Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sprenging

**Sprenging** er skyndileg aukning á rúmmáli gass, þ.e. að gasið þenst út hraðar en hljóðhraði þess og höggbylgja myndast.

## Sprengiefni

Þegar sprengiefni eru sprengd brenna þau hratt upp til agna og gas myndast, þrýstingur og hiti þess hækkar mikið og það þenst hratt út. Byssupúður var fyrsta sprengiefni sem var fundið upp, en nú eru einkum notuð hásprengifim efni eins og dýnamít. Sprenging getur einnig orðið þegar háþrýstur gaskútur eða gufuketill rofnar, sambærilegt og þegar blaðra springur. Sprengingar eru t.d. notaðar til að fella mannvirki eða brjóta niður berg.

## Sprengjur

*Sprengja* er tæki sem inniheldur sprengiefni ásamt sprengibúnaði, sem er m.a. notað er í hernaði sem vopn til að granda óvinum, mannvirkjum hans eða vopnum eða til hryðjuverka.

Kjarnorkusprengjur eru öflugustu sprengjur, sem völ er á, en þeim hefur aðeins tvisvar verið beitt sem vopnum í hernaði, nánar tiltekið í seinni heimsstyrjöldinni á japönsku borgirnar Híróshíma og Nagasakí. Með þeim er nýtt orka, sem fæst við kjarnaklofnun (*klofnunarsprengja*) eða kjarnasamruna (*vetnissprengja*).

*Reyksprengja* er ekki sprengja, heldur tæki sem myndar þykkan reykjarmökk, sem notaður er í árás eða vörn til byrgja andstæðingi sýn.

Flugeldar innihalda smáar sprengur sem notaðar eru til hátíðarbrigða.

  *Þessi efnafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Rafspenna

**Rafspenna**, oftast aðeins **spenna**, er orka rafmagns. Í rafmagnsfræðum er oftast átt við mismun á styrk mættisins milli tveggja punkta í rafsviði, þar sem annar punkturinn er jörð, sem samkvæmt skilgreiningu hefur rafmætti núll. SI-mælieining er volt, táknuð með *V*.

Stærðfræðilega skilgreiningu rafspennu, *(U*: styrkur rafmættis, eða sú vinna, sem þarf til að hliðra einingarrafhleðslu í rafsviði, frá punkti *a* til punkts *b*) má setja fram með ferilheildinu

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Jafnspenna er föst í tíma, en riðspenna sveiflast reglulega milli tveggja útgilda.

Jafnspennan *V*, milli tveggja punkta í rafrás er hlutfall afls *W* og rafstraums *I*, sem um hana fer:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

## Samband straums og spennu

Lögmál Ohms gefur samband rafspennu og -straums í rafrás með því að skilgreina rafviðnám.

## Spennulögmál

Spennulögmálið segir að summa allra spennugjafa rafrásar sé jöfn summu spennulfallanna.

## Jöfnur Maxwells

Jöfnur Maxwells gefa samband rafsegulsviðs og rafspennu.

## Háspenna

Alþjóðlegt viðvörunarmerki vegna háspennu (ISO 3864), *Háspennumerkið*.
*Háspenna* kallast rafspenna sem er nægjanlega há til geta valdið skammhlaupi í lofti og er hættuleg mönnum og dýrum.

## Rafspenna á heimilum

Íslensk heimili nota 230 volta riðspennu, með sveiflutíðnina 50 rið, sem strangt tekið telst ekki *háspenna*, en getur samt verið banvæn. Um raflagnir á heimilum og í fyrirtækjum gilda lög, sem ætlað er að koma í veg fyrir slys af völdum rafmagns.
# Öld

**Öld** er hundrað ára tímabil. Venjan er samkvæmt gregoríska tímatalinu að kalla tímabilið frá og með árinu 100\*n+1 til og með ársins 100\*n+100 (n+1)-tu öldina. Þannig var fyrsta öldin árin 1 til og með 100 og 20. öldin árin 1901 til og með 2000.

