóm og tóm; og Anaxagórasar, sem hafði þá kenningu að til væru óendanlega mörg samkynja efni (frumefni) og ósamkynja efni (efnablöndur) auk hugar. Í kenningum fjölhyggjumannanna var gert ráð fyrir mörgum tegundum verunda, annaðhvort mörgum tegundum efna eða bæði efnislegra og óefnislegra verunda.

Af svipuðum meiði er nútíma efnishyggja sem kveður á um að allt sem til er sé efnislegt. Slík efnishyggja er andstæð tvíhyggju í anda franska heimspekingsins Renés Descartes sem kveður á um að auk efnislegra hluta sé einnig til sál eða andi eða óefnislegur og sjálfstæður hugur.

Hughyggja, það er að segja sú kenning að allt sem er til sé óefnislegt, er einnig einhyggja um tegundir verunda. Írski heimspekingurinn George Berkeley var hug- og einhyggjumaður af þessu tagi.

## Einhyggja um fjölda verunda

Forngríski heimspekingurinn Parmenídes hafði kenningu um að allt væri eitt, Veran, og að allt annað væri óraunverulegt og ekki til. Einhyggja af þessu tagi lýsti Bertrand Russell þannig að „hvaðeina sem ekki er allt er ekkert.“ Einhyggja um fjölda verunda er andstæð fjölhyggju um fjöla verunda. Þess ber þó að gæta að fjölhyggja um fjölda verunda getur vel verið einhyggja um tegundir verunda. Þannig er nútíma efnishyggja einhyggja um tegundir verunda, af því að hún kveður á um að einungis séu til efnislegar verundir, en er yfirleitt ekki einhyggja um fjölda verunda, af því að fæstir nútíma efnishyggjumenn halda því fram að einungis sé til ein efnisleg verund.

## Tengt efni

* Efnishyggja
* Hughyggja
* Tvíhyggja

## Tenglar

* „Hvað er einhyggja og tvíhyggja? Hvers vegna eru þær svo fyrirferðarmiklar í sögunni?“. *Vísindavefurinn*.
* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Monism“
* *Stanford Encyclopedia of Philosophy:* „Neutral Monism“
# Hátíð

Kjötkveðjuhátíðin í Ríó er dæmi um trúarhátíð.
**Hátíð** er mannfagnaður þar sem fjöldi manns kemur saman til að fagna af einhverju tilefni, ólíkt veislu þar sem lítill hópur kemur saman. Hátíðir eru gjarnan utandyra og geta tekið marga daga. Dæmi um hátíðir eru trúarhátíðir, þjóðhátíðir, kvikmyndahátíðir, listahátíðir, tónlistarhátíðir og íþróttahátíðir.

  *Þessi samfélagsgrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Norður-Afríka

Norður-Afríka
**Norður-Afríka** (áður fyrr stundum nefnt **Serkland**) er norðurhluti Afríku sem markast af Atlantshafinu í vestri, Miðjarðarhafi í norðri, Rauðahafinu í austri og Sahara í suðri. Venjulega eru eftirfarandi lönd talin til Norður-Afríku:

* Máritanía
* Vestur-Sahara
* Marokkó
* Alsír
* Túnis
* Líbía
* Egyptaland
* Súdan

Að auki eru Asóreyjar, Kanaríeyjar, Madeira, Eritrea og Eþíópía oft talin til Norður-Afríku.

Til Norðvestur-Afríku (eða Magreb) teljast Marokkó, Alsír, Túnis og Líbýa. Strandhéruð þessara ríkja voru kölluð Barbaríið af Evrópubúum fram á 19. öld.

Líbía og Egyptaland eru oft talin til Miðausturlanda. Sínaí-skagi, sem er hluti Egyptalands, er auk þess talinn til Asíu, fremur en Afríku.

  *Þessi Afríkugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*