Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1816

Mary Shelley.
Árið **1816** (**MDCCCXVI** í rómverskum tölum)

## Á Íslandi

* Ísafjarðarkaupstaður missti kaupstaðaréttindi til Grundarfjarðar (sem hafði verið sviptur þeim árið 1807).
* Hætt var að nýta Stjórnarráðshúsið sem tugthús.
* 30. mars - Hið íslenska bókmenntafélag var stofnað.
* Manntal var tekið um land allt.
* Eldgos í Grímsvötnum.
* Oddur Hjaltalín var settur landlæknir.

### Fædd

* 8. nóvember - Þórarinn Kristjánsson prófastur í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp (d. 1883).

### Dáin

* 4. ágúst - Hallgrímur Þorsteinsson, prestur á Hrauni og Steinsstöðum í Öxnadal, faðir Jónasar Hallgrímssonar, drukknaði í Hraunsvatni (f. 1776).
* Árni Jónsson Eyjafjarðarskáld (f. um 1760).

## Erlendis

* 1. janúar - Alexander 1. Rússakeisari skipaði svo fyrir að Jesúítar skyldu brottrækir úr Rússaveldi.
* 17. janúar - Eldsvoði lagði St. John's á Nýfundnalandi nær í rúst.
* 20. mars - Jóhann 6. varð konungur Portúgals og Brasilíu.
* 23. mars - Bændaánauð afnumin í Eistlandi.
* 2. maí - Leópold af Saxe-Coburg, síðar fyrsti konungur Belgíu, giftist Karlottu Ágústu prinsessu af Wales.
* Júlí - Byron lávarður, Mary Wollstonecraft Godwin, Percy Bysshe Shelley og John Polidori dvöldu í Villa Diodati við Genfarvatn í Sviss og sögðu hvert öðru sögur. Út úr því spruttu tvær klassískar hryllingssögur, *Frankenstein* eftir Mary Shelley og *Vampíran* eftir Polidori.
* 6. nóvember - James Monroe vann sigur á Rufus King í forsetakosningum í Bandaríkjunum.
* 11. desember - Indíana varð 19. fylki Bandaríkjanna.
* Svíar samþykktu lög um að öll börn undir tveggja ára aldri skyldu fá kúabólusetningu og var það fyrsta bólusetningarlöggjöf sögunnar.
* Embætti lögmanns Færeyja var lagt niður.
* Þetta var eitt kaldasta ár á norðurhveli jarðar í um sex hundruð ár og var kallað „árið þegar ekki kom sumar“. Vegna kulda um vorið og sumarið varð víða uppskerubrestur og hlutust af hörmungar og hungursneyð. Það sem olli loftslagsbreytingunum var eldgosið í Tambora-fjalli í Indónesíu vorið 1815 og gjóska sem þá barst út í andrúmsloftið.
* 12. desember - Konungsríkið Napólí og Konungsríkið Sikiley voru lögð niður og sameinuðust í Konungsdæmi tveggja Sikileyja.

### Fædd

* 21. apríl - Charlotte Brontë, enskur skáldsagnahöfundur og ljóðskáld (d. 1855).
* 11. september - Carl Zeiss, þýskur sjónglerjasmiður (d. 1888).

### Dáin

* 20. mars - María 1., drottning Portúgals (f. 1734).
# Samningur um alþjóðaverslun með tegundir í útrýmingarhættu

Aðildarlönd CITES
**Samningur um alþjóðaverslun með tegundir í útrýmingarhættu** eða **CITES** (e: *Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora*) er alþjóðasamningur sem takmarkar milliríkjaverslun með tilteknar tegundir dýra og jurta. Samningurinn var saminn af Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum árið 1973 og tók gildi 1. júlí 1975. Ísland gerðist aðili að samningnum 3. janúar árið 2000. Árið 2008 höfðu 173 ríki gerst aðilar. Í samningnum eru um 33.000 tegundir flokkaðar í þrjá flokka eftir því hversu miklar takmarkanir gilda um inn- og útflutning þeirra.