Tímatal á vesturlöndum notast yfirleitt við hið svokallaða Anno Domini kerfi, þar sem fæðingarár Krists er kallað 1. árið eftir Krist og eru þá árin talin eins og dagar mánaðarins. Árið þar á undan kallast árið 1 fyrir Krist. Þetta er skýringin á venjunni að ofan. Þetta þykir óheppilegt kerfi í sumum tilfellum í vísindum. Því notast vísindin stundum við svokallað stjörnufræðitímatal þar sem árið 0 kemur í stað ársins 1 f.Kr. og áfram er haldið með neikvæðum tölum aftur í fortíðina.
# Baskar

Baskneskur dans
**Baskar** (baskneska: *euskaldunak*, spænska: *vascos*, franska: *basques*) eru þjóðarbrot sem á rætur sínar að rekja til Baskalands (*Euskal Herria*), svæðis sem liggur við vesturkafla Pýreneafjalla á strönd Biskajaflóa, og nær yfir hluta af Frakklandi og Spáni. Tungumál Baska er baskneska, en hún er ekki skyld indóevrópskum málum. Talið er að tungumálið hafi verið talið á þessum slóðum fyrir komu indóevrópumanna.

Flestir Baskar búa á Spáni, en stærstu basknesku borgirnar eru Bilbao, San Sebastian og Vitoria-Gasteiz. Í spænska hluta Baskalands eru íbúar 2.123.000. Um 33% íbúar tala basknesku, en öllum er skylt að læra spænsku samkvæmt spænsku stjórnarskránni.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# John Tyler

| John Tyler |
| --- |
| Málverk af Tyler eftir George Peter Alexander Healy. |
|  |
| Forseti Bandaríkjanna |
| **Í embætti** 4. apríl 1841 – 4. mars 1845 |
| Varaforseti | *Enginn* |
| Forveri | William Henry Harrison |
| Eftirmaður | James K. Polk |
| Varaforseti Bandaríkjanna |
| **Í embætti** 4. mars 1841 – 4. apríl 1841 |
| Forseti | William Henry Harrison |
| Forveri | Richard Mentor Johnson |
| Eftirmaður | George M. Dallas |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 2. nóvember 1795(1795-11-02)
Greenway-plantekrunni, Charles City-sýslu, Virginíu, Bandaríkjunum |
| Látinn | 18. janúar 1862 (66 ára)
Richmond, Virginíu, Suðurríkjasambandinu |
| Þjóðerni | Bandarískur |
| Stjórnmálaflokkur | Viggar (1834–1841) |
| Maki | Letitia Christian (g. 1813; d. 1842) ​Julia Gardiner (g. 1844) |
| Börn | 15 |
| Háskóli | Háskóli Vilhjálms og Maríu |
| Undirskrift |  |

**John Tyler, Jr.** (29. mars 1790 – 18. janúar 1862) var tíundi forseti Bandaríkjanna og þjónaði því embætti frá 1841 til 1845. Tyler var fyrsti forsetinn sem fæddist eftir að stjórnarskrá Bandaríkjanna tók gildi.

Tyler var kjörinn varaforseti Bandaríkjanna í forsetaframboði Williams Henry Harrison árið 1840. Harrison lést aðeins einum mánuði eftir að hann tók við embætti og Tyler varð þar með forseti Bandaríkjanna. Þetta var í fyrsta skipti sem forseti landsins lést í embætti og því var nokkur lagaleg óvissa um það hvort varaforsetinn myndi sjálfkrafa taka við embættinu og gegna því út kjörtímabilið, eða hvort hann yrði aðeins starfandi forseti. Tyler átti nokkurn þátt í að fastmóta þá reglu að varaforsetinn væri réttkjörinn forseti fram að næstu kosningum í þessum aðstæðum.

