Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Frjálst efni

**Frjálst efni** eða **frjálst innihald** (enska: free content), mögulega betur þýtt sem **frjálst hugverk**, er hugtak sem notað er um hvers kyns texta, myndir eða önnur hugverk eða gögn sem ekki er háð venjulegum lagalegum takmörkunum höfundaréttar eða sambærilegra réttinda. Frjálst efni er „frjálst“ í þeim skilningi að notendur þess mega:

* nota það og njóta ágóða af því,
* læra af því og nota lærða þekkingu sér til hagsbóta,
* dreifa því hvort sem er gegn greiðslu eða ekki,
* breyta því og dreifa breyttum útgáfum.

Hugtakið á rætur að rekja til frjáls hugbúnaðar og er ætlað að koma á svipuðu skipulagi varðandi annars konar verk en hugbúnað. Í þessu skyni hafa verið samin mörg frjáls afnotaleyfi á borð við GFDL og Creative Commons. Wikipedia er stærsta einstaka safn frjáls efnis í heiminum.

## Tengt efni

* Almenningur (hugverk)
* Creative Commons
* Opið efni
* Wikipedia
* *Copyleft*

## Heimildir

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Alfræðirit

*Brockhaus Lexikon*
**Alfræðirit** er uppsláttar- eða uppflettirit sem ætlað er að gefa yfirlit yfir alla þekkingu og tækni mannkyns almennt eða á tilteknum sérsviðum. Þegar alfræðirit er gefið út í bókaformi og efnisorðum raðað í stafrófsröð kallast það einnig **alfræðiorðabók** vegna hliðstæðunnar við orðabók.

## Tengt efni

* Íslenska alfræðiorðabókin A–Ö

## Tenglar

* *Alfræðibækur fyrr og nú*; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991

  *Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Serbókróatíska

| Serbókróatíska *srpskohrvatski, hrvatskosrpski*
српскохрватски, хрватскосрпски |
| --- |
| **Málsvæði** | Bosnía og Hersegóvína, Króatía, Kosóvó, Serbía, Svartfjallaland |
| **Heimshluti** | Balkanskagi |
| **Fjöldi málhafa** | 16,3 milljónir |
| **Ætt** | Indóevrópskt
 Baltóslavneskt
  Slavneskt
   Suðurslavneskt
    Vestursuðurslavneskt
     **Serbókróatíska** |
| **Skrifletur** | Latneskt stafróf Kýrillískt stafróf |
| Opinber staða |
| **Opinbert tungumál** |  Bosnía og Hersegóvína (bosníska, króatíska, serbíska)  Króatía (króatíska)  Kosóvó (serbíska)  Serbía (serbíska)  Svartfjallaland (svartfellska) |
| Tungumálakóðar |
| **ISO 639-1** | `sh` |
| **ISO 639-2** | `scr, scc` |
| **ISO 639-3** | `srp — serbíska hrv — króatíska bos — bosníska srp — svartfellska` |
| **ATH:** Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode. |

**Serbókróatíska** er suðurslavneskt mál talað í Serbíu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Svartfjallalandi. Málið skiptist í fjórar aðalmállýskur sem eru gagnkvæmt skiljanlegar. Saman mynda mállýskurnar samfellu, en saga landanna þar sem málið er talað hefur leitt til fjölda svæðisbundinna mismuna.

Hugtakið „serbókróatíska“ var notað meira í Júgóslavíu árin 1922–1941 og 1954–1991, þar sem hún var opinbert tungumál. Í dag er oft talað um mállýskur serbókróatísku eins og þær séu sér tungumál vegna þjóðernishyggju og stofnun nýrra þjóðríkja eftir að Júgóslavía liðaðist í sundur á 20.öldinni. En þau heita bosníska, serbneska, króatíska og svartfellska. Frá málvísindalegu sjónarhorni er litið á mállýskurnar sem eitt tungumál.

