Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Samlífi

Samlífi trúðfisks og sæfífils. Trúðfiskur étur litla hryggleysingja sem annars gætu skemmt sæfífilinn og fiskurinn sér einnig sæfífli fyrir næringarefnum með úrgangi sínum. Trúðfiskur gefur frá sér hljóð þegar annar fiskur sem étur sæfífla nálgast.

**Samlífi** er í vistfræði víxlverkun tveggja lífvera hver á aðra. Hugtakið hýsill er venjulega notað yfir stærri lífveruna en sambýlingur yfir þá minni. Samlífi má skipta í tvo flokka: innanfrumusamlíf og utanfrumusamlíf.

Dæmi um samlífi neðansjávar er hvernig sæfífillinn leirblóm (Bolcera tuediae) og pólrækja(Lebbeus polaris) virðast lifa í sérstöku samlífi.

## Gerðir samlífis

* Sníkjulífi: Samlífi sem er óhagstætt annarri lífverunni en hagstætt hinni (+ -).
* Samhjálp: Samlífi sem er hagstætt báðum lífverunum (+ +).
* Gistilífi: Samlífi sem er hagstætt annarri lífverunni en hefur ekki áhrif á hina (+ 0).
* Ójöfn samkeppni: Samlífi sem er óhagstætt annarri lífverunni en hefur ekki áhrif á hina (- 0).

## Tilvísanir
# Tegundir í bráðri útrýmingarhættu

| Ástand stofns |
| --- |
| eftir hættustigi á Rauða lista IUCN |
| * Útdauð tegund
* Útdauða í náttúrulegum heimkynnum
* Í bráðri útrýmingarhættu
* Í útrýmingarhættu
* Viðkvæm tegund
* Við hættumörk
* Ekki í hættu
 |

**Tegundir í bráðri útrýmingarhættu** eru þær tegundir lífvera sem taldar eru í mestri hættu á útdauða í náttúrulegum heimkynnum. Bráð útrýmingarhætta er flokkur í flokkunarkerfi Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna - IUCN.

Á listanum yfir tegundir í bráðri útrýmingarhættu eru 2264 dýrategundir og 1821 jurt, tvær sveppategundir og fjórar tegundir frumvera.

Dæmi um tegundir sem teljast í bráðri útrýmingarhættu eru skata, áll, leðurskjaldbaka og barðaháfur.

## Myndasafn

* Evrópskur áll
* Skata
* Leðurskjaldbaka
* Barðaháfur

## Tenglar

* Rauði listi IUCN
# Mary Shelley

| *Mary Shelley* |
| --- |
| Málverk af Mary Shelley eftir Richard Rothwell frá 1840. |
| Fædd | Mary Wollstonecraft Godwin 30. ágúst 1797(1797-08-30) Somers Town, London, Englandi |
| Dáin | 1. febrúar 1851 (53 ára) Chester Square, London, England |
| Störf | Rithöfundur |
| Þekkt fyrir | Frankenstein |
| Maki | Percy Bysshe Shelley |
| Foreldrar | Mary Wollstonecraft og William Godwin |

**Mary Shelley** (30. ágúst 1797 – 1. febrúar 1851) var enskur rithöfundur sem er einkum þekkt fyrir vísindaskáldsöguna *Frankenstein* (*Frankenstein, or the Modern Prometheus*). Hún var dóttir femínistans Mary Wollstonecraft og stjórnleysingjans William Godwin. Hún giftist enska rómantíska skáldinu Percy Bysshe Shelley sem drukknaði eftir sex ára hjónaband.

## Valin verk

* 1817 – History of a Six Weeks' Tour
* 1818 – Frankenstein
* 1819 – Mathilda
* 1823 – Valperga; or, The Life and Adventures of Castruccio, Prince of Lucca
* 1824 – Posthumous Poems of Percy Bysshe Shelley
* 1826 – The Last Man
* 1830 – The Fortunes of Perkin Warbeck
* 1835 – Lodore
* 1837 – Falkner
* 1839 – The Poetical Works of Percy Bysshe Shelley
* 1835-39 – Contributions to Lives of the Most Eminent Literary and Scientific Men, part of Lardner's Cabinet Cyclopaedia
* 1844 – Rambles in Germany and Italy in 1840, 1842, and 1843

## Tenglar

* *Barnarbókarhandrit eftir Mary Shelley*; grein í Morgunblaðinu 1997
# Marglyttur

| Marglytta |
| --- |
|  Marglytta í búri í Monterey-sædýrasafninu í Kaliforníu í Bandaríkjunum. |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríki (*Animalia*)  |
| Fylking: | Holdýr (*Cnidaria*)  |
| Flokkur: | Scyphozoa Goette, 1887 |

 |
| Ættbálkar |
| * Stilkhveljur (*Stauromedusae*)
* Krúnuhveljur (*Coronatae*)
* Skálhveljur (*Semaeostomeae*)
* *Rhizostomae*
 |

**Marglyttur** (staðbundið málfar **marglot**, **illa**, **skollaskyrpa** eða **skollahráki**, í fornu máli kölluð **glytta**) er flokkur holdýra (*Scyphoza*) sem eru hlaupkenndar og skálarlaga og eru með eitt munnop. Holdýr skiptast í tvo flokka hveljur og holsepa, og eru marglyttur hveljur. Marglyttur hafa griparma í kringum munninn og á gripörmunum eru stingfrumur eða brennifrumur sem marglytturnar nota til þess að drepa sér til matar eða til að vernda sig.