Harrison og Tyler höfðu náð kjöri fyrir flokk Vigga en eftir að Tyler varð forseti lenti hann í útistöðum við flokkinn og var að endingu rekinn úr honum. Á forsetatíð Tylers innlimuðu Bandaríkin Lýðveldið Texas, sem hafði klofið sig frá Mexíkó áratugi fyrr. Innlimun Texas leiddi til stríðs Mexíkó og Bandaríkjanna, sem hófst eftir að Tyler lét af embætti.

Þegar þrælastríðið hófst árið 1861 studdi Tyler Suðurríkjasambandið á móti ríkisstjórn Bandaríkjanna. Tyler var eini fyrrum forsetinn sem tók opinberlega afstöðu með uppreisnarmönnunum. Hann var kjörinn á þing Suðurríkjasambandsins en lést í janúar 1862 í Richmond áður en hann gat tekið við þingsætinu. Jefferson Davis, forseti Suðurríkjasambandsins, gaf Tyler ríkisútför og lét sveipa fána Suðurríkjasambandsins um líkkistu hans. Tyler er eini forseti Bandaríkjanna sem hefur verið grafinn undir öðrum fána en fána Bandaríkjanna.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Fyrirrennari: **William Henry Harrison** |

|  |
| --- |
| **Forseti Bandaríkjanna** |
| (1841 – 1845) |

 | Eftirmaður: **James K. Polk** |

  *Þetta æviágrip  sem tengist sögu og stjórnmálum er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
  *Þessi Bandaríkja-tengda grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# HNK Hajduk Split

|  |
| --- |
|  |
| **Hrvatski nogometni klub Hajduk Split *(Króatíska knattspyrnufélagið Hajduk Split) |
|  |
|  |
| **Fullt nafn** | Hrvatski nogometni klub Hajduk Split *(Króatíska knattspyrnufélagið Hajduk Split)* |
| Gælunafn/nöfn | Bili (*Þeir hvítu*) Majstori s mora (*Meistarar hafsins*) |
| Stytt nafn | HAJ |
| Stofnað | 1911 |
| Leikvöllur | Stadion Poljud (Split) |
| Stærð | 34.198 |
| Stjórnarformaður | Lukša Jakobušić |
| Knattspyrnustjóri | Ivan Leko |
| Deild | Superligan (I) |
| 2025-26 | 2. sæti |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

**Heimabúningur** |

**Útibúningur** |

 |

**Hrvatski Nogometni Klub Hajduk Split** (Króatíska knattspyrnufélagið Hajduk Split) er króatískt knattspyrnufélag. Hajduk þýðir útlagi og löglaus á króatísku. Félagið er staðsett í borginni Split.

Heimaleikirnir hafa verið spilaðir síðan 1979 á Poljud Stadium. Þeirra helstu erkifjendur eru Dinamo Zagreb.

## Titlar

* Prva HNL (8): 1941, 1992, 1993–94, 1994–95, 2000–01, 2003–04, 2004–05
* *Júgóslavneskir deildarmeistarar* (9): 1927, 1929, 1950, 1952, 1954–55, 1970–71, 1973–74, 1974–75, 1978–79
* *Króatíska bikarkeppnin* (8): 1993, 1995, 2000, 2003, 2010, 2013, 2022, 2023
* *Júgóslavneska bikarkeppnin* (9): 1967, 1972, 1973, 1974, 1976, 1977, 1984, 1987, 1991
* *Króatíski ofurbikarinn* (6): 1992, 1993, 1994, 1995, 2004, 2005