Munurinn á mállýskum er ekki stór og hægt að tjá sig án misskilninga þó að tvær mismunandi mállýskur eða mál séu töluð. Auk þess eru mörkin milli málanna og mállýskanna á reiki og ráðast oft af hvernig viðkomandi málnotandi skilgreinir sig. Sem dæmi má nefna Bosníu Serba, sem kallar mál sitt serbnesku, Bosníu Króata sem kallar mál sitt króatísku, þrátt fyrir að þeir noti sömu mállyskuna og bosniskir múslimar sem kalla sitt mál bosnísku. Svartfellingar sem einhversskonar samheitir við serbnesk þjóðerni nota ennþá serbnesku þegar spurt er um tungumál. Mörkin á mállýskum geta svarað meira eða minna til ríkislandamæra eða þjóðlegra og trúarlegra hópa.

Málið er orðið fyrir áhrifum frá málum ríkjandi valdanna á svæðinu, t.d. eru fleiri orð af tyrkneskum uppruna í bosnísku, í serbneskri mállýsku bæði tyrknesk og grískt orð og í króatískri fleiri þýsk orð. Ýmis stafróf hafa verið notuð til að skrifa tungumálið, meðal annars kirkjuslavneskt, latneskt, kýrillískt og arabískt. Reynt var að taka arabíska stafrófið í notkun þegar Tyrkir réðu yfir svæðinu, þá sérstaklega var reynt að búa til nýtt tungumál fyrir Bosníu múslíma til að aðgreina þeim frá Serbum og Króötum, en þó án árángurs. Latnesku og Kýrillísku stafrófin hafa verið mest áberandi hin síðari ár en bæði voru opinber í Júgóslavíu.

  *Þessi tungumálagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Letidýr

| Letidýr |
| --- |
|  Brown-throated three-toed sloth (*Bradypus variegatus*) Gatun Lake, Republic of Panama. |
| Vísindaleg flokkun |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Dýraríkið  |
| Fylking: | Seildýr  |
| Flokkur: | Spendýr  |
| Undirflokkur: | Theria  |
| Innflokkur: | Eutheria  |
| Yfirættbálkur: | Xenarthra  |
| Ættbálkur: | Pilosa  |
| Undirættbálkur: | **Folivora** Delsuc, Catzeflis, Stanhope, and Douzery, 2001 |

 |
| Families |
|
Bradypodidae
Megalonychidae
†Megatheriidae
†Mylodontidae
†Nothrotheriidae
†Orophodontidae
†Scelidotheriidae |

**Letidýr** er aðeins að finna í Suður- og Mið-Ameríku. Letidýr eru spendýr og tilheyra tveimur ættum spendýra. Skiptast dýrin í Dradypodidae ef þau eru þrítæð og Megalonychidae ef þau eru tvítæð. Áður voru letidýr aðeins sett í fyrrnefndu ættina en nú er tegundum þeirra skipt í tvær ættir eftir táafjölda.

## Stærð

Núlifandi letidýr eru frekar smávaxin en tvítæðu letidýrin eru stærri og geta fullorðin dýr orðið allt að 8 kg á þyngd. Þrítæðu letidýrin eru oft um 4-5 kg á þyngd. Ein útdauð tegund af letidýri, sem talið er að hafi dáið út þegar seinasta ísaldarskeiði lauk fyrir um tíu þúsund árum, var risavaxin en hún nefnist Megatherium americanum og var á stærð við fíl.

## Tilvísanir

## Heimildir

* Jón Már Halldórsson. „Hvar finnast letidýr?“. Vísindavefurinn 10.2.2003.  (Skoðað 14.5.2013).

  *Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*
# Karíbahafseyjar

Kort yfir karíbahafseyjar
**Karíbahafseyjar** eru hálfmánalaga, um 3.200 km langur klasi yfir 7.000 eyja, hólma og sandrifja sem skilur Mexíkóflóa og Karíbahafið frá Atlantshafinu.

  *Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.*