Í brennifrumunum eru eitruð efni sem geta valdið skaða á þeim sem verða fyrir. Skaðinn er mismunandi eftir tegundum bæði marglyttunnar og fórnarlambsins, lítill fiskur deyr af völdum skammts sem veldur aðeins roða hjá mönnum. Marglyttur eru miseitraðar, þær eitruðustu geta drepið menn á nokkrum sekúndum. Ein tegund er til sem hefur engar brennifrumur, hún lifir í ferskvatni á eyju sem nefnist Palau.

Skýringarmynd af marglyttu
## Tengt efni

* Brennihvelja

## Tenglar

* „Af hverju brennir maður sig stundum á marglyttum?“. *Vísindavefurinn*.
* „Eru til margar gerðir af marglyttu? Eru þær miseitraðar og hvers vegna svíður okkur í hörundið undan þeim?“. *Vísindavefurinn*.

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Ian Fleming

**Ian Lancaster Fleming** (28. maí 1908 – 12. ágúst 1964) var breskur rithöfundur, blaðamaður og starfsmaður leyniþjónustu breska flotans. Hann er best þekktur sem höfundur sagnanna um njósnarann James Bond en hann skrifaði tólf skáldsögur og níu smásögur um Bond. Einnig skrifaði hann barnabókina *Chitty Chitty Bang Bang*, sem hefur verið kvikmynduð.

Fyrsta skáldsagan um Bond, *Casino Royale*, kom út í Bretlandi 13. apríl 1953 en tvær síðustu bækurnar, *The Man with the Golden Gun* og *Octopussy* / *The Living Daylights* (smásögur) komu út eftir lát Flemmings. Alls hafa bækurnar um Bond selst í meira en 100 milljónum eintaka og kvikmyndir gerðar eftir þeim hafa notið mikilla vinsælda.

  *Þessi menningargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Maríanadjúpállinn

Kort.
**Maríanadjúpáll** er djúpáll í Vestur-Kyrrahafi, um 200 km austur af Maríanaeyjum. Í Maríanadjúpálnum er mesta hafdýpi jarðar: 11.034 m.

  *Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Fyrsti maí

Mynd úr Harper's Weekly frá 1886 af Blóðbaðinu á Haymarket í Chicago.
**Fyrsti maí**, einnig kallaður **verkalýðsdagurinn** er alþjóðlegur baráttudagur verkalýðsins. 1889 hittust fulltrúar (annarra) alþjóðasamtaka kommúnista á ráðstefnu í París, í tilefni af því að hundrað ár væru liðin frá því að Parísarbúar tóku Bastilluna. Þar var ákveðið að gera fyrsta maí að baráttudegi hreyfingarinnar.

Þessi tiltekni dagur var valinn meðal annars til að minnast blóðbaðsins á Haymarket í Chicago í Bandaríkjunum þremur árum áður. Á Íslandi var fyrsta kröfugangan á fyrsta maí gengin 1923 og hefur dagurinn verið löggiltur frídagur á Íslandi síðan 1966.

Í Bandaríkjunum og Kanada er haldið upp á verkalýðsdag (Labor Day) fyrsta mánudag í september. Hugmyndin um að heiðra verkamenn á þennan hátt var sett fram í Bandaríkjunum árið 1882 og fyrstu lagaákvæðin voru sett þar árið 1887. Í Ástralíu og Nýja-Sjálandi er haldið upp á verkalýðsdag í október.

## Eldri hefðir

1. maí sem hátíðisdagur rekur uppruna sinn allt aftur til heiðni en þar markaði hann endalok vetrar og upphaf sumars og í skandinavíu var haldið upp á 1. maí sem sumardaginn fyrsta. Eftir að kristni komst á helgaði kirkjan þennan dag dýrlingnum Valborgu sem var ensk prinsessa, trúboði og abbadís í Þýskalandi. Svíar halda ennþá upp á Valborgarmessu, en þó kvöldið fyrir 1. maí.

## Tilvísanir

## Tenglar

Almanaksskýringar Þorsteinn Sæmundsson, á vef Almanaks Háskóla Íslands, síðast breytt 24. 9. 2010
# Edi Rama

| Edi Rama |
| --- |
| Edi Rama árið 2024. |
|  |
| Forsætisráðherra Albaníu |
| **Núverandi** |
| **Tók við embætti**  11. september 2013 |
| Forseti | Bujar Nishani Ilir Meta Bajram Begaj |
| Forveri | Sali Berisha |
|  |
| Persónulegar upplýsingar |
| Fæddur | 4. júlí 1964 (1964-07-04)
Tírana, Albaníu |
| Stjórnmálaflokkur | Sósíalistaflokkurinn |
| Maki | Matilda Makoçi (g. 1986; sk. 1991) Linda Basha (g. 2010) |
| Börn | 2 |
| Háskóli | Listaháskólinn í Tírana |
| Starf | Stjórnmálamaður, listmálari |
| Undirskrift |  |

**Edi Rama** (f. 4. júlí 1964) er albanskur stjórnmálamaður og listmálari sem hefur verið forsætisráðherra Albaníu frá árinu 2013 og formaður albanska Sósíalistaflokksins frá 2005.

Rama er fyrrverandi atvinnumaður í körfubolta og myndlistarmaður. Hann var menningar-, ungmenna- og íþróttamálaráðherra frá 1998 til 2000. Hann var síðan kjörinn borgarstjóri Tírana árið 2000 og endurkjörinn árin 2003 og 2007.

Rama vann fjórða kjörtímabil sitt sem forsætisráðherra eftir þingkosningar árið 2025. Hann hefur lagt áherslu á að koma Albaníu inn í Evrópusambandið sem fyrst.

## Tilvísanir

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Fyrirrennari: **Sali Berisha** |

|  |
| --- |
| **Forsætisráðherra Albaníu** |
| (11. september 2013 –) |

 | Eftirmaður: **Enn í embætti** |

  *Þetta æviágrip  sem tengist stjórnmálum er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*