## Árangur í deild

| Tímabil |  | Deild | Sæti | Heimild |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2009-10 | 3. | 3. HNL | 1. |  |
| 2010-11 | 2. | 2. HNL | 1. |  |
| 2011-12 | 2. | 2. HNL | 7. |  |
| 2012-13 | 2. | 2. HNL | 10. |  |
| 2013-14 | 2. | 2. HNL | 7. |  |
| 2014-15 | 2. | 2. HNL | 3. |  |
| 2015-16 | 2. | 2. HNL | 4. |  |
| *2016-17* | *2.* | *2. HNL* | *2.* |  |
| *2017-18* | *2.* | *2. HNL* | *1.* |  |
| *2018-19* | *1.* | *Prva HNL* | *5.* |  |
| *2019-20* | *1.* | *Prva HNL* | *5.* |  |
| *2020-21* | *1.* | *Prva HNL* | **4.** |  |
| **2021-22** | **1.** | **Prva HNL** | **2.** |  |
| **2022-23** | **1.** | **Prva HNL** | **2.** |  |

## Þekktir leikmenn

* Stipe Pletikosa
* Slaven Bilić
* Igor Štimac
* Alen Bokšić
* Robert Jarni
* Niko Kranjčar

## Tilvísanir

## Tenglar

* HNK Hajduk Split
* SOCCERWAY
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive
# Anton Tsjekhov

Málverk af Tsjekhov eftir Osip Braz 1898
**Anton Pavlovítsj Tsjekhov** (rússneska: *Антон Павлович Чехов*) (17. janúar 1860 – 2. júlí 1904) var rússneskt leikskáld og smásagnahöfundur. Leikrit hans höfðu mikil áhrif á leikhúsið í upphafi 20. aldar en hans er einnig minnst fyrir framúrskarandi smásögur, mörg hundruð talsins, sem hann skrifaði alla ævina.

Tsjekhov fæddist í héraðinu Taganrog við Asóvshaf. Hann var af alþýðufólki og byrjaði að skrifa sem unglingur. Hann fékk inngöngu í Ríkisháskólann í Moskvu þar sem hann lærði læknisfræði. Í Moskvu fór hann að gefa út smásögur í bókmenntatímaritum, oft undir dulnefnum. Hann varð brátt nokkuð þekktur en leit lengst af á skrifin sem áhugamál. 1887 fékk hann hin eftirsóttu Púskínverðlaun fyrir smásagnasafnið *Rökkur*.

Fjögur helstu leikrit Tsjekhovs, *Mávurinn*, *Vanja frændi*, *Þrjár systur* og *Kirsuberjagarðurinn*, voru skrifuð í anda natúralismans og voru sett upp kringum aldamótin 1900 í Listaleikhúsi Moskvu (Московский художественный академический театр им. Чехова). Leikhúsið var stofnað af Konstantín Stanislavskíj 1897 sem þar þróaði Stanislavskíj-aðferðina sem átti eftir að hafa gríðarleg áhrif á leiklist alla 20. öldina.

## Tenglar

* *Dauði embættismanns*; smásaga; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1989 Geymt 17 júlí 2019 í Wayback Machine
# Dóná

Kort sem sýnir farveg Dónár.
**Dóná** (eða **Dyná**) (þýska *Donau*, slóvakíska *Dunaj*, ungverska *Duna*, króatíska *Dunav*, búlgarska og serbneska *Дунав*, úkraínska *Дунай*) er næstlengsta fljót Evrópu á eftir Volgu.

Upptök fljótsins eru í Svartaskógi í Suður-Þýskalandi, þar sem árnar Brigach og Breg koma saman við Donaueschingen, og rennur Dóná í suðaustur eina 2850 km leið að Svartahafi um Dónárósa í Rúmeníu.

Dóná er mikilvæg siglingaleið og myndaði lengst af landamæri Rómaveldis til norðurs og austurs. Áin rennur meðfram eða gegnum tíu ríki: Þýskaland, Austurríki, Slóvakíu, Ungverjaland, Króatíu, Serbíu, Búlgaríu, Rúmeníu, Moldóvu og Úkraínu. Áin rennur meðal annars í gegnum þessar borgir:

* Ulm - Þýskalandi
* Regensburg - Þýskalandi
* Passau - Þýskalandi
* Linz - Austurríki
* Vín - Austurríki
* Bratislava - Slóvakíu
* Búdapest - Ungverjalandi
* Vukovar - Króatíu
* Novi Sad - Serbíu
* Belgrad - Serbíu
* Rúse - Búlgaríu
* Braila - Rúmeníu
* Galati - Rúmeníu