Eftirfarandi flokkar dýra eru í heilu lagi í viðaukum I og II (háð sérstökum útflutningsleyfum):

* Fremdardýr
* Bjarndýr
* Hvalir
* Kattardýr
* Fílar
* Nashyrningar
* Krókódílar
* Sæskjaldbökur
* Kyrkislöngur

## Tenglar

* Um CITES á vef umhverfisráðuneytis Íslands

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Skíðaíþróttir

Skíðastökk með frjálsri aðferð
**Skíðaíþróttir** eru af mörgum toga en eiga þó það sameiginlegt að ferðast er um á uppsveigðum fjölum sem renna vel á snjó og ís sé þeim beitt rétt. Venjulega er þeim skipt í alpagreinar og norrænar greinar. Auk þeirra er skíðaskotfimi og t.d. telemark. Til alpagreina teljast svig, stórsvig og brun. Til norrænna greina, skíðaganga, skíðastökk og norræn tvíkeppni.

  *Þessi íþróttagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Rómverskir tölustafir

**Rómverskir tölustafir** er talnakerfi sem rætur sínar að rekja til Rómaveldis og var aðlagað frá etrúskum tölustöfum. Kerfinu sem notað var til forna var örlítið breytt á miðöldum til að mynda kerfið sem notað er enn í dag.

Það er byggt á ákveðnum bókstöfum sem gefið hefur verið tölulegt gildi:

I eða i fyrir einn,
V eða v fyrir fimm,
X eða x fyrir tíu,
L eða l fyrir fimmtíu,
C eða c fyrir eitt hundrað (*centum*),
D eða d fyrir fimm hundruð, tekið með því að helminga gríska stafinn Phi,
M eða m fyrir eitt þúsund (*mille*), eða gríski stafurinn Φ (Phi).
M̅ milljón 1 000 000
Rómverskir tölustafir eru víða notaðir í dag í tölusettum listum, klukkum, blaðsíðunúmerum á undan aðalefni bókar, tölusetningu framhaldsmynda, tölusetningu ritverka í meira en einu bindi, kaflanúmer í bók og tölusetningu sumra íþróttaleika, eins og til dæmis Ólympíuleikanna. Einnig eru rómverskir tölustafir iðulega notaðir til þess að tákna ártöl, svo sem útgáfuár bóka.

Reglur um rómversku tölurnar eru þannig, að sé stafur með lægra gildi á undan staf með hærra gildi, þá er sá lægri dreginn frá hinum hærri. Annars er lagt saman. Þannig er til dæmis IV = 4 og LXXXVII = 87 (50+10+10+10+5+2). Ártalið 1964 er MCMLXIV (1000+900+60+4) og 2005 er MMV.

Það er dálítið á reiki hvort notaðir eru hástafir eða lágstafir. Þó eru þeir stundum notaðir saman til þess að tákna margfeldi, þannig að til dæmis mM þýðir 1000 sinnum 1000 (sem sagt milljón), en MM er summan 1000 plús 1000 (sem sagt 2000).

Fyrir upplýsingar um reikning með rómverskum tölustöfum, sjá rómverskur reikningur og rómversk talnagrind.
# Stephen Hawking

Stephen Hawking á NASA
**Stephen William Hawking** (8. janúar 1942 - látinn 14. mars 2018) var enskur eðlisfræðingur og heimsfræðingur. Hann var þekktur fyrir að sýna fram á að tilvist sérstaða í afstæðiskenningunni og að svarthol gefa frá sér geislun. Bók hans Saga tímans (*A Brief History of Time*), sem út kom 1988 varð mjög vinsæl.

Hawking var með hreyfitaugungahrörnun og notaði því hjólastól. Sjúkdómurinn olli því einnig því að hann átti mjög erfitt með að tala. Hann var með tölvu á stólnum með forritinu *Equalizer﻿*, sem gerði honum kleift að velja orð og búa til setningar sem tölvan bar síðan fram.

## Helstu rit

* Saga tímans (A Brief History of Time)
* Styttri saga tímans (A Briefer History of Time)

  *Þetta æviágrip  sem tengist eðlisfræði er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*