¨

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# 1834

Árið **1834** (**MDCCCXXXIV** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Lorentz Angel Krieger, stiftamtmaður, lét hlaða Skólavörðuna í Reykjavík að nýju. Hann greiddi kostnaðinn sjálfur.
* 25. september - Bernhöftsbakarí hóf rekstur í Reykjavík. Það stóð við Lækjargötu við það sem síðar var þekkt sem Bernhöftstorfan.

**Fædd 31. ágúst - Lárus Sveinbjörnsson, íslenskur lögfræðingur, sýslumaður, háyfirdómari, alþingismaður og bankastjóri.

**Dáin 14. október - Magnús Ólafsson (prestur í Bjarnanesi)

## Erlendis

### Atburðir

* 1. janúar - Afnám tolla komst á í þýsku ríkjunum.
* Mars - Lestarsamgöngur hófust milli Glasgow og Paisley í Skotlandi.
* 6. mars - York í Efri-Kanada varð að Toronto.
* 19. maí - Bændauppreisn Sýrlendinga í Palestínu og Transjórdaníu í Ottómanveldinu hófst og endaði með þúsundum dauðsfalla eftir að egypski herinn bældi hana niður.
* 15. júlí - Spænski rannsóknarrétturinn var lagður niður.
* 16. júlí - William Lamb, vísigreifi af Melbourne varð forsætisráðherra Bretlands.
* 1. ágúst - Þrælahald var bannað í Breska heimsveldinu.
* 15. ágúst - Nýlenda var stofnuð í Suður-Ástralíu.
* 18. september - Aþena varð höfuðborg Grikklands.
* 16. október - Westminsterhöll brann í London.
* 14. nóvember - William Lamb, vísigreifi af Melbourne var leystur af störfum af breska konungsdæminu sem forsætisráðherra Bretlands.
* 10. desember - Robert Peel var skipaður forsætisráðherra Bretlands.

**Ódagsettir atburðir Breska Austur-Indíafélagið lagði af einokun í verslun í Kína.
* Rúmenska var bönnuð í Bessarabíu sem var undir stjórn Rússaveldis.
* Íhaldsflokkurinn í Bretlandi var stofnaður.
* Thomas Davenport setti fyrsta rafmagnsmótorinn í bíl; fyrsti rafbíllinn leit dagsins ljós.

**Fædd 2. janúar - Friedrich Louis Dobermann, þýskur skattheimtumaður og hundaræktandi.
* 8. febrúar - Dmítríj Mendelejev, rússneskur efnafræðingur.
* 16. febrúar - Ernst Haeckel, þýskur líffræðingur,
* 24. mars - William Morris, breskur textílhönnuður, listamaður, rithöfundur og hugsjónamaður.
* 16. desember - Léon Walras, franskur hagfræðingur.

**Dáin 12. janúar - William Grenville, forsætisráðherra Bretlands.
* 20. maí - Gilbert du Motier de La Fayette, frjálslyndur franskur aðalsmaður, herforingi og stjórnmálamaður.
* 24. september - Pedro 1. Brasilíukeisari
* 23. desember - Thomas Malthus, enskur prestur, hagfræðingur og félagsfræðingur.
# Robert Baden-Powell

| Robert Baden-Powell |
| --- |
|  |
| Fæddur | 22. febrúar 1857 Paddington, London, Bretlandi |
| Dáinn | 8. janúar 1941 (83 ára) Nyeri, Kenýu |
| Störf | Hermaður, skáti |
| Þekktur fyrir | Að stofna Skátahreyfinguna |
| Maki | Olave Baden-Powell (g. 1912) |
| Undirskrift |
|  |

**Robert Stephenson Smyth Baden-Powell, 1. baróninn Baden-Powell** (22. febrúar 1857 – 8. janúar 1941) var breskur herforingi og rithöfundur sem samdi bókina *Scouting for Boys* sem lagði grunninn að Skátahreyfingunni um allan heim. Baden-Powell var stofnandi og fyrsti skátahöfðingi bresku Skátahreyfingarinnar auk þess að hann kom að stofnun kvenskátahreyfingar ásamt konu sinni, Olave Baden-Powell, og systur sinni, Agnes Baden-Powell.

Baden-Powell hlaut nám í Charterhouse-skóla í Surrey en gegndi síðan herþjónustu í breska hernum frá 1876 til 1910 í Indlandi og Afríku. Árið 1899 tókst Baden-Powell að verja bæinn Mafeking í Suður-Afríku í umsátri Búa í seinna Búastríðinu. Margar af bókum Baden-Powell sem fjölluðu um yfirlitskönnun og skátaþjálfum hans á stríðsárunum í Afríku urðu vinsælar meðal ungra drengja. Árið 1907 hélt Baden-Powell sýnikennslu í Brownsea Island-skátabúðunum og er almennt talað um þann fund sem byrjun skátahreyfingarinnar. Baden-Powell samdi bókina *Scouting for Boys* árið 1908 með hliðsjón af fyrri bókum sínum. Árið 1910 dró hann sig úr hernum og stofnaði Skátahreyfinguna formlega.

Fyrsta skátamótið var haldið í Kristalshöllinni í London árið 1909. Auk drengjanna mættu þar margar stelpur í skátabúningum og sögðu Baden-Powell að þær væru „skátastelpur“. Baden-Powell brást við áhuga þeirra með því að stofna kvenskátahreyfingu ásamt systur sinni. Árið 1912 giftist hann Olave St Clair Soames. Baden-Powell hélt áfram að þjálfa skáta þar til hann settist í helgan stein árið 1937. Hann bjó síðustu ár sín í Nyeri í Kenýu, þar sem hann lést og var grafinn árið 1941.

## Tenglar

* „Baden Powell og skátahreyfingin“, *Morgunblaðið* (02.03.1967), bls. 17.

## Tilvísanir
# Barrskógabeltið

Barrskógabeltið
Skógur í barrskógabelti í Bandaríkjunum
Barrskógur að vetrarlagi í 350 m hæð í Þrándheimi
**Barrskógabeltið** er lífbelti sem einkennist af skógum þar sem furur og önnur barrtré vaxa. Barrskógabeltið sem kallað er *taiga* í erlendum málum liggur aðallega á svæðum milli 50° og 60° norðlægrar breiddar og er mestur hluti barrskóganna í Rússlandi en einnig eru miklir barrskógar í Kanada og nyrstu fylkjum Bandaríkjanna og í Skandinavíu.

Einkenni barrskógabeltisins eru að vetur eru kaldir og snjóþungir og úrkoma aðallega í formi snævar, jarðvegur er næringarlítill og með hátt sýrustig og undirgróður er rýr því barrskógarnir eru mjög þéttir. Rotnun er hæg og mikið magn af rotnandi gróðurleifum þekja skógarbotninn.

Í barrskógabeltinu þekja fáar trjátegundir stór svæði. Það eru tegundir af ættkvíslum eins og: lerki (Larix), greni (Picea), þinur (Abies) og fura (Pinus). Í Skandinavíu er skógarfuran (Pinus sylvestris) mjög útbreidd. Einnig vaxa í barrskógabeltinu tegundir sem fella lauf eins og birki, aspir, ölur, reyniviður og víðitegundir.

Afar miklar sveiflur eru á hitastigi milli árstíða í síberíska barrskógabeltinu. Í janúar getur hitinn farið allt niður í –50°C en í júlí fer hitinn iðulega yfir 30°C.

## Heimild

* „Hvað getið þið sagt mér um barrskógabeltið?“. *Vísindavefurinn*.

## Tilvísanir